ماڭعىستاۋ كۇردەلى ماسەلەلەردىڭ توعىسقان نۇكتەسىنە اينالدى. كەشە عانا ماڭعىستاۋ وبلىسىنىڭ دونور ايماق قاتارىنان سۋسىپ تومەن ءتۇسىپ, سۋبۆەنتسيا الاتىن وبلىستار ساناتىنا ەنگەنى بەلگىلى بولدى. بۇل – وبلىس ەكونوميكاسىنىڭ بارىنشا ناشارلاپ, ءوڭىردىڭ ءوز قاراجاتى وزىنە جەتپەي, ايماقتا كىرىس ازايعاندىعىنىڭ كورسەتكىشى. وسى ورايدا ۇزاق جىل ءوندىرىس سالاسىندا ەڭبەك ەتكەن, وبلىس وندىرىسىندەگى, ەكونوميكاسىنداعى تۇيتكىل مەن تەتىكتى جەتىك بىلەتىن, كەزىندە ماڭعىستاۋ وبلىسى اكىمىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى قىزمەتىن اتقارعان امانكەلدى ايتقۇلوۆپەن اڭگىمە وربىتكەن ەدىك.
– امانكەلدى بەردامان ۇلى, وبلىس اكىمىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى بولىپ جۇرگەن كەزىڭىزدە ماڭعىستاۋ وبلىسىندا اۆتوكولىك جولدارىن زاماناۋي تالاپقا ساي جوندەۋ جۇمىسىن قولعا الدىڭىزدار, ۇمىتپاسام 285 ملن دوللار شاماسىندا قارجى ءبولىنىپ, وبلىس اۋماعىنداعى نەگىزگى جولداردى جوندەۋ جۇمىستارى باستالدى. بىراق جول جوندەۋ جۇمىستارى تولىق اياقتالعان جوق, ناقتىراق ايتساق جاڭاوزەننەن تۇرىكمەنستانعا دەيىنگى جول جوندەلمەي, جۇمىس توقتادى. سەبەبى نەدە دەپ ويلايسىز جانە بۇل جۇمىستاردى جالعاستىرۋعا مۇمكىندىك بولا ما؟
– ءيا, كيىم-كەشەك, ازىق-ت ۇلىك تۇرلەرى تۇگەلگە دەرلىك سىرتتان تاسىمالداناتىن ماڭعىستاۋدا جول جاعدايى وتە ناشار بولاتىن. 2009 جىلى ۇكىمەتكە ماڭعىستاۋ وبلىسىندا رەسپۋبليكالىق, حالىقارالىق ماڭىزى بار جولداردى جوندەۋ تۋرالى ۇسىنىس-جوبا ەنگىزدىك. بارلىق ەكونوميكالىق قاجەتتىلىگى مەن شىعىندارىن جان-جاقتى سارالاي كەلە, ءبىر باعىتتاردا جاڭا جول سالۋعا, كەلەسى باعىتتاردا ەسكى جولداردى جوندەۋگە رۇقسات ەتىلدى. «ازيا دامۋ بانكىنىڭ» قارجىلاندىرۋى نەگىزىندە بەينەۋ – جەتىباي, بەينەۋ – وزبەكستان, جەتىباي – اقتاۋ, جەتىباي – وزەن, ودان ءارى قاراي وزەن-تۇرىكمەنستان جولدارىن جوندەۋ جۇمىستارى باستالدى. قازىر جاڭعىرعان زاماناۋي بەينەۋ – جەتىباي, جەتىباي – اقتاۋ, جەتىباي – وزەن, بەينەۋ – وزبەكستان باعىتىنداعى جولداردىڭ يگىلىگىن حالىق كورىپ وتىر. بىراق جوبانىڭ وزەن-تۇرىكمەنستان باعىتى ىسكە اسپاي قالدى. دەگەنمەن كەزىندە قاراجات تولىقتاي بولىنگەن بولاتىن, ماسەلەنى سالالىق مينيسترلىك شەشۋگە ءتيىس. وزەن-تۇرىكمەنستان باعىتى بويىنشا دا جول سالۋ ماسەلەسى وزەكتىلىگىن جويعان جوق, مينيسترلىك, وزگە دە قۇزىرلى ورىندار قولداسا جۇمىستى جالعاستىرىپ, جاڭا جولدى حالىق يگىلىگىنە ۇسىنعانى دۇرىس بولار ەدى. ويتكەنى قوعامدا, ەكونوميكادا وقشاۋ ەشنارسە جوق, ءوندىرىس, ساۋدا, نارىق, ياعني باعا, حالىقتىڭ الەۋمەتتىك احۋالى – بارلىعى ءبىر-بىرىنە اسەر ەتەتىن جانە ءبىر-ءبىرىن تولىقتىراتىن سالالار. بىزدەگى حالىق رەنىشپەن ءجيى ايتاتىن جانە تۇرعىندارعا قيىندىق تۋعىزىپ جۇرگەن قىمباتشىلىق ماسەلەلەرىن تاسىمالعا مۇمكىندىك بەرەتىن جولدى جوندەمەي تولىق شەشۋ مۇمكىن ەمەس.
– ماڭعىستاۋلىقتار ءۇشىن باستى ماسەلەنىڭ ءبىرى – ماەك-كە قاتىستى بولىپ كەلەدى. حالىق تۇتىناتىن, حالىققا بارىنشا قاجەتتى ونىمدەردىڭ باعاسى ءجيى كوتەرىلىپ, ءتىپتى رەسپۋبليكا بويىنشا ەڭ قىمبات تاريفتىك تولەم دەڭگەيىنە جەتتى. تۇرعىنداردى باعاسى قولايلى, قولجەتىمدى ەلەكتر ەنەرگياسىمەن جانە اۋىزسۋمەن قامتاماسىز ەتۋدى شەشۋ جولدارى بار ما؟
– ەلىمىزدىڭ بىرىڭعاي ەلەكتر ەنەرگياسىن قامتۋ جۇيەسىنەن ماڭعىستاۋعا ەنەرگيا تاسىمالداپ كىرەتىن بىردە-ءبىر سىم جوق, كەرىسىنشە ماڭعىستاۋدان كورشى اتىراۋ وبلىسى مەكەندەرىنە قاراي شىعاتىن جۇيە بار جانە بۇل جەلىمەن اتىراۋعا 50 مۆت ەلەكتر ەنەرگياسى ەكسپورتتالادى.
وبلىسقا ەلەكتر ەنەرگياسىن يمپورتتاۋشى جۇيەنىڭ جوقتىعى جىلدار بويى حالىققا, وندىرىسكە مىگىرسىز قىزمەت كورسەتىپ كەلە جاتقان, بۇگىندە قوندىرعىلارى 80 پايىزعا دەيىن ەسكىرگەن ماەك-كە قوسىمشا سالماق ارتادى, ال جۇگىن كوتەرىسىپ ونى «دەمالتاتىن», قاجەتتىلىككە بايلانىستى كۇردەلى جوندەۋلەرگە توقتاتۋعا مۇمكىندىك قاراستىرىلماعان. توزىعى جەتكەندىكتەن ماەك قىزمەتى اپاتتى جاعدايدا جۇمىسىن توقتاتار بولسا, وبلىس تۇرعىندارىن اۋىزسۋ, ەلەكتر ەنەرگياسى سىندى قاجەتتىلىكتەرمەن قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەسى تىعىرىققا تىرەلەدى.
قوعامدىق تىڭداۋدا ايتىلعانداي, ماەك تاريفتەرىن كوتەرۋ ارقىلى مەكەمەگە كۇردەلى جوندەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزگىسى كەلەدى. بۇل, ءبىر جاعىنان دۇرىس, ەكىنشى جاعىنان, قاتە. نەگە؟ باعانى كوتەرگەنمەن, ول كۇردەلى جوندەۋ وتكىزۋگە, ىڭىرشاعى اينالىپ تۇرعان قوندىرعىلاردى اۋىستىرۋعا جەتپەيدى. ماەك-ءتىڭ باعانى كوتەرۋى ۋاقىتشا ءوزىن-ءوزى الداۋى دەر ەدىم. باعانى كوتەرمەي-اق ماسەلەنى شەشۋدىڭ ەكى جولى بار, ءبىرىنشىسى – شۇعىل تۇردە ماڭعىستاۋدىڭ ەلەكتر ەنەرگياسىمەن قامتۋ جۇيەسىن قازاقستاننىڭ ەلەكتر ەنەرگياسىمەن جابدىقتاۋ بىرىڭعاي جۇيەسىنە قوسۋ. ەكىنشىسى – ماەك-كە كۇردەلى جوندەۋدى تاريف ارقىلى ەمەس, مەملەكەتتىك بيۋدجەت ارقىلى قارجىلاندىرۋ. بۇل ەكى ماسەلە شۇعىل شەشىلسە, وبلىس ەكونوميكاسىنىڭ قاي سالاسى بولسا دا مۋلتيپليكاتيۆتى تيىمدىلىك الار ەدى. دەلدالدىق ماسەلەسىنە كەلسەك, بۇل قىزمەت ءتۇرى قازىرگى قولدانىستاعى زاڭ بويىنشا رەتتەلگەن, بىراق قىزمەت كورسەتۋ ساپاسىنىڭ ناشارلىعى جانە ءجيى قىمباتتاۋى تۇتىنۋشىلاردىڭ اشۋ-ىزاسىن تۋعىزادى. ويتكەنى بۇل باعىت تۇرعىنداردان تەك اقشا جيناۋعا ارنالعان بولىپ تۇر, پروبلەمانىڭ بارلىعى زاڭ شىعارۋشى ورگاننىڭ نازارىن اۋدارىپ, زاڭعا دەلدالدىق بويىنشا وزگەرىس ەنگىزۋدى تالاپ ەتۋدە. زاڭعا قاجەتتى وزگەرىس ەنگىزىلمەسە بۇل ماسەلەنىڭ دە وسىلاي قالا بەرەتىن قاۋپى بار.
– سىزدەن رەسپۋبليكالىق تۇرعىدا ماڭىزدى ماسەلەگە اينالعان جاڭاوزەن قالاسىنىڭ الەۋەتى تۋرالى سۇراعىم كەلەدى. مۇنايلى قالانىڭ حالقىن كوشىرىپ جىبەرۋ مۇمكىن ەمەس, ولاي بولسا, ءسىزدىڭ ويىڭىزشا, قالاداعى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق ماسەلەلەردى شەشۋدىڭ بالاما تەتىكتەرى قانداي؟
– دۇرىس ايتاسىز, جاڭاوزەن تاقىرىبى – جاندى تاقىرىپ, سول سەبەپتى قالاداعى ماسەلەلەردى تۇپكىلىكتى شەشۋگە تىرىسۋ قاجەت. مەنىڭشە, الدىمەن جاڭاوزەن قالاسىنىڭ شەكاراسىن قازىرگى جەتكەن شەگىندە جابۋ كەرەك, ەكىنشىدەن, قالا اۋماعىندا تۇرعىن ءۇي سالۋدى توقتاتۋ جانە بارلىق تۇرعىن ۇيلەرگە كۇردەلى جوندەۋ جۇرگىزىلۋگە ءتيىس. مىسالى, ءوزىڭىز بىلەسىز, قالاداعى 1, 2, 3-شاعىن اۋداندارداعى «گالارەيكا ۇيلەر» قانداي جاعدايدا تۇر؟ بۇل – وتە ماڭىزدى. قالا اۋماعىن ءارى قاراي كەڭەيتۋ گۋمانيتارلىق اپاتقا الىپ كەلەرى ءسوزسىز. قالا ماسەلەسى مەكتەپ, بالاباقشا, سپورتتىق ويىن الاڭدارىن سالۋمەن شەشىلمەيدى, ءىرىلى-ۇساقتى ءوندىرىس وشاقتارىن, حالىققا ءومىر ءسۇرۋىن قامتاماسىز ەتەتىن جۇمىس كوزدەرىن اشۋ قاجەت. ءوندىرىس تەك مۇناي-گاز سالاسى ەمەس, جاڭاوزەننەن تىسقارى شىعارىلاتىن, ياعني جەرگىلىكتى ەكسپورت ونىمدەرگە باعىتتالۋعا ءتيىس. مىسالى, جاڭاوزەننەن قازىرگى جۇمىس ىستەپ تۇرعان «اقتاۋ تەڭىز پورتى» ەركىن ەكونوميكالىق ايماعىنىڭ» فيليالىن اشسا ينۆەستورلار, جەرگىلىكتى كاسىپكەرلەر ءتۇرلى جەڭىلدىكتەرگە يە بولىپ, ءوز كاسىبىن وركەندەتەر ەدى. بۇل تۇرعىنداردىڭ جۇمىسپەن قامتىلۋىنا, ءوز كاسىبىن جاساۋىنا مۇمكىندىك بەرەر ەدى. جالپى, ەەا رەجىمى, ول سالاداعى جەڭىلدىكتەر قالا ەكونوميكاسىن دامىتۋعا زور اسەر ەتەرى ءسوزسىز. ءبىر كەزدەرى جاڭاوزەن ماڭىندا بوتاكوز دەگەن اۋىل بولدى, سول اۋىلدىڭ ورنىنان حالىققا تەگىن جەر تەلىمىن بەرىپ, جەكە باۋ-باقشا ءونىمىن وسىرۋگە جاعداي جاساۋ كەرەك, سونىمەن قاتار اۋىزسۋ ماسەلەسىن تەز ارادا شەشۋ قاجەت. كەزىندە وزەن كەن ورنىن رەابيليتاتسيا جاساۋ باعدارلاماسى اياسىندا دۇنيەجۇزىلىك بانكتەن الىنعان نەسيە نەگىزىندە جاڭاوزەندە سۋ تۇشىتۋ زاۋىتى سالىنۋعا ءتيىستى ەدى, ارتى سيىرقۇيىمشاقتانىپ اياقسىز قالدى. وسى باعىتتا سۋ كوزدەرىن اشىپ, كوكونىس, جەمىس-جيدەك تۇرلەرىن وسىرۋگە مۇمكىندىك جاسالسا, حالىققا وتە ءتيىمدى. ويتكەنى بابىن تاپسا ماڭعىستاۋ جەرىنە باقشا ءونىمىنىڭ قاي-قاي ءتۇرىن دە قينالماي وسىرۋگە بولادى.
– امانكەلدى بەردامان ۇلى, ماڭعىستاۋدى گازدى ايماق دەپ ايتۋعا بولا ما, كەلەشەكتە وڭىردە گازعا قاتىستى ماسەلە تۋىنداۋى مۇمكىن بە؟ بولۋى مۇمكىن بۇل تاپشىلىقتىڭ قالاي الدىن الامىز؟
– حالىقتىڭ ەسىندە بار ما, جوق پا, بىلمەيمىن, 2010 جىلى سايوتەس اۋىلىنىڭ تۇسىندا تۇبەكتى گازبەن قامتاماسىز ەتىپ تۇرعان قۇبىردىڭ 1 100 مەترى جارىلىپ, قۇبىرلار ماكارونشا شاشىلىپ قالدى. بۇل گازبەن قامتۋ جۇيەسىنىڭ تەحنيكالىق جاعدايىنىڭ ناشارلىعىن كورسەتەدى. مۇنى پروبلەما رەتىندە نازارعا الىپ, جاڭا گاز قۇبىرىن سالۋ قاجەت. وسى قۇبىر بولماسا ماەك-كە دە گاز جەتكىزىلمەيدى, ار جاعى تۇسىنىكتى دەگەن ءسوز.
ماڭعىستاۋدا مۇناي بار بولعانىمەن, گاز جوقتىڭ قاسى. قورى وتە از, ماەك تە, تۇرعىندار دا گازدى باسقا وڭىرلەردەن الىپ وتىر. قازىرگى تاڭدا ءوڭىر جىلىنا 2,2 ملرد تەكشە مەتردەن استام گازدى پايدالانادى.
ءوڭىردى گازبەن قامتاماسىز ەتۋدىڭ بالاما جولى رەتىندە سوناۋ وداق كەزىندە گەولوگيالىق زەرتتەۋ جۇرگىزىلىپ قورعا الىنعان قانسۋ, وزگە دە كەن ورىندارىن ىسكە قوسۋ قاجەت. وداق كەزىندە تەحنولوگيالىق الەۋەتكە بايلانىستى بۇل كەن ورىندارىن يگەرۋ ەكونوميكالىق تۇرعىدا ءتيىمسىز بولدى, ال قازىر مۇناي-گاز وندىرۋدەگى تەحنولوگيالار قارىشتاپ دامىپ كەتتى. مىنە, وسى تەحنولوگيانى پايدالانىپ, ينۆەستور تارتىپ جۇمىستى باستاساق, كىشىگىرىم كەن ورىندارى جۇمىس كوزىن اشۋعا جانە مەملەكەت بيۋدجەتىنە قوسىمشا تابىس تابۋعا كومەكتەسەتىنى ءسوزسىز. كەن ورىندارىنداعى گاز قورى وڭىردەگى گازعا قاتىستى تۋىنداۋى مۇمكىن تاپشىلىقتىڭ الدىن الۋعا سەبى تيەر ەدى.
– قوشقار اتا پوليگونىن زارارسىزداندىرۋ نەگە جىلعا سوزىلدى؟ ءار جىلدارى بولىنگەن قارجىنىڭ ەلدە ەسەبى جوق. بىراق ۋلى كول – بەتى اشىق كۇيىندە باسى اشىق ماسەلە بولىپ ءالى كەلەدى. وكىنىشتىسى, جايباسارلىقپەن بە, الدە بەلگىلى سەبەپتەرى بار ما, ايتەۋىر ءبىز جوعالتقان ءار جىل ءوڭىر ەكولوگياسىنا, حالىق دەنساۋلىعىنا وراسان زيانىن تيگىزىپ جاتقانى انىق.
– مەملەكەت قوماقتى قارجى ءبولىپ وتىرعانى راس, بىراق سول قارجىنى يگەرۋدى ۇيىمداستىرۋ جاعى ناشار. بۇل سالادا ەڭبەك ەتىپ جۇرگەن ازاماتتار بار, ەندى كەشىكتىرمەي قاجەتتى شارالار الۋعا ءتيىستى. دۇرىس ايتاسىز, بۇل تەحنوگەندىك اپاتتى دەر كەزىندە جويۋ – بولاشاعىمىز الدىنداعى ۇلى جاۋاپكەرشىلىك. بۇل كولدى تۇمشالاۋ, زارارسىزداندىرۋ باعىتىندا سان الۋان پىكىر بار. مىسالى, ءبىر كەزدەرى تەڭىز سۋىمەن تولتىرىپ جاۋىپ, تۇز ۇشپاۋى ءۇشىن سۋدىڭ دەڭگەيىن ۇستاپ تۇرۋ قاجەت دەگەن پىكىرلەر بولدى. ال قازىر ماماندار اقشۇقىر, باياندى اۋىلدارىنا جاقىن جەرلەردەگى باقىلاۋ ۇڭعىلارىنان الىنعان سىنامالاردا راديواكتيۆتى قالدىقتاردىڭ ءىزى بار دەپ ايتىپ ءجۇر. كولدىڭ بەتىن جابامىز با نەمەسە استىنا سۋ جايىلۋىنا ارەكەت ەتەمىز بە؟ بۇل – ازىرگە باسى اشىق ماسەلە. دەگەنمەن, زەرتتەۋدى تەز اياقتاپ, عىلىمي پىكىرلەردى ءتيىمدى ارناعا توعىستىرا شەشىم قابىلداپ, ىسكە كىرىسەتىن ۋاقىت جەتتى.
اڭگىمەلەسكەن
گۇلايىم ءداۋىتباي,
«Egemen Qazaqstan»
ماڭعىستاۋ وبلىسى