مۋزەيدەگى مامونت سۇيەگى

مۋزەيدىڭ عىلىمي قىزمەت­كەرى باتىرلان ساعىنتاەۆتىڭ ايتۋىنشا, 1974 جىلى تورعاي وزەنىنىڭ ارناسىنان تابىلعان كونە جادىگەرلەردى مۇراجاي قورىنا بەلگىلى جازۋشى-ەتنوگراف سەيىت كەنجەاحمەتوۆ وتكىزىپتى. قازىر سورەدە مامونت قاڭ­قاسىنىڭ ءبىر بولىگى عانا تۇر. قالعانى سيرەك كەزدەسەتىن ەكسپوناتتارعا ارنالعان قوي­ما­دا ەكەن. ويتكەنى بىلتىر عانا جوندەۋدەن وتكەن مۋزەيگە ءالى رەەكسپوزيتسيا جاسالماپتى.

– قازىرشە سيرەك كەزدە­سەتىن ەكسپوناتتاردىڭ ءبىرازى كورنەكى جەردە ەمەس. ولاردىڭ ءبارى رەەكسپوزيتسيادان كەيىن عانا ءوز ورنىن تابادى. ما­مونت­تى قازىر قازاق اراسىندا ءزىل دەپ اتاپ ءجۇر عوي. ءزىل مەن ءپىل دەگەن ءبىر-بىرىنە ۇيقاسىپ تۇر عوي. تۇرپاتىنا, كەسكىن-كەل­بەتىنە قاراساق تا ءپىل مەن ما­مونتتىڭ اناتومياسىندا ۇق­ساس­تىق بار. ءزىل دەگەن قازاق ميفولوگياسىندا كەزدەسەدى, ەسكى ەرتەگى-اڭىزدارداعى جانۋار­دىڭ اتاۋى. ول وتە ءىرى بولمايدى ەكەن, شاعىن عانا جانۋار. بىر­اق سالماعى اۋىر. زىلدەي اۋىر دەگەن سودان شىققان. مامونت دەگەن ءزىلدىڭ ءوزى بولىپ شىعۋى دا مۇمكىن. جالپى, قا­زاقتىڭ دۇنيەتانىمىندا وسىنداي قىزىق دۇنيەلەر كوپ. مىسالى, ايتىستاردا «تاۋىس قۇس­تاي تۇرلەنىپ» دەگەن تىركەس كەزدەسەدى. تاۋىس دەگەنىمىز – پاۆلين. قازاق دالاسىندا جوق قوي. نەمەسە «جانسىزدا ۇلكەنى – قامىس, جاندىدا ۇل­كەنى – بالىق» دەيدى. ەندى الەم­­دەگى ەڭ ۇلكەن جانۋار كيت قوي, كوك كيت. «جانسىزدا ۇل­كەنى – قامىس» دەگەندە ەڭ بيىك بولىپ وسەتىن وسىمدىك كا­دىمگى بامبۋكتى مەڭزەپ تۇر. قا­مىس تارىزدەس قوي ول. نەمەسە ءپىلدى الايىقشى, ءپىل دە جوق قوي قازاق دالاسىندا. بىراق اۋىز ادەبيەتىندە «قۇنان ءپىل­دىڭ قايىسى» دەگەن تىركەس بار. بۇل جەردە ءۇش جاسار دەپ ءپىلدىڭ جاسىنا دەيىن انىقتاما بەرىپ تۇر. وسىنداي-وسىنداي قىزىق دۇنيەلەر بار, – دەيدى عىلىمي قىزمەتكەر.

ەل ىشىندە ەجەلدە تورعاي تابانىندا تەڭىز بولعان دەگەن ءسوز بار. دالا ولكەسى تاريحى مۋ­زەيىندە تۇرعان اكۋلانىڭ ءتىسى, بىرتە-بىرتە تاسقا اينالىپ, كومىرگە ۇقساپ كەتكەن ەجەل­گى وسىمدىكتەر, بۇدان وزگە دە ءتۇرلى پالەونتولوگيالىق قاز­­­با قالدىقتارى دا وسىنى مەڭ­­زەپ تۇرعانداي.

ارقالىق