تاياۋ شىعىستاعى كەزەكتى اتىستى توقتاتۋ كەلىسىمى حالىقارالىق قاۋىمداستىق تاراپىنان وڭ باعالانعانىمەن, ونىڭ ۇزاقمەرزىمدى سالدارى مەن تيىمدىلىگىنە قاتىستى سۇراقتار ءالى دە كوپ. ساراپشىلاردىڭ پىكىرىنشە, بۇل كەلىسىم – تەك العاشقى قادام, ال وڭىردەگى تۇيتكىلدى ماسەلەلەر, سونىڭ ىشىندە يادرولىق باعدارلاما, گەوساياسي ىقپال جانە سەنىم داعدارىسى ءالى دە شەشىمىن تاپقان جوق. ايماقتاعى تۇراقسىزدىق تەك وڭىرلىك قاۋىپسىزدىككە عانا ەمەس, جاھاندىق ەكونوميكاعا, ەنەرگەتيكالىق نارىقتارعا جانە ينۆەستيتسيالىق احۋالعا تىكەلەي اسەر ەتەدى. مۇنداي جاعدايدا قازاقستان سياقتى بەيتاراپ ءارى كوپۆەكتورلى ساياسات ۇستاناتىن ەلدەردىڭ ءرولى ارتا تۇسۋدە. ەل باسشىلىعىنىڭ بىتىمگەرلىك باستامالارى, ديپلوماتياعا باسىمدىق بەرۋى جانە كەلىسسوز الاڭىن ۇسىنۋعا دايىندىعى قازاقستاندى سەنىمدى سەرىكتەس رەتىندە كورسەتەدى. ساياساتتانۋشى تاير نيمانوۆ قازىرگى جاعدايدى جان-جاقتى تالداپ, كەلىسىمنىڭ ماڭىزى, تاۋەكەلدەرى جانە قازاقستان ءۇشىن ىقتيمال سالدارى تۋرالى ءوز كوزقاراسىن ءبىلدىردى.
– تاياۋ شىعىستا قول جەتكىزىلگەن اتىستى توقتاتۋ كەلىسىمىن جانە ونىڭ ماڭىزىن قالاي باعالايسىز؟
– ارينە, قول قويىلعان كەلىسىم – ءسوزسىز وڭ قۇبىلىس. دەگەنمەن, ونىڭ بىرقاتار ماسەلەلەرى بار. ەڭ باستىسى – بۇل قاقتىعىستىڭ الداعى ۋاقىتتا قالاي رەتتەلەتىنى تولىق تۇسىنىكتى ەمەس. البەتتە, تاراپتاردىڭ ءبىر-بىرىنە زىمىرانمەن سوققى جاساۋدى توقتاتقانى جاقسى, بىراق اقش پەن يران اراسىنداعى جاۋلىق, ءوزارا سەنىمسىزدىك جانە ءبىرىن-ءبىرى رەسمي تۇردە قارسىلاس رەتىندە قابىلداۋ جاعدايى ساقتالىپ وتىر. سونىمەن قاتار يراننىڭ يادرولىق باعدارلاماسىنا قاتىستى – اسكەري دە, ازاماتتىق تا – ماڭىزدى سۇراقتار ءالى دە وزەكتى. بۇل ماسەلەلەر بولاشاقتا مىندەتتى تۇردە شەشىمىن تابۋى ءتيىس, سوندا عانا تاياۋ شىعىستاعى بەيبىتشىلىك ۋاقىتشا ەمەس, تۇراقتى سيپاتقا يە بولادى.
بۇدان بولەك, يراننىڭ ءارتۇرلى پروكسي-توپتارعا ىقپالى دا كۇمان تۋدىرادى. اتاپ ايتقاندا, يەمەندەگى حۋسيتتەر, ليۆان مەن سيرياداعى «حەزبوللا», سونداي-اق پالەستيناداعى حاماس ۇيىمدارىنا اسەرى ساقتالىپ وتىر. سوندىقتان تاراپتار ءالى دە كوپتەگەن ماسەلەنى تالقىلاۋى قاجەت. دەگەنمەن, بۇل كەلىسىم – ەڭ العاشقى ءارى ەڭ ماڭىزدى قادام ەكەنى ءسوزسىز.
– پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ ءبىتىمدى قولداپ, ونىڭ جاھاندىق تۇراقتىلىق ءۇشىن ماڭىزىن اتاپ ءوتتى. بۇل ۇستانىمدى قالاي باعالايسىز؟
– قازاقستاننىڭ رەاكتسياسى تولىقتاي كۇتىلگەن جاعداي بولدى. سەبەبى ەلىمىز ءاردايىم قاقتىعىستاردى ديپلوماتيالىق جولمەن رەتتەۋدى قولدايدى. وسى قاقتىعىس بارىسىندا قازاقستان زارداپ شەككەن بارلىق مەملەكەتتەرگە قولداۋ ءبىلدىرىپ, بەيبىت تۇرعىندار اراسىنداعى شىعىندارعا الاڭداۋشىلىق تانىتىپ, ازاماتتىق ينفراقۇرىلىمعا جاسالعان سوققىلاردى قاتاڭ ايىپتادى. قازاقستان ءوزىن بەيبىتشىلىك پەن ديپلوماتيانى قولدايتىن مەملەكەت رەتىندە كورسەتىپ كەلەدى, سوندىقتان مۇنداي ۇستانىم – زاڭدى ءارى بولجامدى. جالپى, كوپتەگەن قاقتىعىستىڭ ءتۇپ-تامىرى – ءوزارا سەنىمسىزدىك پەن ەلدەردىڭ ءبىر-ءبىرىنىڭ ارەكەتىن بولجاي الماۋىندا. ال قازاقستاننىڭ ايقىن ءارى تۇراقتى سىرتقى ساياساتى – سەنىم مەن تۇراقتىلىقتىڭ كەپىلى.
– ايماقتاعى تۇراقتاندىرۋ جاھاندىق ەكونوميكاعا قانشالىقتى اسەر ەتەدى؟
– ايماقتاعى تۇراقتاندىرۋدىڭ جاھاندىق ەكونوميكاعا اسەرى وتە زور. بىرىنشىدەن, اراب ەلدەرى – مۇناي مەن گازدىڭ نەگىزگى ەكسپورتتاۋشىلارى. مىسالى, قاتار گاز جەتكىزۋدە ماڭىزدى ءرول اتقارادى. بۇل رەسۋرستاردىڭ نەگىزگى تۇتىنۋشىلارى – ەۋروپا ەلدەرى, سونداي-اق پاكىستان, ءۇندىستان, وڭتۇستىك كورەيا, قىتاي جانە جاپونيا. بۇل مەملەكەتتەردىڭ بارلىعى الەمدىك ەكونوميكادا جەتەكشى ورىن الادى. سوندىقتان ەنەرگيا رەسۋرستارى جەتكىزىلىمىندەگى كەز كەلگەن كەدەرگى جاھاندىق ەكونوميكانى السىرەتۋى مۇمكىن. سوڭعى جىلدارى اراب ەلدەرى ءوز ەكونوميكالارىن ارتاراپتاندىرۋعا ۇمتىلىپ, ينۆەستيتسيالىق بەلسەندىلىگىن ارتتىردى. ولار تەك ينۆەستيتسيا تارتۋمەن شەكتەلمەي, شەتەلگە دە قارجى قۇيۋدا. قازاقستان دا بۇل ۇردىستەن تىس ەمەس. ءبىزدىڭ ەل بىرىككەن اراب امىرلىكتەرى, قاتار جانە يوردانيامەن تىعىز ينۆەستيتسيالىق بايلانىس ورناتقان. سوندىقتان بۇل قاقتىعىستىڭ ىقتيمال سالدارى بىزگە دە اسەر ەتۋى مۇمكىن.
– قازاقستان سياقتى وڭىردەن تىس ەلدەر ءۇشىن تاياۋ شىعىستاعى تۇراقتىلىق قانشالىقتى ماڭىزدى؟
– ارينە, مۇناي باعاسىنىڭ جوعارى بولۋى بەلگىلى ءبىر دەڭگەيدە بىزگە ءتيىمدى, ءتىپتى تەڭگەنىڭ نىعايۋىن دا بايقادىق. بىراق ەكونوميكالىق بەلگىسىزدىك, ينۆەستيتسيا اعىندارىنىڭ تۇراقسىزدىعى جانە جاھاندىق ەكونوميكانىڭ باياۋلاۋى قازاقستانعا كەرى اسەر ەتۋى مۇمكىن. سونىمەن قاتار, قازاقستان تاياۋ شىعىستا تۇراقتى, ورتالىقتاندىرىلعان جانە بولجامدى مەملەكەتتەردىڭ بولعانىنا مۇددەلى. سيريا, يراك جانە اۋعانستان مىسالدارى كورسەتكەندەي, ورتالىق بيلىك السىرەگەن ەلدەردە تۇراقسىزدىق وشاقتارى پايدا بولىپ, ولار تەرروريستىك توپتاردىڭ پاناسىنا اينالادى. وكىنىشكە قاراي, مۇنداي توپتاردىڭ قاتارىندا بۇرىن قازاقستاننان شىققان ادامدار دا بولعان. بۇل – ەلىمىزدىڭ قاۋىپسىزدىگىنە تىكەلەي قاۋىپ. تاياۋ شىعىس گەوگرافيالىق تۇرعىدان بىزگە جاقىن ورنالاسقان, سوندىقتان ونداعى تۇراقسىزدىق ورتالىق ازياعا دا اسەر ەتۋى مۇمكىن.
– قازاقستاننىڭ كەلىسسوز الاڭى بولۋ باستاماسىنا قالاي قارايسىز؟
– قازاقستان ءوزىن كەلىسسوز الاڭى رەتىندە بەلسەندى تۇردە ۇسىنبايدى, بىراق تاراپتار نيەت بىلدىرسە, مۇنداي مۇمكىندىك بەرۋگە دايىن.
بىزدە مۇنداي تاجىريبە بار: ەلىمىزدە ارمەنيا مەن ازەربايجان وكىلدەرىنىڭ كەزدەسۋلەرى ءوتتى, سونداي-اق سيريا بويىنشا استانا پروتسەسى ۇيىمداستىرىلدى. دەلدالدىق بەلگىلى ءبىر ارتىقشىلىقتار بەرەدى, الايدا ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىكتى دە تالاپ ەتەدى. كەلىسسوزدەر ءساتتى وتسە – بۇل حالىقارالىق ارەنادا بەدەلدى ارتتىرادى. ال ساتسىزدىك بولعان جاعدايدا بەلگىلى ءبىر تەرىس اسەر بولۋى مۇمكىن. سوندىقتان قازاقستان بۇل ماسەلەدە ۇستامدى پوزيتسيا ۇستانادى.
– يزرايلدە قازاقستاننىڭ ۇستانىمى قالاي قابىلدانادى؟
– بۇل جەردە ەشتەڭە ويلاپ تابۋدىڭ قاجەتى جوق. جاقىندا ءيزرايلدىڭ قازاقستانداعى ەلشىسى سۇحبات بەرىپ, ەلىمىزدىڭ ۇستانىمى يزرايل ءۇشىن تۇسىنىكتى ءارى ايقىن ەكەنىن اتاپ ءوتتى. جالپى, قازاقستان مەن يزرايل اراسىنداعى قارىم-قاتىناس وڭ سيپاتتا. قازاقستاننىڭ سىرتقى ساياساتتاعى قاعيداتتارى ناقتى. مىسالى, ەلىمىز حاماس-تىڭ شابۋىلىن تەررورلىق اكت رەتىندە باعالاپ, يزرايلگە قولداۋ ءبىلدىردى. سونىمەن قاتار ءيزرايلدىڭ قاتار اۋماعىنا جاساعان سوققىلارىن دا سىنعا الدى. سوڭعى جىلدارى قازاقستان يرانمەن دە قارىم-قاتىناستى دامىتىپ كەلەدى. جالپى العاندا, ەلىمىزدىڭ ۇستانىمى – بەيبىت, پراگماتيكالىق جانە ەشبىر تاراپپەن قاقتىعىسقا تۇسپەيتىن ساياسات. بۇل ساياسات تۇسىنىكتى ءارى بولجامدى بولعاندىقتان, قازاقستان ءتىپتى ءبىر-بىرىمەن قارسىلاس مەملەكەتتەرمەن دە (يران, اقش, يزرايل) تەڭگەرىمدى قارىم-قاتىناس ورناتا الادى.