ىنتىماعى جاراسقان, ىرىسى ورتايماعان بەرەكەلى قوعامنىڭ سيپاتى, ەڭ الدىمەن, ەڭبەكتەگەن بالادان ەڭكەيگەن قارتقا دەيىنگى ازاماتتارعا جاسالعان قامقورلىقتان كورىنەتىنى انىق. اسىرەسە الپەتىنەن ءارى, الەۋەتىنەن ءالى تايعان ۇلكەن كىسىلەرگە كوڭىل بولەك.
بۇل رەتتە «ەڭبەگىنە قاراي – قۇرمەت, جاسىنا قاراي – ىزەت» دەپ بىلەتىن, قازاقى قالپىمىزدان اينىماعان قوعامىمىزدا قاريالاردى قادىرلەۋ – قاشاننان كەلە جاتقان مىزعىماس, بەرىك ءداستۇرىمىز. ال قازاننىڭ باسىن قازىنالى قارتتارىمىزدى قۇرمەتتەۋمەن باستاۋىمىز وسىناۋ ءداستۇرىمىزدىڭ دىڭگەگىن ودان سايىن بەكىتە تۇسەدى.
راسىندا, وسى داتالى كۇنى باتالى قاريالارىمىز اينالاسىنداعى اياۋلى ادامدارىنىڭ جىلى لەبىزىن ەستىپ, جۇزىندە شۋاق ويناپ, كوڭىلى شالقىپ, مەرەيى تاسىپ, ءبىر جاساپ قالادى. جاسى ەگدە تارتقان شاعىندا ارداقتى اتا-اجەلەرىمىز سىي-قۇرمەتكە كەنەلىپ, ەڭبەگى ەلەنىپ جاتسا, نۇر ۇستىنە نۇر. ۇلكەندەرىمىزدىڭ «جاسىمدا بەينەت بەر, قارتايعاندا زەينەت بەر» دەپ قۇلشىلىق ەتۋىنىڭ ءمانى دە وسىندا.
زەينەت دەمەكشى, ەلىمىزدىڭ الەۋمەتتىك ساياساتىندا قامسىز قارتتىقتى قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا بىرقاتار باعدارلاما جۇزەگە اسىرىلىپ جاتىر. ونىڭ ءبىرى – «كۇمىس جاس» باعدارلاماسى بيىلدان باستاپ قولعا الىندى. سونىمەن قاتار مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ وسى ايدىڭ باسىنداعى حالىققا جولداۋىندا زەينەتاقى كولەمىن جىلدان-جىلعا ارتتىرا تۇسۋگە تاپسىرما بەردى, بۇعان قوسا ايەلدەردىڭ زەينەتكەرلىك جاسىن 2028 جىلعا دەيىن ۇلعايتۋعا موراتوري جاريالادى.
ء«بىز زەينەتاقى جۇيەسىن قايتا جاڭعىرتامىز. زەينەتاقىنىڭ ەڭ تومەنگى بازالىق مولشەرلەمەسىن بىرتىندەپ ەڭ تومەنگى كۇنكورىس دەڭگەيىنىڭ 70 پايىزىنا, ال جوعارعى شەگىن 120 پايىزىنا جەتكىزۋ قاجەت. بۇعان دەيىن قابىلدانعان شەشىمدەرمەن بىرگە بۇل قادام 2025 جىلعا قاراي جيىنتىق زەينەتاقى مولشەرىن ورتاشا العاندا 27 پايىزعا كوبەيتەدى. سونداي-اق الەۋمەتتىڭ تالاپ-تىلەگىن ەسكەرە وتىرىپ, ايەلدەردىڭ زەينەت جاسىن 2028 جىلعا دەيىن 61 جاس دەڭگەيىندە قالدىرامىز», دەدى پرەزيدەنت.
مەملەكەت باسشىسى جاريالاعان بۇل موراتوري جونىندە جان-جاقتى ماعلۇمات بەرگەن ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ ءمينيسترى تامارا دۇيسەنوۆا ەڭبەككە جارامدى جاستاعى ايەلدەردىڭ زەينەتاقىسىن مولايتۋعا مۇمكىندىكتەر قاراستىرىلعانىن ايتىپ بەردى.
«بۇگىنگى تاڭدا ەلىمىزدە 325 مىڭنان اسا ەڭبەككە قابىلەتتى جاستاعى, تابىسى جوق ايەلدەر بار. تيىسىنشە, ولار مەملەكەتتەن الاتىن ەڭ تومەنگى بازالىق زەينەتاقىعا عانا سەنە الادى. قازىر اتالعان زەينەتاقى كولەمى 20 مىڭ تەڭگەدەن ءسال-اق اسادى. ال 2023 جىلدان باستاپ 24 مىڭ تەڭگە بولادى. ءبىزدىڭ مىندەتىمىز – وسى كەزەڭدە جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندارمەن بىرلەسە وتىرىپ, ولاردى جۇمىسپەن قامتۋدىڭ بەلسەندى شارالارىن بارىنشا كەڭىنەن ۇيىمداستىرۋ. «كۇمىس جاس» جوباسىنا قاتىسۋشىلاردىڭ شەكتى جاسى تومەندەتىلدى, ەندى جوباعا 50 جاستان اسقان ايەلدەر دە قاتىسا الادى. جالاقى مەملەكەت تاراپىنان سۋبسيديالانىپ, كەم دەگەندە 100 مىڭ تەڭگەنى قۇرايدى. بۇل ايەلدەرگە ەڭبەك ءوتىلىن, اۋدارىمداردى الۋعا جانە زەينەتاقى جيناقتارىن تولىقتىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. جوباعا قاتىسقان جاعدايدا كورسەتىلگەن 5 جىل ىشىندە ايەل 70 مىڭ تەڭگە كولەمىندە زەينەتاقىعا ءۇمىت ارتا الادى», دەدى ت.دۇيسەنوۆا.
مينيستر 2023 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان باستاپ بازالىق زەينەتاقىنىڭ ەڭ تومەنگى جانە ەڭ جوعارى مولشەرلەمەلەرىن كەزەڭ-كەزەڭىمەن ارتتىرۋ زەينەتاقىنىڭ وسۋىنە ىقپال ەتەتىنىن ايتتى. بۇل رەتتە جىلدىق ءوسىم شامامەن 13%-دى قۇراپ, بارلىق 2,2 ملن زەينەتكەرگە اسەر ەتەدى. سونىمەن قاتار ىنتىماقتى زەينەتاقىنى ەسەپتەۋ ءۇشىن ەڭ جوعارى تابىس مولشەرى 46-دان 55 اەك-كە دەيىن ۇلعايتىلادى, بۇل زەينەتاقى مولشەرىنە دە اسەر ەتەدى.
جاڭا ءىس-شارالار كەشەنى 2025 جىلعا قاراي زەينەتاقىنىڭ جالپى كولەمىن ورتا ەسەپپەن 27%-عا ارتتىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. بۇل ءىس-شارالاردى جۇزەگە اسىرۋعا بيۋدجەتتەن 1,3 ترلن تەڭگەگە جۋىق قاراجات بولىنەدى. جۇمىس بەرۋشىلەردەن قىزمەتكەردىڭ پايداسىنا مىندەتتى زەينەتاقى جارنالارى ەسەبىنەن شارتتى جيناقتاۋشى زەينەتاقى جۇيەسىن ەنگىزۋ دە زەينەتاقى مولشەرىن ارتتىرۋعا ىقپال ەتەدى. بۇل نورما 2024 جىلدىڭ قاڭتارىنان باستاپ 5 جىلعا كەزەڭ-كەزەڭىمەن ەنگىزىلەدى.
اتالعان ءىس-شارالار الداعى ۋاقىتتا قاريالاردىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىنا وڭ اسەر ەتەدى دەگەن ءۇمىت زور. ال ولاردىڭ دەنساۋلىعىن كۇتۋىنە دە قولايلى جاعداي جاسالىپ جاتىر. مۇنى ەلىمىزدەگى ءومىر ءسۇرۋ جاسىنىڭ جىلدان-جىلعا ۇزارىپ كەلە جاتقانىنان بايقاۋعا بولادى. قازىر ەلىمىزدە ءومىر ءسۇرۋ جاسىنىڭ ۇزاقتىعى ورتاشا ەسەپپەن 70,23 جاستى قۇراپ وتىر. سوعان سايكەس جالپى قارتايۋ يندەكسى دە ارتىپ كەلەدى. دالىرەك ايتساق, 2021 جىلى قازاقستان وڭىرلەرىندە حالىقتىڭ قارتايۋ يندەكسى 26,6 قۇرادى. بۇل دەگەنىمىز 0 جاستان 15 جاسقا دەيىنگى ءاربىر 100 بالاعا ەلىمىزدە 65 جاستان اسقان 26,6 ازاماتتان كەلەدى. بەس جىل بۇرىن بۇل كورسەتكىش 25,9 (2017 ج.) دەڭگەيىندە بولعان.
ەلدى مەكەندەرمەن سالىستىرعاندا, قازاقستاننىڭ قالالىق جەرلەرىندەگى قارتايۋ كورسەتكىشى جوعارى – 28,7. 2019-2020 جىلدارداعى قالالىق يندەكس 29,1 دەڭگەيىندە باعالانعان ەدى. وڭىرلەر اراسىندا ەڭ جوعارى يندەكس كورسەتكىشى سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىندا – 66,5. ال ەڭ جاس قالا شىمكەنت بولىپ شىقتى, وندا 100 بالاعا شاققاندا 65 جاستان اسقان 14,3 ادامنان كەلەدى. استانا حالقى دا سالىستىرمالى تۇردە جاس, بۇل قالانىڭ يندەكسى 17,3 قۇرادى. اۋىل تۇرعىندارى اراسىنداعى قارتايۋ يندەكسى قالالىق كورسەتكىشتەن 4,9 پۋنكتكە (23,9) از. بەس جىل ىشىندەگى كورسەتكىش ايتارلىقتاي وزگەرگەن جوق, 2017 جىلى 100 بالاعا 22,4 قارتتان كەلگەن.
قورىتا ايتقاندا, ەلىمىزدىڭ قانات جايىپ وركەندەۋىنە, ۇرپاعىنىڭ كەلەشەگىنە تىلەكشى بولىپ, شۇكىرشىلىك ەتكەن قاريالارىمىزدىڭ الاڭسىز, امان-ساۋ ءومىر سۇرگەنىنە نە جەتسىن؟! «وسەر ەلدىڭ قارتى قازىنا بولار, وسپەيتىن ەلدىڭ قارتى قازىمىر بولار» دەگەندەي, ادەمى قارتايا بىلەتىن, اۋزى دۋالى, ءسوزى ءۋالى, قازىنالى قارتتارىمىزدىڭ قاتارى ارتقانى ادام كاپيتالىنا باسىمدىق بەرىپ جاتقان ەلىمىزدىڭ بولاشاعىنا كوپ ۇلەس قوسارى ءسوزسىز.