بۇل – جاھاندىق ماڭىزدى جوبا

باسقوسۋعا جينالعاندار, ياعني ەلىمىزدىڭ ساياسي پارتيالارى مەن ءىرى قوعامدىق ۇيىمدارى مۇشەلىك ەتەتىن كواليتسيا وسى وزەكتى ماسەلە بويىنشا وزدەرىنىڭ وي-پايىمدارىن ورتاعا سالا وتىرىپ, ۇندەۋ قابىلداعان بولاتىن.

تومەندە كواليتسيا مۇشەلەرىنىڭ ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداقتىڭ ۇلتتىق ەكونوميكانىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگى مەن قاراپايىم قازاقستاندىقتاردىڭ ءال-اۋقاتىنىڭ ارتۋىنا ايرىقشا سەرپىن بەرەتىنىن ايتقان تۇرعىداعى پىكىرلەر توپتاماسىن جاريالاپ وتىرمىز.   

جوعارى دايىندىقپەن كەلىپ وتىرمىز

باۋىرجان بايبەك, «نۇر وتان» پارتياسى توراعاسىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى. ينتەگراتسيانىڭ تۇپكى ءمانى – بۇل, ەلىمىزدىڭ بۇدان ءارى دە سەر­پىندى دامۋى جانە الەۋمەتتىك-ەكو­نو­ميكالىق قارقىندى جاڭعى­رۋى ءۇشىن ەلباسى ايتقان «مۇم­كىندىكتەر تەرەزەسىن» ايقارا اشۋ. مۇنداعى باستى مۇمكىندىك – ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداققا مۇشەلىكتىڭ قازاقستان ءۇشىن, ەڭ الدىمەن, ءوز نارىعىنان 9 ەسە ۇلكەن, كولەمى 153 ميلليون ادامعا شاعاتىن نارىققا قول جەتكىزۋگە جول اشاتىندىعىندا. مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ سىندارلى ساياساتىنىڭ ارقاسىندا قازاقستان ەكونوميكاسى جاڭا دەڭگەيدەگى ينتەگراتسيالىق ۇيىم قۇرۋعا جوعارى دايىندىقپەن كەلىپ وتىر.

تەك ەكونوميكالىق مۇددە كوزدەلەدى

باقىتجان ساعىنتاەۆ, پرەمەر-ءمينيستردىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى. ەاەو قازاقستان ءۇشىن ەكونوميكالىق مۇددەنى عانا كوزدەيدى. ءبىز ەلىمىزگە ءوتىم نارىعىن ۇلعايتۋ قاجەت ەكەنىن تۇسىنۋگە ءتيىسپىز. ەاەو – وسىنىڭ تاماشا ۇلگىسى. ءبىز ەلىمىزدىڭ ەكونوميكاسى ءۇشىن زور مۇمكىندىكتەر اشاتىن تەڭقۇقىقتى ەكونوميكالىق ارىپتەستىكتىڭ جاڭا نارىعىنا شىعىپ جاتقانىمىزدى اتاپ وتكىم كەلەدى. ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق ىقپالداسۋ ۇدەرىسى قازىردىڭ وزىندە قازاقستان ەكونوميكاسىنىڭ ىلگەرىلەۋىنە اكەلگەنىن سەنىممەن ايتۋعا بولادى. مىسالى, كو قۇرىلعاننان باستاپ قازاقستاننىڭ وڭدەۋشى وندىرىسىنە قۇيىلعان ينۆەستيتسيا كولەمى 2009 جىلعى 1,8 ملرد. دوللاردان 2012 جىلى 3,4 ملرد. دوللارعا كوبەيدى. ونىڭ سىرتىندا تىكەلەي شەتەل ينۆەستيتسياسىنىڭ كولەمى 34%-عا ارتىپ, 28 ملرد. اقش دوللارىن قۇرادى. بۇل قازاقستاننىڭ ينۆەستيتسيالىق تارتىمدىلىعىنىڭ ارتا تۇسكەنىن بىلدىرەدى.

قالىپتاسقان جولىمىز

نۇرلان ورازالين, پارلامەنت سەناتىنىڭ دەپۋتاتى, قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ توراعاسى. ءبىز قازىر ۇلكەن ءبىر تاريحي تاڭداۋدىڭ الدىندا تۇرمىز. يانۋشكەۆيچتىڭ كىتابىندا جاقسى ءبىر اڭگىمە بار. سوناۋ 1846 جىلى قازىرگى لەپسىدە قازاق جەرىنىڭ ەڭ سوڭعى بولشەگى رەسەيگە قول قويدى. ونى وسى جەردە كەلتىرىپ وتىرعان سەبەبىم, سوندا ءادىل تورەنىڭ قول قويىپ وتىرىپ ايتاتىنى بار: ء«بىز شىعىسىمىزدا قانداي ەل تۇرعانىن بىلەمىز. قازاقتىڭ ۇلكەن ەكى ورداسى رەسەيگە قوسىلدى. ال شىعىستاعى ەل بار كۇشىن جيناقتاپ جاتىر. سوندىقتان بىزگە تاڭداۋ ءتۇسىپ وتىر. ءبىز قول قويا وتىرىپ, وسى قاعازدى اق پاتشاعا جىبەرۋىمىز كەرەك», دەگەن ءسوز ايتادى. ءادىل تورەنىڭ ءبىر-اق اۋىز ءسوزى بار: «ەگەر دە قول قويساق, مۇنىڭ ءبارى نە بولادى؟» دەگەنىندە پاتشا وكىلى: «وعان مەن جاۋاپ بەرە المايمىن. وعان پاتشا جاۋاپ بەرەدى», دەيدى. «پاتشا جاۋاپ بەرەتىن بولسا, وندا ءبىز قايىققا ءمىنىپ وتىرمىز, قايىعىمىزدا جەلكەن دە, ەسكەك تە جوق. ەسكەگى جوق, جەلكەنى جوق قايىق قايدا بارادى؟», دەيدى. ول كەزدەردە بابالارىمىز ۇلكەن ينستيتۋتتاردا ءبىلىم الىپ, بريۋسسەلدە بولعان جوق, ولار ماسكەۋدە نە بولىپ جاتقانىن دا بىلگەن جوق. ءينتۋيتيۆتى تۇردە, بۇكىل الەمدىك دەڭگەيدە ەلىمىزدىڭ تۇتاستىعىن ساقتاپ قالۋ ءۇشىن نە ىستەۋ كەرەگىن اڭداپ وتىرعان. ال, قۇدايعا شۇكىر, سونداي كەزەڭنەن وتكەن قازاق ەلى – قازاقستان جۇرتشىلىعى باسىنان 1990 جىلدى دا وتكەردى. ونان بۇرىنعى 1936 جىلعى ۇلكەن وداقتىق شارتتى جاسادى. 1990 جىلى جاڭا شارتتى جاساپ, سوعان قول قويايىق دەپ جاتقان كەزەڭدە, كەڭەستەر وداعى قۇلادى. ول شارتتىڭ دا اۆتورى ءبىزدىڭ ەلدىڭ پرەزيدەنتى بولاتىن. بۇگىن ءبىزدىڭ وسى كەڭىستىكتەگى تاعدىرىمىز نە شىعىسپەن, نە باتىسپەن بولۋ كەرەك. بۇعان كادىمگى مىنا الاڭدا وتىرىپ, انىعىن ايتاتىن بولساق, ءدال مىنا ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق تۋرالى شارت ابدەن سۇرگىدەن وتكەن, تاڭداۋ جاسالعان وداق. كەز كەلگەن ەكونوميكالىق وداقتىڭ, كەز كەلگەن ءارتۇرلى ماقساتتاعى ۇيىمداردىڭ ءتۇپ-توركىنىندە ساياساتتىڭ ۇشىعى جاتپايدى دەپ ەشكىم ايتا المايدى. بىزگە ىرگەمىزدەگى ەلمەن بايلانىستى ساقتاپ وتىرۋ كەرەك. ۋكرايناداعى مايداننان باستالعان باتىس پەن شىعىستىڭ تەكەتىرەسى نەگە اپارىپ سوققانى بەلگىلى. سوندىقتان شارتقا, ونىڭ ماتىنىنە تەرەڭ ءۇڭىلىپ قاراماعان كەيبىرەۋلەردىڭ قايتادان كەڭەستەر وداعىن ورناتقالى جاتىر دەگەن سوزدەرىنىڭ ءوزى جاي داقپىرت. ءبىز 20 جىلدا قالىپتاسۋ جولىنان وتتىك. سوندا ءبىزدىڭ ەكى قاناتىمىز بولدى. ءبىرىنشى – ينتەگراتسيا, ەكىنشى – كوپۆەكتورلى ساياسات. وسى ەكى دۇنيەنىڭ ارقاسىندا قازاقستان ءوزىنىڭ تاۋەلسىزدىگىن, بۇكىل الەمنىڭ الدىندا مەملەكەت بولۋ قابىلەتىنىڭ بار ەكەندىگىن دالەلدەپ بەردى. بۇگىندە قازاقستان قانداي شەشىم قابىلداسا دا تورتكۇل دۇنيە سىن كوزىنەن وتكىزىپ وتىرادى. ەڭ باستىسى سول, سىرتقى ينتەگراتسيامىزعا ەشقانداي ساۋال تۋىندامايتىن بولسا, كولەڭكە تۇسپەيتىن بولسا ەكونوميكالىق سيپاتتاعى وداقتىڭ قۇرامىنا ەنگەننەن ەشتەڭە جوعالتپايمىز. ۇلكەن ەكونوميكالىق ينتەگراتسياعا نە باتىسپەن, نە شىعىسپەن تۇسەمىز. ال ءبىزدىڭ ۇيرەنگەن سۇرلەۋىمىز, قالىپتاسقان جولىمىز بار. ەكونوميكالىق سيپاتتاعى وسى وداق بىزگە ءتيىمدى. مۇنى مەن كوزىم جەتكەن سوڭ ايتىپ وتىرمىن. اقپاراتتىق كەڭىستىك ەركىن, مادەنيەت پەن گۋمانيتارلىق سالادا ەركىندىك بولاتىن بولسا, تاۋەلسىزدىگىمىزگە كولەڭكە تۇسپەيتىن بولسا, بىزگە قازىر كوپ سولقىلداتىپ وتىرماي, ەلگە تياناقتاپ ءتۇسىندىرۋ قاجەت. بۇل وداق بىزگە قالاي كەرەك بولسا, رەسەيگە دە سولاي كەرەك, رەسەيگە قالاي كەرەك بولسا, بەلارۋسكە دە سولاي كەرەك. ۇلكەن جولعا شىققان ءۇش مەملەكەتتىڭ بىرىككەن ەكونوميكالىق وداعىنا حالىقتى جۇمىلدىرۋ كەرەك.

جاڭساق پايىمعا ەرىپ, جاڭىلمايىق

عاني قاليەۆ, «اۋىل» پارتياسىنىڭ جەتەكشىسى. ىقپالداسۋ ماسەلەسىن 20 جىلدان بەرى تال­قىلاپ كەلەمىز. تمد, دسۇ, اتالعان ماسەلە دە جان-جاقتى زەرتتەلدى. ءبىز ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداقتى قولدايمىز! بۇل ماسەلەدە ساياسي دا, ەكونوميكالىق تا ءمان بار. بىراق, بۇگىنگىدەي ۋاقىتتا ءبىز ءۇشىن ىقپالداستىق قۇرماۋ مۇمكىن ەمەس. بۇگىنگى تاڭدا ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق اياسىنداعى ساياسي كورىنىس قاۋىپ توندىرمەۋى ءتيىس. ءارى ودان ەلىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىگىنە نۇقسان كەلمەيدى. ال شەكارا بەرىكتىگى, قورعانىس مۇددەسى, ارينە, ءوز الدىنا بولەك اڭگىمە. گەوساياسي جاعدايىمىزدى ەسكەرسەك, مۇنداي وداققا كىرۋ ارقىلى ءبىز تەك ۇتاتىن بولامىز. بارلىق ەكونوميكالىق ىقپالداستىقتاردىڭ باستاماشىلارى مەن نەگىزگى ويىنشىلارى ءوزىنىڭ ىشكى الەۋەتىن تاۋىسقان ەلدەر بولعانىن ءارى ولار ءوز ەلىنىڭ ىشكى دامۋى ءۇشىن سىرتقى ىقپالداستىقتان قوسىمشا پايدا ىزدەيتىنىن ۇمىتپاۋىمىز قاجەت. بۇگىندە ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق كەڭىستىك قۇرۋ ارقىلى كسرو-نى قايتا قۇرعالى جاتىر دەپ بيلىكتى سىناۋشىلار كوپ. الايدا, بۇل جاڭساق پايىم. ارينە, ءبىز تەحنولوگيانى قارقىندى دامىتىپ جاتقان جاپونيا سەكىلدى الپاۋىت ەلمەن باسەكەلەس بولا المايمىز. دەگەنمەن, قازاقستاندا اۋىل شارۋاشىلىعى مەن شيكىزات مول, سوندىقتان جەڭىل ونەركاسىپ پەن وزىمىزگە قاجەتتى ماشينا جاساۋ سالاسىن نەگە دامىتپاسقا. اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ مامانى رەتىندە مىنانى ايتا كەتەيىن, كەڭەس داۋىرىندە ەلىمىزدىڭ ءىجو-دەگى اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ ۇلەسى 35%-دى قۇراعان بولاتىن. بۇگىندە ول 3-4%-عا عانا تەڭ. بۇل 90-جىلدارمەن سالىستىرساق, اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن ءوندىرۋ كولەمى 2-2,5 ەسە قىسقارعانىن اڭعارتسا كەرەك. سوندىقتان ەلىمىزدىڭ ەكونوميكالىق ساياساتىن قايتا قاراۋ قاجەتتىلىگى تۋىندايدى. ءبىز ىقپالداستىق ماسەلەلەرىندە ەلىمىزدىڭ ەكونوميكالىق پروبلەمالارىن تالداپ, ولاردىڭ شەشۋ جولدارىن قاراستىرۋىمىز كەرەك.

ءبارى دە يگىلىك ءۇشىن جاسالىپ جاتىر

يۋري تيموششەنكو, پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى, «رادا ۋكراينتسەۆ» قوعامدىق بىرلەستىگىنىڭ باسشىسى. نەگىزىندە, ءبىز بولا­شاق جايلى اڭگىمە ايتىپ وتىرمىز. بۇل – ءبىز ءبا­رىن دە ادام ءۇشىن جا­­ساپ جاتىرمىز دەگەن ءسوز. ءۇش شەكارانى الىپ تاستاي وتىرىپ, ءبىز قولايلى احۋال تۋعىزامىز. ەگەر قىتايلىق كەمەجاي پايدالانىلعان جاعدايدا تەڭىز ارقىلى جۇك 45 كۇندە, ءترانسسىبىر ماگيسترالىمەن 16 كۇندە جەتكىزىلسە, «باتىس ەۋروپا – باتىس قىتاي» اۆتوكولىك جولى ارقىلى ءبىز 10 كۇندە جۇكتىڭ جەتۋىن قامتاماسىز ەتە الامىز. بۇل – ءبىزدىڭ ەلىمىز ءۇشىن جاڭا ينۆەستيتسيالار مەن جۇمىس ورىندارى. ىقپالداسۋدىڭ ارقاسىندا ىسكە قوسى­لا­تىن باسقا دا جوبالار بار: جوعارى تەحنولو­گيالاردىڭ حالىقارالىق ورتالىعى, بىرىڭعاي ەنەرگيا جۇيەسى, بەيبىت اتوم ەنەرگەتيكاسى ءوندىرىسى سالاسىنداعى بىرىڭعاي كەزەڭ. تابىستى جانە الدا بولۋ ءۇشىن, بىلەگىمىزدى سى­بانىپ ەڭبەك ەتۋىمىز جانە ويلاعانىمىزدى ىسكە اسىرۋىمىز كەرەك.

جانە تاعى دا, ازاماتتارىمىز ءۇشىن نە ىس­تە­لىپ جاتقانىن شىنايى كورسەتەتىن اقپارات­تىق جۇمىس جۇرگىزۋگە ءتيىسپىز. مەن ەاەو قۇرى­لۋىن قولدايمىن!

حالىق قاشاندا ىقپالداستىق جاعىندا

زارەما شاۋكەنوۆا, فيلوسوفيا, ساياساتتانۋ جانە ءدىنتانۋ ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى. 2013 جىلى قازاقستان پرەزيدەنتى جانىن­داعى مەملەكەتتىك ساياسي زەرتتەۋلەر ينستيتۋتىنىڭ تاپسىرىسى بويىنشا «الەۋمەتتىك پەرسپەكتيۆا» قورى جۇرگىز­گەن «ازاماتتاردىڭ ەۋرازيالىق ىقپال­داس­تىعى ماسەلەلەرىن قابىلداۋى» ارنايى سوتسيو­لوگيالىق زەرتتەۋدىڭ مالىمەتتەرى حالىقتىڭ ىقپالداستىق ۇدەرىستەرىن قولداۋ دەڭگەيىنىڭ جوعارى ەكەنىن جانە ول 90%-دان اسىپ تۇسكەنىن كورسەتىپ وتىر. وتانداستارىمىز قازاقستان, بەلارۋس جانە رەسەي ەلدەرى اراسىنداعى ەكونوميكالىق تارتىمدىلىققا ەرەكشە ۇنامدى ۆەكتور رەتىندە تاڭداۋ جاسايدى.

ءبىز ارتىقشىلىققا يەمىز

ابىلاي مىرزاحمەتوۆ,  ۇلتتىق كاسىپكەرلەر پالاتاسى باسقارماسىنىڭ توراعاسى. ۇلتتىق پالاتا كاسىپكەرلەردىڭ كو اياسىندا تاپ بولىپ جاتقان ماسەلەلەرىنە مونيتورينگ جۇرگىزىپ كەلەدى. سالىق ورگاندارى اراسىندا ەلەكتروندى اقپارات الماسۋ ماسەلەسى تۇبەگەيلى شەشىلگەن جوق. ول بىرتىندەپ شەشىلەدى دەپ ويلايمىن. ەڭ باستىسى, بىزدە العا ىلگەرىلەۋ بار. نارىقتى يگەرۋمەن قاتار, قاتاڭ باسەكەلەستىككە تاپ بولۋدامىز. بۇل بيۋروكراتيانىڭ دا, بيز­نەستىڭ دە الدىندا تۇرعان سىن ساعاتى, وعان قارسى تۇرا ءبىلۋىمىز كەرەك. ءبىز ارتىقشىلىققا يەمىز. كوپتەگەن شەتەلدىك, ءتىپتى رەسەيلىك كومپانيالار بىزدەگى بيزنەس جۇرگىزۋگە ارنالعان جاقسى قۇزىرەتتى اتاپ جاتادى. بۇگىندە رەسەيگە قاتىستى سانكتسيالار تۇرعىسىنان كەلگەندە, بۇل ينۆەستورلار ءۇشىن ەلىمىزدە ءوز بيزنەسىن اشىپ, قازاقستان ارقىلى رەسەي نارىعىنا شىعۋعا زور مۇمكىندىك تۋعالى وتىر.