قازاقتىڭ قاي قاسىرەتىن ايتىپ تاۋىساسىز. وتكەنگە كوز سالساڭىز, وزەگىڭىز ورتەنەدى, جانارىڭىز جاساۋرايدى. ءبىزدى جەلتوقسان جەلى ءالى دە جاۋراتادى. تاۋەلسىزدىك قۇسى توبەمىزگە كەلىپ اينالا ۇشقاندا, وعان الاقان توسقان بوزداقتاردىڭ قاندى عۇمىرى كىمنىڭ موينىندا؟ بىزدىڭشە, ۋاقىت ءالى ءوز باعاسىن بەرگەن جوق. ۇلت ءۇشىن ۇران كوتەرگەن بالاۋسا قىز-جىگىتتەردىڭ ەرلىگى جۇرەك تورىندە تۇر. سونىڭ ءبىرى – ەربول سىپاتاەۆ. قىرشىن كەتكەن ازاماتتىڭ ەسىمى قازاق تاريحىنا التىن ارىپپەن جازىلارى انىق.
جاركەنت وڭىرىنە قاراستى بۇرىنعى قىزىل ەسپە ەلدى مەكەنىندە دۇنيە ەسىگىن اشقان ەربول – مالشىنىڭ بالاسى. ايتسە دە بالاسىنا بار ارمانىن بايلاعان اتا-اناسى ونەردەن كەندە بولماپتى. تۇلا بويى تۇڭعىشىن قازاقى داستۇرمەن اكەسى بەيسەن الشىنبەكوۆ پەرزەنتى جوق جاقىن تۋىسى مۇقاجان سىپاتاەۆ قاريا مەن جەڭگەسى تۇرعان اپايدىڭ باۋىرىنا سالادى. وسىلايشا, ارتىنان ەرگەن ەرجان, تۇرسىن, تۇرىسكەلدى, نازگۇل ەسىمدى ءىنى-قارىنداستارىنان بولەك, اردا وسكەن ازامات تۋعان جەردىڭ بار قاسيەتىن بويىنا دارىتىپ, سومدالىپ شىقتى.
تاۋەلسىزدىككە قول جەتكىزگەن جىلى جۋرناليست ءنۇرادىل بەگىمبەت جازعان «وسى جۇرت ەربول جايلى بىلە مە ەكەن؟!» اتتى ماقالادا ۇلت پەرزەنتى, جەلتوقساننىڭ العاشقى كوكسەركە قۇرباندىعىنا اينالعان, «بالاڭ دەموكراتيا مەن تەگەۋرىندى توتاليتارلىق جۇيەنىڭ اراسىنداعى كۇرەستە ءجانتاسىلىم ەتكەن» ەربول سىپاتاەۆتىڭ ومىرىنە قاتىستى كوپتەگەن دەرەك بار. قاھارمان ۇلدىڭ اكە-شەشەسىنىڭ, ەت جاقىن باۋىرلارىنىڭ دا پىكىرى انىق كورسەتىلگەن. جەلتوقسان كوتەرىلىسى باستاۋ العان ۋاقىتتا ەربول سىپاتاەۆ الماتى ەنەرگەتيكا ينستيتۋتىنىڭ 2-كۋرسىندا ءبىلىم الىپ جۇرگەن. الاڭسىز جاستىعىنىڭ گۇلزارىن جانىشتاپ جاتقان توتاليتارلىق جۇيەگە قارسى كەۋدەسىن نامىس كەرنەگەن زامانداستارىمەن بىرگە «اتوي» سالدى. قىرشىن كەتتى.
ەربولدىڭ ازاماتتىق پورترەتى, كىسىلىك تۇرپاتى سومدالعان, ەرلىگى جىرلانعان سان تاراۋلى ماتەريال بۇگىنگە دەيىن باسپا بەتىنەن جارىق كوردى. كىتاپ بولىپ شىقتى. جيناقتارعا ەندى. سولاردى پاراقتاپ وتىرساڭىز, جەلتوقسان كوتەرىلىسىندە كوز جۇمعان بوزداقتىڭ قازا بولۋ سەبەبىن قۇقىق قورعاۋ ورىندارى اشىق ايتپاعانىنا كوز جەتكىزەسىز. ماسەلەن, سول 1986 جىلدىڭ ايازى اقىرعان جەلتوقسانىندا اۋىلدىق كەڭسەنىڭ الدىنا كەلىپ توقتاعان «رافيك» شاعىن اۆتوبۋسىنان تۇسكەن بەس-التى ادام: ء«بىز ەربول سىپاتاەۆتىڭ وقىتۋشىلارى ەدىك, ول 15-قاباتتان ءوزىن-ءوزى تاستاپ جىبەرىپ, قايتىس بولدى. ءبىز ونى جەرلەپ بولعان سوڭ ءبىر-اق قايتامىز. سىزدەر جەرلەۋدى تەزدەتۋ جاعىن قاراستىرىڭىزدار. ەشقانداي ايقاي-شۋ بولماسىن», دەپ جەرگىلىكتى اكىمدىككە تىزە باتىرا ءامىر ەتىپ, اۋىر قازانى اۋىزەكى اڭگىمەدەي ەستىرتۋى قاي قازاقتىڭ سالتىنا جاراسىپ ەدى؟
سول كەزدەگى اۋداندىق پارتيا كوميتەتىنىڭ باسشى قىزمەتكەرى ا.دوتسەنكو باستاعان ارنايى شتابتاعىلار كومەككە كەلىپ, «وقىتۋشىلاردىڭ» قاتاڭ قاداعالاۋىمەن ەربولدىڭ جەرلەۋ ءراسىمى شۇعىل ۇيىمداستىرىلادى. بۇل تۋرالى بوزداقتىڭ تۋىسى تۇراعالدى سالىمباەۆ ءبىراز دۇنيەنىڭ بەتىن اشقان: «ەربول اكەمنىڭ ءىنىسىنىڭ بالاسى ەدى. ال ول كىسىلەر قىستاۋدا مال باعىپ وتىراتىن. ولار كەلگەنشە ءمان-جايدى انىقتايىن دەپ الگى بىرەسە «وقىتۋشىمىز», بىرەسە «بىرگە وقيتىن جولداستارىمىز» دەگەندەردەن ءجون سۇراسام, جارتىمدى ەشتەڭە ايتپايدى. ايتەۋىر «سۇيەگىن الىپ كەلە جاتىر ەكەن, قاپشاعايدان ءوتىپتى, كوكتالعا جەتىپتى, قازىر اكەلىپ قالادى» دەگەن حاباردى ەستىپ تۇردىق. سونىمەن تۇنگى ساعات ون ەكى جارىمدا سۇيەگىن دە اكەلدى. ورىستاردىڭ داستۇرىمەن جاسالعان تابىتتى ۇيگە كىرگىزەر الدىندا ەسىكتى كەۋدەممەن قالقالاپ تۇرىپ الدىم. «كورسەت, مۇمكىن مەنىڭ ءىنىم ەمەس شىعار؟» دەيمىن. العاشىندا ولار كونبەگەنمەن كوپشىلىك مەنى قولداپ كەتكەننەن كەيىن امالسىز اعاش تابىتتى اشتى. باۋىر ەتىم باۋىرىم مۇرتى قياقتاي, ءوڭى بوزارىپ جاتىر ەكەن. تەك كوزدەرىنىڭ الدى كوگىلدىر تارتقان. ۇيگە كىرگىزگەن سوڭ تۋىسقاندارىمىزبەن بىرىگىپ تاعى دا ءبىر رەت مۇقيات قاراپ شىقتىق. شۇيدەسى ويىلعان. شاماسى نە كۇرەك, نە تەمىر سويىل تيگەن. ءىشىن جارىپ, قايتا تىگىپتى», دەيدى.
ەربول سىپاتاەۆتىڭ تياناقتى عۇمىربايانىن تارقاتىپ ايتار بولساق, سوناۋ جىلى اكەسى بەيسەن الشىنبەكوۆتىڭ بەرگەن سۇحباتىن نازاردان تىس قالدىرا المايمىز. تۇياعىنىڭ الدىنان ايىرىلعان اكە: «ەربول ءبىزدىڭ دە, باۋىرىنا سالعان اتا-اناسىنىڭ دا كوڭىلىنە ەش سىزات تۇسىرگەن جوق. وعان بارلىق تۋىسقانىم, كۇللى اۋىل كۋا. كەيىن ەربولدىڭ زيراتىنىڭ قۇلپىتاسىنا دا «سىپاتاەۆ ەربول مۇقاجان ۇلى» دەپ جازدىردىق. جاسىنان باۋىرمال, ەلگەزەك, ەتى ءتىرى بولىپ وسكەن ەربول اسكەري بورىشىن ويداعىداي اتقارىپ كەلىپ, ينستيتۋتقا تۇسكەندە قالعان بالالارىمدى «وسى سۇيرەپ ادام ەتەر» دەپ ويلاۋشى ەدىم. امال قانشا, جازمىشتان وزمىش جوق ەكەن... ەربول قازا تاپقان سوڭ الماتىعا ءۇش رەت باردىم. 1987 جىلدىڭ اقپان جانە ناۋرىز ايلارىندا. سوڭعى رەت بىلتىرعى جەلتوقساندا. الايدا ىزدەنگەنىمنەن تۇك تە شىقپادى. قۇر كيىمدەرىن قۇشاقتاپ, بوتاسىنان ايىرىلعان ارۋاناداي بوزداپ, قايتا ورالدىم. ۇلىمنىڭ قاسىنداعى بالالاردىڭ دا, ەربولدىڭ ىسىنە بايلانىستى جۇمىس جۇرگىزگەن تەرگەۋشىلەردىڭ ايتقانىنان ۇققانىم ب ۇلىڭعىر بىردەڭە. العاشىندا تەرگەۋشىلەر ءتىپتى ءوزىمدى تەرگەپ «قىتايدان قاشان كەلىپ ەدىڭ, بالاڭ بۇرىن بۇزاقىلىق جاسادى ما؟» دەپ اۋرەلەدى», دەپ تولعانىپتى.
شىنىندا, بوتاسىن جوعالتقان بوزىنگەندەي بوزداپ ءبايمالىم حابار كۇتىپ قالعان اكەنىڭ وسى ءبىر پىكىرىن وقىعان سايىن جانىڭ اۋىرادى. ءبىز وسىناۋ اكە تولعانىسىن بەكەر بەرىپ وتىرعان جوقپىز. ويتكەنى كۇنى بۇگىنگە دەيىن ەربول سىپاتاەۆ تۋرالى بەرىلگەن انىقتامالار مەن دەرەكتەردە «جەتىم» دەپ كورسەتىلىپ كەلەدى. اكە-شەشەسى, باۋىرلارى بار ەربولدى قازاق حالىق بولىپ ءالى تاني الماي جاتىر. جەلتوقسان كوتەرىلىسىندە الماتىداعى برەجنەۆ الاڭىندا سويىلمەن قارۋلانعانداردىڭ قولىنان قازا تاپقان بىردەن-ءبىر ادام – ەربول سىپاتاەۆ. ەردىڭ ەرلىگى ەل جادىنان ۇمىتىلماۋعا ءتيىس. باتىر وزىنە لايىق قۇرمەتكە قول جەتكىزۋگە ءتيىس.
جەتىسۋ وبلىسى