22 ەلدى مەكەندى سۋ باسۋ قاۋپى: بۇل دابىل ما, داقپىرت پا؟

اقپارات تاراتپاۋعا بۇيرىق بەرگەن بە؟

ەلدى مەكەندەردى سۋ باسۋ قاۋپى بارى جونىندەگى دەرەك كوپتەگەن بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ جاڭالىقتارىندا, الەۋمەتتىك جەلىلەردە تاقىرىپقا شىعا­رىلىپ, سۋ قويماسى اۋماعىنداعى ەلدى مەكەندەر تۇرعىندارىن ۇرەيلەندىرگەنى انىق. قاۋىپتىڭ قانشالىقتى راس ەكەنىن جانە الدىن الۋ باعىتىندا قانداي جۇمىس اتقارىلۋعا ءتيىس ەكەنىن انىقتاماق ماقساتتا جاۋاپتى مەكەمەلەرگە حابارلاسىپ, ناقتى دا شىنايى مالىمەتتەر الۋعا تىرىسقان ەدىك. الايدا سۋ قويمالارىنا قاتىستى دەرەكتەر «قۇپيا» بولىپ شىقتى, ياعني قانداي دا ءبىر مالىمەت استانا ارقىلى بەرىلەدى ەكەن.

«قازسۋشار» رمك تۇركىستان فيليا­لىنىڭ ديرەكتورى قازىبەك بەدەباەۆقا قوڭىراۋ شالىپ, سالەمدەسكەن سوڭ قاي گازەتتەن حابارلاسىپ تۇرعانىمىزدى, اتى-ءجونىمىزدى ايتىپ, سۋ قويمالارىنىڭ قازىرگى جاعدايى بويىنشا مالىمەت سۇراعانبىز. ديرەكتوردىڭ جاۋابى قىسقا بولدى. «كىم كورىنگەنگە اقپارات بەرىل­مەيتىنىن» ايتقان رەسپۋبليكالىق مەم­لەكەتتىك كاسىپورىننىڭ جەرگى­لىكتى جەردەگى وكىلى جوعارىداعى باسشى­لارىنىڭ رۇقساتىنسىز اۋىز اشپايتىنىن اڭعارتتى. ياعني ەكولوگيا, گەولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار مينيسترلىگى سۋ رەسۋرستارى كوميتەتىنىڭ توراعاسى نۇر­لان الدامجاروۆ وڭىرلەردەگى وكىلدەرىنە جۋر­ناليستەرگە قانداي دا ءبىر اقپارات بەرۋگە تىيىم سالعان بولىپ تۇر. اقپا­رات بەرمەيتىنىن دورەكى جەتكىزگەن, جۋر­ناليستەردى «كىم كورىنگەنگە» تەڭەگەن ديرەكتور قازىبەك بەدەباەۆ «بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى تۋرالى» زاڭدى بىلمەيتىنىن, مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ «حالىق ۇنىنە قۇلاق اساتىن مەملەكەت» تۇجىرىمداماسىنىڭ تولىق جۇزەگە اسىرىلۋىنا مۇلدە ق ۇلىقسىزدىعىن دا اڭعارتتى.

سالاداعى جاعدايدى بىلەتىن, جاۋاپتى ماماننىڭ مالىمەت بەرۋدەن باس تارتۋى, ياعني باق-تىڭ رەسمي اقپارات الا الماۋى جالعان دەرەكتەردىڭ نەمەسە قاۋەسەتتىڭ تارالۋىنا سەبەپ بولاتىنىن نۇرلان الدامجاروۆ تا, وعان باعىنىشتى ديرەكتورلار دا بىلمەيدى دەپ ايتا الماسپىز. دەگەن­مەن مەملەكەت باسشىسىنان باستاپ, مەملەكەتتىك ورگاندار جالعان اقپارات تاراتۋدىڭ ارتى جاقسىلىققا اپارمايتىنىن, دۇربەلەڭ تۋعىزاتىندار جا­ۋاپ­كەرشىلىككە تارتىلاتىنىن ءجيى ەسكەرتىپ جاتقاندا ن.ال­دامجاروۆتىڭ اۋزىن باعىپ, وزدى­گىنشە ارەكەت ەتە المايتىن ديرەكتور ق.بەدەباەۆ قاۋەسەتتىڭ تاراۋىن­ا مۇمكىندىك جاساپ وتىر. ءجا, بە­دە­باەۆ بەرمەدى دەپ جۇرت بىلۋگە ءتيىس اقپاراتتى تاۋىپ جاريا ەتپەۋ جۋرناليست اتىمىزعا ءمىن بولار. تۇركىستان وبلىسى اۋماعىنداعى سۋ قويمالارىنداعى جاعدايدى وبلىس اكىمىنىڭ ورىنباسارلارىنان سۇراپ بىلدىك.

الدىن الا ايتا كەتەلىك, بۇ­­گىندە شاردارا اۋدانىنىڭ اكىمى قايرات جولدىباي ەلدى مە­كەن­­دەردى سۋ باسىپ قالۋ قاۋپى جوقتىعىن ءمالىم ەتتى. «سۋ باسۋ قاۋپىن بولدىرماۋ ماقساتىندا بارلىق ءىس-شارا اتقارىلىپ جاتىر. دابىل قاعىپ, تۇرعىندار اراسىندا دۇربەلەڭ تۋعىزاتىنداي قاۋىپ جوق. سۋ قوي­ماسىنداعى جاع­داي باقىلاۋدا», دەيدى اۋدان اكىمى. قازىرگى تاڭدا «شاردارا» سۋ قويماسىندا 4 091 ملن تەكشە مەتر سۋ بار, ياعني تولۋى – 79 %. بۇل 2022 جىلدىڭ ءتيىستى كەزەڭىمەن سالىستىرعاندا 1 671 ملن تەكشە مەترگە ارتىق. سىر­داريا وزەنىنەن سۋ قويماسىنا سەكۋندىنا 1 095 تەكشە مەتر سۋ كەلىپ, سۋ قويمانىڭ تومەنگى اعىسىنا سەكۋندىنا 1 011 تەكشە مەتر سۋ بوساتىلۋدا. «سىرداريا وزەنىنىڭ جوعارى اعىسىنان كەلگەن سۋدىڭ كوبەيۋى, «شاردارا» سۋ قويماسىنىڭ مەرزىمىنەن بۇ­رىن تولۋىنا اكەلىپ سوعۋدا. بۇل جاعداي ءوز كەزەگىندە كوكتەمگى تاسقىن سۋ اپاتتىق جاعدايىنىڭ ورىن الۋ تاۋەكەلدىلىگىن ارتتىرۋدا. سوندىقتان 2023 جىلدىڭ 1 ناۋرىزىنا دەيىن «شاردارا» سۋ قويماسىنىڭ تولۋىن 70 %-دان (3 600 ملن تەكشە مەتر) اسىرماۋ, مەملەكەتارالىق كەلىسسوزدەر ار­قىلى سىرداريا وزەنى جوعارعى اعىسى ارقىلى كەلەتىن سۋدىڭ كو­لەمىن ازايتۋ (قىرعىزستان رەس­پۋب­ليكاسى «توقتاعۇل» سۋ قوي­ما­سى جانە تاجىكستان رەسپۋب­ليكاسى «قايراقۇم» سۋ قويماسى), «ارناساي» بوگەتى ارقىلى وزبەك­ستان رەسپۋبليكاسىندا ورنالاسقان «ايداركول» ويپاتىنا سۋ تاستاۋ, «سىرداريا» وزەنىنىڭ تومەنگى اعىسىندا قاتقان مۇزدى جارىپ, سۋ اعىسىن قالپىنا كەلتىرۋ (سەكۋندىنا 600 تەكشە مەتردەن 900 تەكشە مەترگە دەيىن كوتەرۋ), سۋ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ جانە اپاتتىق جاعداي مەن قاۋىپ-قا­تەر­لەردىڭ الدىن الۋ جونىندە ۇكىمەت دەڭگەيىندە شتاب قۇرۋ بويىنشا پرەمەر-مينيستر ءا.سمايىلوۆقا قاڭتاردا ەكى رەت حات جولداندى. رەسپۋبليكالىق تەڭگەرىمدەگى «شاردارا» سۋ قويمادان ارناساي سۋ تارابىن قوسا ەسەپتەگەندە جيىن­­­تىعى 2 570 تەكشە مەتر سە­كۋن­دىنا سۋ تاستاي الادى», دەدى وب­لىس اكىمىنىڭ ورىنباسارى ەرمەك كەن­جەحان ۇلى.

سۋ قاشىرتقى قاشان سالىنادى؟

ء يا, 2020 جىلى 1 مامىردا كورشى وزبەكستانداعى ساردوبا سۋ قويماسىنىڭ بوگەتى بۇزىلىپ, سالدارىنان ماقتاارال اۋدانىنىڭ 5 ەلدى مەكەنىندە توتەنشە جاع­داي ورىن العانى, مىڭنان استام تۇر­عىن ءۇي, مەكتەپتەر مەن بالاباق­شالار, دەنساۋلىق ساقتاۋ, ساۋدا نىساندارى, اۆتوموبيل جولدارى, كوپىر, 5 695 گەكتار ەگىستىك پەن جايى­لىم جەرلەر سۋ استىندا قالعانى ەل ەسىندە. مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ قاتاڭ باقى­لاۋىنا الىپ, بۇكىل ەل كومەك قولىن سوزعانىن وڭتۇستىك جۇرتى ۇمىتا قويعان جوق. وتكەن كۇندى ەسكە سالىپ وتىرعانىمىزدىڭ وزىن­دىك سەبەبى دە جوق ەمەس. ايتىپ كەل­مەگەن اپاتتان ۇرەيلەنىپ قال­عان حالىققا «شاردارا سۋ قوي­ماسىندا اپاتتىق جاعداي ورىن السا, دا­ريانىڭ تومەنگى بولى­گىندەگى 34 مىڭ تۇرعىنى بار 22 ەلدى مەكەندى سۋ باسىپ قالۋ قاۋپى بار» دەگەن اقپاراتتىڭ وڭاي تيمە­گەنى انىق. سول ساردوبا وقيعا­سىنان كەيىن «قازاقستاننىڭ سۋ قاۋىپسىزدىگى: قازىرگى كەزدەگى قاۋىپ-قاتەرلەر جانە ولاردى شەشۋ پەر­س­پەكتيۆالارى» تاقىرىبىنا ار­نالعان سەناتتاعى ۇكىمەت ساعات­ىندا تۇركىستان وب­لى­سىنىڭ سول كەزدەگى اكىمى ومىرزاق شوكەەۆ بايان­داما جاساپ, بىرقاتار دەرەكتى كەلتىرە وتىرىپ, وزەكتى ماسەلە كوتەرگەن بولاتىن. وبلىس اكىمى جارتى عاسىر بۇرىن, ياعني 1969 جىلى ءوتىمى سەكۋندىنا 4 210 تەكشە مەتر سۋ كەلىپ اپاتتى جاعداي ورىن العانىن ەسكە سالعان-دى. «وسىنداي جاعداي قايتالانسا شاردارا, وتىرار اۋداندارى مەن ارىس قالاسىنىڭ سىرداريا وزەنىنىڭ سول جاعالاۋىنداعى ەلدى مەكەندەردى, ياعني تۇركىستان وبلىسىندا تۇراتىن 60 مىڭنان استام تۇرعىن مەن قىزىلوردا وبلىسىنىڭ 200 مىڭنان استام تۇرعىنى تىرشىلىك ەتىپ جاتقان ەلدى مەكەندەردى سۋ باسىپ قالۋ قاۋپى تۋىن­دايدى. سوندىقتان شۇعىل تۇردە شاردارا سۋ قويماسىنىڭ وڭ جاق جاعالاۋىنان وتىمدىلىگى سەكۋندىنا 1 500 تەكشە مەتر بولاتىن اپاتتى سۋ قاشىرتقى سالۋ قا­جەت. بۇل كەزەك كۇتتىرمەيتىن ما­­سە­لەنىڭ زاردابى ەكى وبلىستىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جاع­دايى­­نىڭ ناشارلاۋىنا الىپ كەلۋى ابدەن مۇمكىن», دەگەن-ءدى بايانداماسىندا ەكس-اكىم. ءۇش جىلعا جۋىق بۇرىن ۋاقىتتا سەناتتا كوتەرىلگەن وسى ماسەلە بويىنشا بۇگىندە قان­داي شارۋا اتقارىلىپ جاتىر.

وبلىس اكىمدىگىنىڭ مالىمەتىنە جۇگىنسەك, سۋ قاشىرتقى سالۋ بو­يىن­شا ەكولوگيا, گەولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار مينيسترلىگىنە ۇسىنىستار ەنگىزىلگەن. قازىرگى تاڭدا, «كازگيپروۆودحوز» ينستيتۋتى تاراپىنان جوباعا الدىن الا جوبالىق ىزدەستىرۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلۋدە. وسى جىلدىڭ ناۋرىز ايىندا سۋ رەسۋرستارى كوميتەتىنە ۇسىنىستار ەنگىزىلىپ, مينيسترلىك دەڭگەيىندە قارالاتىن بولادى. جوباعا وڭ قورىتىندى الىنعان جاعدايدا, جوبالىق-سمە­تالىق قۇجاتتاما ازىرلەۋ جۇر­گىزىلەدى.

ال كوكساراي سۋ رەتتەگىشىنىڭ تولۋى بۇگىندە 26% نەمەسە 775,81 ملن تەكشە مەتر بولىپ وتىر. بۇگىندە قويماعا سەكۋندىنا 400 تەكشە مەتر سۋ جينالۋدا. قىزىل­وردا وبلىسىنا سەكۋندىنا 600 تەكشە مەتر جىبەرىلۋدە. وبلىس اكىمى ورىنباسارىنىڭ مالىمەتىنشە, شاردارا جانە كوكساراي سۋ قوي­ما­لارىندا 2 ملرد-قا جۋىق سۋ كولەمىن قابىلداۋعا بوس قور بار. سىرداريا وزەنى بويىندا جالپى سۋ تاسقىنىنا قارسى تۇرعىزىلعان 97,5 شاقىرىم قورعانىس دامبالارى بار, بارلىعى قالىپتى جاع­دايدا. وتكەن جىلى 158 ملن تەڭگە جۇمسالىپ, شاردارا اۋدا­نى, سۇتكەنت ەلدى مەكەنى تۇسىن­داعى قورعانىس دامباسى كۇردەلى جوندەۋدەن وتكىزىلدى. سىردا­ريا وزەنىنەن باستاۋ الاتىن كانال­داردىڭ توسپالارى بەكىتىلىپ, تو­پى­راقپەن نىعايتىلدى. وزەن بويىنداعى ەلدى مەكەندەردە ورنا­تىلعان «ۇلكەن سۋ» لوكالدى قۇلاقتاندىرۋ جۇيەسى دايىن­دىققا كەلتىرىلگەن. ياعني وبلىس اكىمدىگى بويىندا 22 ەلدى مەكەن, 3 658 تۇرعىن ءۇي, 25 812 حا­لىق ورنالاسقان سىرداريا وزە­نى­نىڭ جاعدايى قاتاڭ باقىلاۋعا الىنعانىن, قازىرگى تاڭدا الاڭداي­تىن جاعداي جوق ەكەنىن مالىمدەدى.

جالپى, وبلىس اۋماعىندا 42 سۋ قويماسى بار. ونىڭ ىشىندە 16 سۋ قويماسى رەسپۋبليكالىق تەڭگەرىمدە. اقىلبەكساي, قاپشا­عاي سۋ قويمالارى جوندەۋدى قاجەت ەتەدى. سونداي-اق كوممۋنالدىق تەڭگەرىمدەگى 20 سۋ قويماسىنىڭ 11-ءىن جوندەۋ قاجەت. ال 6 سۋ قويما جەكە مەنشىك تەڭگەرىمىندە. وب­لىس­تاعى سۋ قويمالاردىڭ جالپى سىيىمدىلىعى – 8,8 ملرد تەكشە مەتر. 1982 جىلى پايدا­لانۋعا بەرىلگەننەن بەرى جوندەل­مەگەن قاپشاعاي سۋ قويماسىندا جۇرگىزىلىپ جاتقان كۇردەلى جون­دەۋ جۇمىستارىن بيىل اياقتاۋ جوسپارلانعان. سونىمەن قاتار ىرماق-وزەن, مايدانتال سۋ قوي­­مالارىندا بيىل اعىمداعى جوندەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلەتىن بولادى. قوشقورعان, بوگەن سۋ قويمالارىندا كۇردەلى جوندەۋ جۇمىستارىنا جوبالىق-سمە­تالىق قۇجاتتار ازىر­لەنۋدە. وب­لىس اكىمىنىڭ ءبىرىنشى ورىنبا­سارى ارمان جەتپىسباي سۋ قوي­مالارىندا بولۋى مۇمكىن اپاتتى جاعدايلاردىڭ الدىن الۋ بويىن­شا سۋ رەجىمىنە كۇندەلىكتى مونيتورينگ جۇرگىزىلىپ, تاۋلىك بويىنا كە­زەكشىلىك ۇيىمداستىرىلعانىن ايتتى. وبلىستىق تەڭگەرىمدەگى قوسقورعان, بوگەن سۋ قويمالارى مەن «قاراسپان» سۋ تورابى بويىنشا اپاتتىق جاعدايلاردىڭ الدىن الۋ بويىنشا ءىس-شارالار جۇر­گىزىلىپ, ءتيىستى كەرەك قۇرال­دار­مەن (600 تەكشە مەتر قوي تاس, 150 تەكشە مەتر قۇم, توپىراق جانە 7 900 دانا قاپ) جانە 34 بىرلىك ارنايى تەحنيكامەن قامتاماسىز ەتىلگەن.

تۇركىستان وبلىسى