قازاقستان پرەزيدەنتى سىي-قۇرمەتتەن كەندە ەمەس, ارينە. دەگەنمەن, الەم الەۋمەتىنىڭ الدىندا بىرنەشە مارتە ەڭبەگى ەلەنىپ, ابىرويى اسقاقتاپ جاتسا, قالايشا ايرىقشا اتاپ وتپەسسىڭ؟! ال ءاربىر تاپسىرىلعان سىي-سياپات جاھان جۇرتىنىڭ قازاق ەلى باسشىسىن مويىنداعانى, ال باسشىسىنا دەگەن ءىلتيپات بۇكىل ەلگە دەگەن قادىر-قۇرمەت بولسا كەرەك-ءتى.
وتكەن ءبىر اپتانىڭ ىشىندە ەلباسىنا الەمدىك دەڭگەيدەگى ەڭبەگىن ەلەگەن ەكى بىردەي حالىقارالىق سىيلىق تاپسىرىلدى. ونىڭ ءبىرى – جاھاندىق ديالوگ جانە ىنتىماقتاستىق ورتالىعىنىڭ سىيلىعى بولسا, ەكىنشىسى – قىتايعا مەملەكەتتىك ساپارى بارىسىندا اسپاناستى ەلى تابىستاعان «جىبەك جولى بەيبىتشىلىك سىيلىعى».
ەلباسىنا جاھاندىق ديالوگ جانە ىنتىماقتاستىق ورتالىعىنىڭ سىيلىعى كۇنى كەشە عانا ەلىمىزدە دۇركىرەپ وتكەن الەمدىك ماڭىزى زور ءىرى حالىقارالىق شارا – استانا ەكونوميكالىق فورۋمى بارىسىندا تاپسىرىلدى. بۇل سىيلىق قازاقستان باسشىسىنا 2013 جىلعى «الەۋمەتتىك بيزنەس-ديالوگتى نىعايتۋعا قوسقان ۇلەسى» ءۇشىن بەرىلدى. ال ايرىقشا اتاپ وتكىمىز كەلەتىن حالىقارالىق ءمانى, ساياسي سالماعى زور, ماڭىزدى ماراپات – «جىبەك جولى بەيبىتشىلىك سىيلىعى» پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆقا قىتايعا مەملەكەتتىك ساپارى بارىسىندا بەرىلدى. قىتايدىڭ بەيبىتشىلىكتى جاقتاۋشى ۇيىمدارى مەن جەكەلەگەن تۇلعالارى بۇل سىيلىققا قازاقستان پرەزيدەنتىن جىبەك جولى رۋحىن بيىكتەتكەنى, ءوزارا سەنىمدى, دوستىقتى, ىنتىماقتاستىقتى نىعايتقانى, الەم ەلدەرىمەن بىرگە ءوسىپ-وركەندەۋگە, تاتۋلىققا جانە ورتاق دامۋعا ىقپال ەتكەنى ءۇشىن لايىق دەپ تاۋىپتى.
«ءسىزدىڭ بەيبىتشىلىك ءىسىن قامتاماسىز ەتۋگە جانە ونىڭ وركەندەۋىنە قوسقان ۇلەسىڭىزگە ءبىزدىڭ العىسىمىزدىڭ بەلگىسى رەتىندە «جىبەك جولى بەيبىتشىلىك سىيلىعىن» تاپسىرامىز. ءسىز – بۇل سىيلىق بەرىلىپ وتىرعان العاشقى ادامسىز», – دەدى قىتاي توراعاسى مەملەكەت باسشىسىن ماراپاتتاۋ سالتاناتىندا. وسىلايشا, بۇل سىيلىقتىڭ العاشقى يەگەرى قازاقستان باسشىسى بولىپ وتىر. ياعني, جىبەك جولى رۋحىن بيىكتەتكەنى, ءوزارا سەنىمدى, دوستىقتى, ىنتىماقتاستىقتى نىعايتقانى, الەم ەلدەرىمەن بىرگە ءوسىپ-وركەندەۋگە, تاتۋلىققا جانە ورتاق دامۋعا ىقپال ەتكەنى ءۇشىن دەگەن تۇڭعىش نوميناتسياعا ولار نۇرسۇلتان نازارباەۆتى لايىق كوردى.
قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ كورەگەندىگىنە ءتانتى ەل بۇل جولى دا ايرىقشا سىي-سياپات, ەرەكشە ءىلتيپاتىن وسىلاي كورسەتتى. ال اۋزىن ايعا بىلەگەن, حالىقارالىق ساياسي ساحنادا «ايداھار ەل» اتانعان الىپ قىتايدىڭ قۇرمەتى قازاقستان ءۇشىن ۇلكەن ابىروي-بەدەل دەپ بىلەمىز. ايتا كەتۋ كەرەك, اتالعان سىيلىقتىڭ يەگەرىن انىقتايتىندار قىتايدىڭ بەلگىلى قوعام قايراتكەرلەرى, ساياساتكەرلەرى, ساراپشىلارى مەن عالىمدارى بولىپ تابىلادى. ال ساراپشى توپتىڭ جەتەكشىسى – قىتايدىڭ بۇرىنعى سىرتقى ىستەر ءمينيسترى, جالپىقىتايلىق حالىق وكىلدەرى جينالىسىنىڭ حالىقارالىق كوميتەت توراعاسى لي چجاوسين. سونداي-اق, بۇل ۇيىم قىتايلىق جانە باسقا دا شەتەلدىك تانىمال ۇيىمداردىڭ, ماسەلەن, قىتاي حالىق ديپلوماتياسى اسسوتسياتسياسى, زاماناۋي جاھاندىق ماسەلەلەردى زەرتتەۋ ورتالىعى جانە شەتەلدەرمەن مادەنيەت الماسۋ اسسوتسياتسياسى سىندى قۇرىلىمداردىڭ تەڭ قۇرىلتايشىسى.
سىيلىقتى قابىلداي وتىرىپ, نۇرسۇلتان نازارباەۆ: «قازاقستان مەن قىتاي اراسىنداعى ءوزارا بايلانىستىڭ نەگىزى – ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق. وزدەرىڭىز بىلەتىندەي, بىلتىر قىركۇيەكتە استانادا «نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتىندە» ءسىز اسا ماڭىزدى تاريحي ءدارىس وقىپ, «جىبەك جولى ەكونوميكالىق بەلدەۋىن» قۇرۋعا باستاما كوتەردىڭىز. قازاقستان ەكونوميكا, ساۋدا, كولىك, ينۆەستيتسيا, قارجى جانە مادەنيەت سەكىلدى سالالاردى قامتيتىن وسىناۋ اۋقىمدى جوبانى جۇزەگە اسىرۋ جولدارىن قاراستىرۋعا بەلسەنە قاتىسۋعا دايىن», – دەدى قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىنىڭ توراعاسى سي تسزينپينگە قاراتا ايتقان سوزىندە. مەملەكەت باسشىسى وسى مەملەكەتتىك ساپار اياسىندا قىتايدىڭ سينحۋا اقپارات اگەنتتىگىنىڭ ينتەرنەت پايدالانۋشىلارىمەن بولعان ونلاين-سۇحباتىندا دا وزىنە بەرىلگەن «جىبەك جولى بەيبىتشىلىك سىيلىعىنا» توقتالىپ, بۇل ءۇشىن العىسىن جەتكىزدى.
«قىتاي ۇكىمەتىنە «جىبەك جولى بەيبىتشىلىك سىيلىعى» ءۇشىن العىس بىلدىرەمىن. مەن بۇل سىيلىقتىڭ ءبىرىنشى لاۋرەاتى اتانىپ وتىرمىن. مۇنى ەكى ەل اراسىنداعى ىنتىماقتاستىقتىڭ ارتۋىنا جاسالعان العىشارت دەپ بىلەمىن. قازاقستان مەن قىتاي اراسىندا ەكونوميكالىق ماسەلەدە جاسالعان كەلىسىمدەر – جىبەك جولىنىڭ باستاۋى عانا, بۇل جولدىڭ بويىمەن ءالى تالاي ادام, كاپيتال, رەسۋرس وتەدى جانە بىزگە ءبىر-ءبىرىمىزدى جاقىننان تانۋعا, ءومىرىمىزدى جاقسارتا تۇسۋگە مۇمكىندىك بەرەدى», – دەدى قازاقستان باسشىسى.
ءيا, جىبەك جولى – بۇگىندە قازاقستان دامۋىنىڭ ازياداعى دارا داڭعىلى, ەكونوميكالىق-الەۋمەتتىك تۇرعىدا ىلگەرىلەۋدىڭ سارا جولى. سول سەبەپتى دە, ەلباسىنىڭ قىتايعا ساپارىندا «جىبەك جولىمەن» بايلانىستى سىيلىققا ۇسىنىلۋىنىڭ ءمان-ماڭىزى زور دەپ ەسەپتەيمىز. بۇل – قايتا جاڭعىرىپ كەلە جاتقان ۇلى جىبەك جولىنىڭ جالعاسى ىسپەتتەس «قازاقستان – جاڭا جىبەك جولى» جوباسىنىڭ ءتيىمدى جۇزەگە اسۋ كەپىلى. بۇرىن قىتاي جەرىنەن باستالىپ, قيىر شىعىس پەن ەۋروپا ەلدەرىنە بەتتەگەن كەرۋەن جولى, باسىم بولىگى ورتالىق ازيا مەن قازاقستان جەرىنىڭ ۇستىمەن وتەتىن ۇلى جىبەك جولى ارقىلى ساۋدا جۇيەسى دامىپ قانا قويماي, شىعىس پەن باتىس وركەنيەتى توعىسىپ, مادەني جانە ديپلوماتيالىق قارىم-قاتىناستار ورناعان ەدى. بۇگىنگى قازاقستان دا بۇرىنعى تاريحي ءرولىن قالپىنا كەلتىرىپ, ەۋروپا مەن ازيانىڭ اراسىنداعى وزىندىك كوپىر رەتىندە ورتالىق ازياداعى ءىرى ىسكەرلىك ترانزيتتىك حابقا اينالۋدى ماقسات ەتىپ وتىر. دەمەك, «باتىس قىتاي – باتىس ەۋروپا» كولىك ءدالىزىن سالۋ «قازاقستان – جاڭا جىبەك جولى» سىندى ۇلكەن جوبانىڭ ءبىر بولىگى بولىپ تابىلادى. بۇل ءوز كەزەگىندە قازاقستاندا حالىقارالىق دارەجەدەگى ساۋدا-كولىك, قارجىلىق-ىسكەرلىك, يننوۆاتسيالىق-تەحنولوگيالىق جانە تۋريستىك ماڭىزداعى ترانزيتتىك ءدالىز قالىپتاستىرادى. مۇنداي مەگاجوبانى جۇزەگە اسىرۋ ءناتيجەسىندە 2050 جىلعا قاراي ەل اۋماعىنان جۇك تاسىمالداۋ كولەمى ونداعان ەسەگە ۇلعاياتىن بولادى.
مىنە, قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىنا جاساعان مەملەكەتتىك ساپارىنىڭ وزەگى, ءتۇيىنى دە وسىندا جاتىر. ءالبەتتە, قىتاي تابىستاعان «جىبەك جولى بەيبىتشىلىك سىيلىعى» ەلباسىنىڭ وسى «جاڭا جىبەك جولى» جوباسىن قولداعاندارى, ەلباسى كورەگەندىگىن مويىنداپ, قۇپتاعاندارى دەۋگە ابدەن نەگىز بار. وسىدان شىعار, بۇل سىيلىق ەكى ەل اراسىنداعى بايلانىستى بەكىتە تۇسكەن تەمىرقازىقتاي كورىنەدى.
دينارا بىتىكوۆا,
«ەگەمەن قازاقستان».
سۋرەتتەردى تۇسىرگەندەر
س.بوندارەنكو, ب.وتارباەۆ.