الماتىدا ورتالىق قازاقستان ارحەولوگيالىق ەكسپەديتسياسىنىڭ قۇرىلعانىنا 80 جىل تولۋىنا وراي «وتكەننىڭ ونەگەسى – بۇگىننىڭ بەلەسى» اتتى تاعىلىمدى كورمە اشىلدى. ۇلتتىق ورتالىق مۋزەي مەن ءا.مارعۇلان اتىنداعى ارحەولوگيا ينستيتۋتى بىرلەسە ۇيىمداستىرعان ءىس-شارا كورەرمەندى قازاق ارحەولوگياسىنىڭ قالىپتاسۋ شەجىرەسىمەن تانىستىرادى.
1946 جىلى قانىش ساتباەۆ باستاماشى بولعان العاشقى اكادەميالىق ەكسپەديتسياعا الكەي مارعۇلان جەتەكشىلىك ەتىپ, ۇلت تاريحىنىڭ كومەسكى بەتتەرىن عىلىمي اينالىمعا ەنگىزدى. سول ۋاقىتتان بەرى ورتالىق قازاقستان دالاسى تاريحتىڭ اشىق اسپان استىنداعى زەرتحاناسىنا اينالدى. ەكسپەديتسيا قۇرامىنداعى عالىمدار تاباندى ىزدەنىستىڭ ارقاسىندا ءار كەزەڭنىڭ ءۇنىن قايتا تىرىلتكەن بولاتىن. قولا داۋىرىنەن باستاپ ەرتە كوشپەلىلەر مادەنيەتىنە دەيىنگى ارالىقتى قامتىعان زەرتتەۋلەر ناتيجەسىندە بەعازى-ءداندىباي مادەنيەتى سىندى ءىرى جاڭالىقتار اشىلدى. ابدەش ورازباەۆ اندرون مادەنيەتىنىڭ قورشاۋلارىن زەرتتەسە, مير قادىرباەۆ ەرتە تەمىر داۋىرىندەگى كوشپەلىلەر دۇنيەسىن زەردەلەدى. بۇل عىلىمي ىزدەنىستەر قازاقستان ارحەولوگياسىنىڭ ىرگەتاسىن بەكىتىپ, تۇتاس ءبىر مەكتەپ قالىپتاستىردى.
كورمەنىڭ وزەگىن ەكسپەديتسيا بارىسىندا تابىلعان بىرەگەي جادىگەرلەر قۇرايدى. بۇگىندە مۋزەي قورىندا ورتالىق قازاقستان وڭىرىنەن تابىلعان 2000-نان استام ارحەولوگيالىق مۇرا ساقتالعان. ولاردىڭ قاتارىندا قىش ىدىستار, قولا اشەكەيلەر, ات ابزەلدەرى, قارۋ-جاراقتار, سونداي-اق سۇيەكتەن جاسالعان تۇرمىستىق بۇيىمدار بار. مۇنداعى ءاربىر زاتتىڭ جاسالۋ ءتاسىلى مەن قولدانىلۋ ءمانى سول داۋىردەگى ادامداردىڭ ويلاۋ جۇيەسىن, تابيعاتپەن ۇيلەسىمىن اڭعارتادى.
قولا داۋىرىنە ءتان سۇيەك بۇيىمدار شەبەرلىك پەن تۇرمىستىق تاپقىرلىقتىڭ ۇلگىسى دەرسىز. ادامدار ينەلەردى جوعالتپاس ءۇشىن سۇيەكتىڭ ءىشىن قۋىس ەتىپ, ارنايى قۇتى جاساپ, اۋزىن بەكىتىپ قوياتىن بولعان. ال قۇس اۋلاۋعا ارنالعان دوعال ۇشتى جەبەلەر اڭشىلىق مادەنيەتتەن حابار بەرەدى.
«قولا بىلەزىكتەر مەن سىرعالاردىڭ ءمۇيىز ءتارىزدى ۇشكىرلەنە جاسالۋى ەجەلگى ادامداردىڭ اسپان الەمىمەن بايلانىس تۋرالى تۇسىنىگىنەن حابار بەرەدى. ءۇش بولىمنەن تۇراتىن كورمە كورەرمەندى ۋاقىت كەڭىستىگىنە جەتەلەيدى. قولا ءداۋىرى بولىمىندەگى جادىگەرلەر تۇرمىس پەن دۇنيەتانىمدى تانىتسا, ەرتە تەمىر ءداۋىرى كوشپەلىلەردىڭ اسكەري ونەرى مەن مادەنيەتىن اشادى. ال ورتاعاسىرلىق بولىمدە سىرلىتام, بولعان انا, جوشى حان كەسەنەلەرىنەن الىنعان ساۋلەتتىك قاپتامالار مەن تاس مۇسىندەر ارقىلى دالا وركەنيەتىنىڭ بيىك دەڭگەيى كورىنىس تابادى. كورمەنىڭ باستى قۇندىلىعى – وتكەندى كورسەتۋ عانا ەمەس, ونى بۇگىنمەن بايلانىستىرۋ. ورتالىق قازاقستان ارحەولوگيالىق ەكسپەديتسياسى جيناقتاعان مۇرالار – ۇلتتىق جادىنىڭ اجىراماس بولىگى», دەيدى ۇلتتىق ورتالىق مۋزەيى ارحەولوگيا ءبولىمىنىڭ جەتەكشىسى ءنابيرا تورەجانوۆا.