قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ تمد كەڭىستىگىندە جاڭا ينتەگراتسيالىق جوبا – ەۋرازيالىق وداق قۇرۋ يدەياسىن 1994 جىلى ۇسىنعانى ءمالىم. وسى يدەيانىڭ ءپىسىپ-جەتىلگەنىنە دە كوز جەتكىزىپ وتىرمىز. ەلباسىنىڭ م.ۆ.لومونوسوۆ اتىنداعى ماسكەۋ مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىندە وقىعان لەكتسياسىندا اتالمىش وداقتىڭ تۇپكىلىكتى ماقساتى تاعى ءبىر مارتە ايقىندالدى. بۇل كۇندە ەلىمىزدە ساۋدا-ەكونوميكالىق اينالىم ايتارلىقتاي جوعارىلادى جانە حالىقارالىق ساياسات, قاۋىپسىزدىك, قورعانىس سالالارىنداعى ىنتىماقتاستىق ارتا ءتۇستى. ەۋرازيالىق وداقتىڭ قازاقستان ءۇشىن ىقپالى زور بولادى, سوندىقتان ءبىز ەكونوميكالىق وداق قۇرا وتىرىپ ەش نارسەدەن ۇتىلمايمىز دەپ ەسەپتەيمىن.
الەمدىك شارۋاشىلىق ءتاجىريبەسىندە دامىپ, قازىر ورىن الىپ وتىرعان مەملەكەتارالىق ەكونوميكالىق ينتەگراتسيا سىرتقى ءجانە ىشكى فاكتورلاردىڭ اسەرىنەن قالىپتاسقانى بەلگىلى. ءناتيجەسىندە قازىرگى ەكونوميكاسى وزىق دامىعان مەملەكەتتەر قادامى اشىق ەكونوميكا قاعيدالارى بويىنشا ۇيىمداستىرىلىپ, العا باسۋدا. وركەنيەتتى ەلدەردە مەملەكەتارالىق ەكونوميكالىق ينتەگراتسيانىڭ كوپتەگەن نىساندارى مەن مودەلدەرى بار. سونىڭ ىشىندە ەۋروپا ەلدەرىن بىرىكتىرەتىن ەۋروپالىق وداقتى (ەو) جانە ەۋروپا ەركىن ساۋدا اسسوتسياتسياسىن (ەسەا), سولتۇستىك امەريكاداعى سولتۇستىكامەريكالىق ەركىن ساۋدا اسسوتسياتسياسىن (نافتا), ازيا-تىنىق مۇحيتى ايماعىنداعى ەلدەردىڭ ازيا-تىنىق مۇحيتى ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىعى اسسوتسياتسياسىن (اتەس), ازياداعى وڭتۇستىك-شىعىس ازيا ەلدەرىنىڭ اسسوتسياتسياسىن (اسەان), لاتىن امەريكاسىنداعى لاتىنامەريكالىق ينتەگراتسيا اسسوتسياتسياسىن (لاي) جانە «مەركەسۋر» سياقتى ت.ب. وزىق ينتەگراتسيالىق قۇرىلىمداردى اتاۋعا بولادى. قازىرگى كەزدە بۇل ەكونوميكاداعى ينتەگراتسيالار زامان تالابىنداعى مەملەكەت اراسىنداعى ىنتىماقتاستىقتاردى الەمدىك دەڭگەيدە تەرەڭدەتە دامىتىپ وتىر.
وسىنداي حالىقارالىق تەندەنتسيا باعىتىندا ەۋرازيالىق كەڭىستىكتە ەكونوميكالىق وداق قۇرۋ تۋرالى ەلباسىنىڭ يدەياسى بولاشاقتى كورەگەندىكپەن بولجاۋىنان جانە ەلىمىزدىڭ جاھاندانۋ جاعدايلارىنداعى دامۋىنىڭ وبەكتيۆتى قاجەتتىلىكتەرىن ەسكەرۋىنەن تۋىنداپ وتىر. ونىڭ نەگىزگى سەبەپتەرىنە الەمدەگى ءوندىرىس نىساندارىنىڭ وزگەرىپ, الەمدىك ىشكى جيىنتىق ونىمدەگى ترانسۇلتتىق كورپوراتسيالاردىڭ ورنى مەن ءرولىنىڭ ارتا باستاعاندىعىن, جاھاندانۋ بارىسىندا ۇلتتىق ەكونوميكانىڭ حالىقارالىق ستاندارتتارعا بەيىمدەلۋىنەن, حالىقارالىق باسقارۋ ورتالىقتارى, بىرلەسكەن كاسىپورىندار مەن حالىقارالىق ستاندارتتار جۇيەسىندەگى (تاريفتەر مەن ساۋدا جونىندەگى باس كەلىسىم, حالىقارالىق ۆاليۋتا قورى, بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ ورگاندارى جانە تاعى باسقا) وزگەرىستەردى ايتۋعا بولادى.
جالپى, بۇرىنعى كەڭەس وداعىنىڭ ورنىنداعى جەكە مەملەكەتتەر اراسىندا العاشقى رەت ەكونوميكالىق ماقساتتا قۇرىلعان قۇرىلىمداردىڭ ءبىرى رەسەي, بەلارۋس جانە قازاقستان اراسىنداعى كەدەن وداعى بولىپ تابىلادى. ول اتالعان ءۇش مەملەكەت اراسىنداعى ءوزارا سىرتقى ساۋدا بويىنشا قاتىناستارىن وڭتايلاندىرىپ, جەڭىلدەتتى. ستاتيستيكالىق دەرەكتەرگە ءجۇگىنسەك, 2012 جىلى كەدەن وداعىنا مۇشە مەملەكەتتەر اراسىنداعى سىرتقى ساۋدا بويىنشا تاۋار اينالىمى 383,6 ملرد. امەريكان دوللارىن, ونىڭ ىشىندە ەكسپورت بويىنشا 254,7ملرد. دوللاردى, يمپورت 128,9 ملرد. دوللاردى قۇراپتى. سونىمەن بىرگە, قازاقستان, بەلارۋس, رەسەي اراسىنداعى تولىققاندى كەدەن وداعىنىڭ قۇرىلۋى وسى مەملەكەتتەر ءۇشىن گەوساياسي جانە ەكونوميكالىق ءتيىمدى باعىت بولىپ, بيزنەس بىرلىكتەر مەن تۇرعىندار ءۇشىن سيپاتى مەن مەرزىمى جانە قولجەتىمدىلىگى تارتىمدى بولىپ وتىرعانىن ءومىر كورسەتۋدە.
ال, قازىرگى ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق قۇرۋدىڭ العىشارتتارى كەدەن وداعىنىڭ دامۋىنا بايلانىستى قالىپتاسۋدا جانە ونىڭ ناتيجەسىندە بىرىڭعاي كەدەندىك اۋماق, ءۇشىنشى ەلدەرمەن بىرىڭعاي ساۋدا رەجىمى, كەدەن وداعىنا كىرگەن مەملەكەتتەر اراسىندا ءوزارا ساۋدانى كەدەندىك رەسىمدەۋدىڭ جويىلۋى, كەدەندىك باقىلاۋدى سىرتقى شەكاراعا شىعارۋ, كەدەندىك تاريف جانە تاريفتىك ەمەس جۇيەنىڭ بىرىڭعاي رەتتەلىنۋى سىندى ءتيىمدى جاعى شەشىلۋدە.
وسى نەگىزدە ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق كەڭىستىكتە الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋعا ىقپال ەتەتىن حالىقارالىق شارۋاشىلىق بايلانىستاردىڭ تەرەڭدەۋى, ەلدەر اراسىنداعى تاۋار اينالىمى مەن جۇمىس كۇشى, كاپيتال اعىلىمى جانە ت.ب. جاڭا ساندىق جانە ساپالىق دەڭگەيگە كوتەرىلمەك.
ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداقتىڭ قۇرىلۋى وعان ەنەتىن مەملەكەتتەر اراسىنداعى ەكونوميكالىق ينتەگراتسيالىق ۇدەرىستەردىڭ الەمدىك دەڭگەيدە دامۋىن بىلدىرەدى. سونىمەن ءبىرگە, ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداقتىڭ قارقىندى دامۋىنا تاريحي جاعىنان العاندا ەۋرازيالىق كەڭىستىكتەگى وزگەرىستەر (سكيفتەر, عۇندار, حازار, موڭعولدار, سلاۆيان) كەڭەستىك كوممۋنا بيلىكتەرىمەن بىردە بىرىگىپ, بىردە تاراعانىنا قاراماستان, الەمدىك شارۋاشىلىق جۇيەسىندە ورنى ءبىرشاما ساقتالدى. ەۋرازيالىق كەڭىستىكتەگى ەلدەر ءوزىنىڭ تابيعي-گەوگرافيالىق, دەموگرافيالىق جانە ەكونوميكالىق شارتتارى بويىنشا, ونىڭ ءىشىندە باي رەسۋرستىق جانە ەكونوميكالىق قۋاتىمەن وسى ايماقتى دامىتىپ قانا قويماي, الەمدىك ەكونوميكا ىلگەرىلەۋىنىڭ باستى فاكتورى بولا الادى. تۇرىك جانە سلاۆيان ەلدەرىمەن بىرگە وسى كەڭىستىكتى مەكەندەگەن باسقا دا كوپتەگەن ەۋروپالىق جانە ازيالىق ەتنوستاردىڭ باي تاجىريبەسىن ءوز بويىنا جيناعان جانە سول ارقىلى الەمدىك وركەنيەتتىڭ دامۋىنا ىقپال ەتكەن ەۋرازيالىق مادەنيەت ورنىقتى.
سونىمەن بىرگە, ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداقتاعى مەملەكەتتەر الەمدىك ونەركاسىپ ءونىمىنىڭ 10%-ىن ءوندىرىپ, ءوز قۋاتتارىن ءبىرىكتىرگەن جاعدايدا 10-15 ماكروتەحنولوگيالىق, ونىڭ ىشىندە الەمگە ايگىلى 55 ءونىم تۇرلەرىن, كوسموستىق, اۆياتسيالىق, يادرولىق, ماشينا جاساۋ, كەمە قۇرىلىسى مەن بيو-نانوتەحنولوگيا جانە ت.ب. ءوندىرۋى ىقتيمال.
وسىنداي ەكونوميكالىق ىقپالداسۋ جاعدايىندا ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق ەلدەرىندەگى رەسۋرستار جيىنتىعى مەن دەموگرافيالىق الەۋەتى كەڭىستىكتەگى ورنىقتى ەكونوميكالىق ءوسىمنىڭ نەگىزى بولىپ, حالىقتىڭ تۇرمىس دەڭگەيىن تۇراقتى دامىتۋعا مۇمكىندىك تۋدىرادى.
بالقيا شومشەكوۆا,
ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, دوتسەنت.
تالدىقورعان.