ورتالىق كوممۋنيكاتسيالار قىزمەتىندە قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى وكىلدەرىنىڭ قاتىسۋىمەن ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن ەسكە الۋ كۇنىنە ارنالعان بريفينگ بولىپ ءوتتى.
بريفينگتە العاشقى بولىپ ءسوز العان قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى عىلىمي-ساراپتامالىق كەڭەسiنiڭ حاتشىسى ناتاليا كالاشنيكوۆا تاۋەلسىزدىكتەن كەيىن ەلباسىنىڭ العاشقى قول قويعان جارلىقتاردىڭ ءبىرى – 31 مامىردى ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن ەسكە الۋ كۇنى دەپ جاريالاۋى مەن رەپرەسسياعا ۇشىراعانداردى اقتاۋ تۋرالى بولعانىن ايتا كەلىپ: «ەلىمىزدە تاريحي جادتى ساقتاۋ ءۇشىن وراسان زور جۇمىستار اتقارىلدى. ءيا, شىنىندا 2010 جىلى قحا, مەنىڭ ويىمشا, وتە ءبىر ماڭىزى بار جوبانى قولعا الدى. ول – «بولاشاق ءۇشiن ەسكە ساقتاۋ» جوباسى». ەندى وسى كۇنگە وراي سەمەي قالاسىندا «بولاشاق ءۇشiن ەسكە ساقتاۋ» حالىقارالىق فورۋمى وتكىزىلمەك», دەگەن ن.كالاشنيكوۆا وسى كۇنگە دەيىن جوبا اياسىندا قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى اتقارعان iس-شارالاردى تiلگە تيەك ەتتi.
ونىڭ iشiندە كەڭەستەر وداعىنان شىققان ەلدەر ىشىندە العاش رەت ەلىمىزدە تاريحشىلار فورۋمى وتكەندiگiن, ال وعان جەر-جەردەن جينالعان عالىمداردىڭ سول ءداۋىردىڭ قيىندىعىن باعالاۋ تۇرعىسىنان وزدەرىنىڭ ناقتى عىلىمي تۇجىرىمدارىمەن بولىسكەنىنىڭ قانشالىقتى ماڭىزدى بولعانىن اتاپ كورسەتتى. سونداي-اق, ول ساياسي قۋعىن-سۇرگiنگە ۇشىراعاندارعا ارنالعان بiرقاتار دەرەكتi فيلمدەر تۇسiرىلگەنiن, الاش قايراتكەرلەرiن ۇلىقتاۋ ماقساتىندا بiرقاتار زەرتتەۋ جۇمىستارى جۇرگiزiلiپ جاتقاندىعىن جەتكiزدi. قحا وكىلى قازاق جەرىندە 1937-1957 جىلدار ىشىندە وتە كوپ رەپرەسسياعا ۇشىراۋشىلاردىڭ جازاسىن وتەگەندەرىنە توقتالىپ, بۇل جەردە ولاردىڭ قانشا ەكەنى تۋرالى تسيفردى ادەيى ايتپاي تۇرمىن, ويتكەنى, زەرتتەۋشىلەر ول جايىندا ءتۇرلى تسيفرلاردى كەلتىرەدى, قالاي بولعاندا دا, جازىقسىز جاپا شەككەندەردىڭ سانى وتە كوپ دەگەنىنىڭ شىرىلداعان شىندىق ەكەنىنە قوسىلماۋعا بولمايدى.
ادام تاعدىرى ويىنشىقتان بەتەر تاركىگە ءتۇسىپ, ەرلەر اتىلىپ, جارلارى جاستان تۇنشىعىپ, تۇرمە ازابىن تارتقان سول جىلداردىڭ قاسىرەتى ايتىلعاندا, 1937 جىلى اتىلىپ كەتكەن ءوزىمنىڭ ەكى اتام مەن ولاردىڭ جىلاۋدان كوزىنەن ايىرىلعان جارلارى – ەكى اجەم ەسىمە ءتۇستى. بالكىم, وسى تاقىرىپتى زەرتتەۋدى قولىنا الىپ, ونى 2010 جىلعا دەيىن-اق اتقارىپ جۇرگەن زاڭ عىلىمدارىنىڭ دوكتورى نۇرلان دۋلاتبەكوۆتىڭ دە زارلى تاريحتى اقتارۋىنا دا وزىندىك ءبىر سەبەپتەر بار شىعار. قالاي بولعاندا دا, شەرلى شەجىرەنىڭ سىرىن اقتارعىسى كەلەتىن شەتەلدىك عالىمداردىڭ ءوزى قازاق جەرىنە كەلسە, قۇر قايتپايتىنى انىق. بۇل جايىندا ءوز سوزىندە نۇرلان ورىنباسار ۇلى دا ايتتى.
سوڭعى 10 جىلدىڭ ىشىندە 15-كە جۋىق مونوگرافيا مەن كوركەم شىعارمالار, كوسەمسوزدىك جاريالانىمدار وقىرماندارعا جول تارتتى. ولاردىڭ ءبىرازىنىڭ الىس-جاقىن شەتەلدەردە تۇساۋكەسەرلەرى وتكىزىلىپ, دۇنيەجۇزىنىڭ 28 ۇلكەن كىتاپحاناسىندا ساقتالىپ وتىر. زەرتتەۋ بارىسىندا ءبىز رەسەي, ۋكراينا, ۆەنگريا, جاپونيا, مولداۆيا, رۋمىنيا عالىمدارىمەن قويان-قولتىق جۇمىس جاسادىق. ولاردىڭ بارلىعى ۇلكەن تاريحي, ساياسي جانە مادەني ءمانى بار دۇنيەلەر دەپ ەسەپتەيمىن. ويتكەنى, بۇل تەك وتكەن كۇن ءۇشىن عانا ەمەس, بولاشاق ءۇشىن دە قاجەتتى بايلانىستار مەن تاريحي جاد دەگەن عالىمنان سوڭ ءسوز تىزگىنى قولىنا تيگەن قوعامدىق ۇيىم وكىلى, تامارا لاۆرينەنكو:
«الجير-دەگى» قۇجاتتارمەن, تاريحپەن تانىسقاندا قولدارىمەن قاسىقتان باسقا اۋىر زات كوتەرمەگەن ارۋلاردىڭ باسىنان كەشكەندەرىن جان تەبىرەنبەي, تولقىماي تانىسۋ مۇمكىن ەمەس, دەپ ءسوزىن باستاعان ول وزدەرىنىڭ وسى ىسپەن اينالىسۋعا تىلەك بىلدىرگەنىن ايتتى. 5 جىل بويىنا قحا-مەن بىرلەسە كوپتەگەن جۇمىستار اتقارىپ, شارالار ۇيىمداستىردىق. مەنىڭشە, وتكەندى ۇمىتۋ ادامگەرشىلىككە جاتپايدى, ونى ەسكە ساقتاپ, قۇرباندارعا دەگەن قۇرمەتىڭدى جاساعاندا عانا ەرتەڭگى كۇندە جاسامپازدىققا ورىن بار. تالدىقورعانعا بارعان ساپارىمىزدا قيىر شىعىستان جەر اۋدارىلعان كورەيلەردى «توككەن» ورىنعا توقتادىق. وسى جەردە تاماعىمىزعا تاس تىعىلىپ, ەشكىم سويلەي الماي قالدى. كوزدەرىڭىزگە ەلەستەتىڭىزدەرشى, قار تۇسكەن سۋىق كۇز, اينالادا ءبىر ەلدىمەكەن, يا ءبىر ءۇي جوق. ارىپ-اشىپ, بالالارىن سۋىقتان قالاي قورعايمىز دەپ شاراسىز كۇيگە تۇسكەن جاداۋ ءوڭدى ادامدار. ال وسىنداي جاندارعا قازاق حالقى قىسىلعاندا قولۇشىن سوزدى.
ونىڭ ءسوزىن ساباقتاپ كەتكەن ناتاليا كالاشنيكوۆا قوعامدىق ۇيىمداردىڭ باستاماسىمەن «قازاق حالقىنا مىڭ العىس» اتتى ەسكەرتكىش تاقتا قويىلعانىن, سوناۋ گەرمانيادا تۇراتىن, كەزىندە قازاقستاندا ايداۋدا بولعان ايەلدىڭ «قۇرت – ءومىر سىيلاۋشى تاس» اتتى داستان جازعانىن ايتتى. وسى داستاننان قازاق حالقىنىڭ «حالىق جاۋى» دەگەن قارعىس تاڭباسى تاعىلعان ادامدارعا جاساعان جاقسىلىعىن تانيسىڭ. جازالانۋشىلار اشتىقتان السىرەگەندە سىرتتان جەرگىلىكتى تۇرعىندار اق تاس لاقتىراتىن. ول ءجاي تاس ەمەس, اشتىقتان قۇتقاراتىن قۇرت ەكەن دەپ جازىلعان داستان نەگىزىندە سپەكتاكل دە ساحنالاندى. وسىنداي جان تولقىتار مەيىرىم قازاق حالقىنىڭ دىلىندە جاتىر, دەگەن بريفينگكە قاتىسۋشىلار جۋرناليستەر تاراپىنان قويىلعان ساۋالدارعا دا تۇششىمدى جاۋاپتارىن بەردى.
ايتا كەتەيiك, «بولاشاق ءۇشiن ەسكە ساقتاۋ» جوباسىنىڭ ماقساتى – جالپىۇلتتىق تاريحي سانانى قالىپتاستىرۋ, ۇلتتىق بiرلiكتi نىعايتۋ, تاريحي جادىمىزدى ساقتاۋ جانە وسكەلەڭ ۇرپاققا تاريحي تاجiريبەنi بەرۋ ءۇشiن ازاماتتىق قوعام مەن مەملەكەتتi بiرiكتiرۋ.
انار تولەۋحانقىزى,
«ەگەمەن قازاقستان».