جول – تىرشىلىكتىڭ كۇرەتامىرى

پرەزيدەنت جولداۋىندا: «بيۋدجەتتەن قىرۋار قارجى بولىنسە دە, بۇل ماسەلە ءالى شەشىمىن تاپپاي وتىر. مەن 2025 جىلعا دەيىن جەرگىلىكتى جولداردىڭ كە­مىن­دە 95 پايىزىن جاقسارتۋ جونىندە تاپسىرما بەردىم» دەپ اتاپ كورسەتكەن. مەم­لەكەت باسشىسى ايرىقشا ءمان بە­رىپ وتىرعان جول جايى كۇردەلى تاقىرىپقا اينالعالى قاشان. جۇرتشىلىق تاراپىنان ءجيى اي­تى­لاتىن وكپە-ناز دا وسى جولعا باي­لانىستى تۋىنداپ جاتادى. وڭىردە جال­پاق جۇرت پايدالاناتىن اۆتوموبيل جولدارىنىڭ ۇزىندىعى 8 مىڭ شا­قىرىمنان اسادى. ونىڭ 3 مىڭ شاقى­رىم­عا جۋىعى – رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار جولدار, ال 5 600 شاقىرىمى – وبلىستىق جانە اۋداندىق ماڭىزداعى جولداردىڭ ساناتىندا. كوبىنە وسى جولداردىڭ ساپاسىزدىعى, كەيبىر ەلدى مەكەن­دەردىڭ اراسىنداعى جولدىڭ مۇل­دەم توزىپ بىتكەندىگى تۋرالى از ايتىلىپ جۇرگەن جوق. مەملەكەت تارا­پىنان قىر­ۋار قارجى بولىنۋدە. اعىمداعى جىلى رەسپۋبليكالىق جانە وبلىستىق بيۋدجەتتەن 60 ملرد تەڭگە قاراجات قاراس­تى­رىلعان. تارازى باسىنا تارتساڭىز, از اقشا ەمەس ەكەندىگى كوزگە ۇرىپ تۇر. وقىرمانعا تۇسىنىكتى بولۋى ءۇشىن ءسال عانا سارالايىق. ماسەلەن, 2021 جىلى وبلىسقا جولداردى جوندەۋگە 37 ملرد تەڭگە قاراجات بولىنگەندە, جول ازابىن تارتىپ جۇرگەن جۇرت بۇل ءتىپتى تۇسكە ەنبەيتىن قوماقتى سوما عوي دەپ تاڭداي قاعىسقان. ال وسى جىلى قارجىلىق قولداۋ كولەمى بىلتىرعى دەڭگەيدەن 1,8 ەسە اسىپ ءتۇستى. وسىنشاما مول قارا­جات­تىڭ ۋاقتىلى يگەرىلىپ, كادەگە جاراتىلۋ جايى الاڭداتادى. جىلدى ەڭسەرىپ, قىركۇيەك ايىنىڭ جارتىسىنا جەتىپ قالساق تا, بولىنگەن قارجىنىڭ جارتىسىنا جۋىعى عانا يگەرىلدى. جىل سوڭىندا اسىعىس سالىنعان, قاربالاس اتقارىلعان جوندەۋ جۇمىستارىنىڭ ساپاسى سىن كوتەرمەيتىندىگى دە بەلگىلى.

– جولداردى جوندەۋ ءۇش ساتىعا بولى­نە­دى, – دەيدى وبلىستىق جولاۋشىلار كولىگى جانە اۆتوموبيل جولدارى باسقار­ما­سىنىڭ باسشىسى ۆلاديمير كۋلاكوۆ, – كۇردەلى, ورتاشا جانە اعىمداعى جوندەۋ جۇمىستارى. سونىڭ ىشىندە ەڭ كۇردەلىسى – جول نەگىزىن سالۋ. بۇل جۇمىس اسفالت جامىلعى توسەۋگە قاراعاندا الدەقايدا مۇقيات­تىلىقتى تالاپ ەتەدى. ادەتتە ماۋسىم-شىلدە ايلارىندا جولداردىڭ نەگى­زىن دايىنداساق, تامىز-قىركۇيەك اي­لا­رىندا اۋقىمدى اسفالت توسەۋگە جۇمىلامىز. بۇل جۇمىس كوپ قاراجاتتى, قىرۋار تەحنيكا كۇشىن قاجەت ەتەدى. بيىل قازان ايىنىڭ سوڭىنا دەيىن مەملەكەتتەن بولىنگەن قاراجاتتى تولىق يگەرەمىز.

وڭىردە جەرگىلىكتى ماڭىزى بار جولداردى جوندەۋ نۇر-سۇلتان قالاسىنا ىرگەلەس قونىستانعان ەلدى مەكەندەردى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق تۇرعىدان دا­مى­تۋدىڭ كەشەندى جوسپارىنا كىرەتىن بىرنەشە باعدارلاما شەڭبەرىندە جۇزەگە اسىرىلۋدا. بۇل باعدارلاماعا ارشالى, شورتاندى جانە تسەلينوگراد اۋداندارى ەنىپ وتىر. سونداي-اق ششۋچە-بۋراباي كۋرورتتى ايماعىن دامىتۋ, «اۋىل – ەل بەسىگى», «وڭىرلەردى دامىتۋ», «مو­نو­­قالالاردى دامىتۋ» مەملەكەتتىك باع­دار­لامالارى اياسىندا جاڭا جولداردى سالۋ جوبالارى ىسكە اسىرىلۋدا. بۇل ارادا جول قۇرىلىسى وتە قىمباتقا تۇسە­تىن­دىك­تەن, ساپاعا مەيلىنشە نازار اۋدارۋ قاجەت ەكەندىگى ايتپاسا دا تۇسى­نىكتى. بۇل ماسەلەگە ەل پرەزيدەنتى دە نازار اۋدارىپ وتىر. جولداۋدا دا قاداپ ايتىلدى. جول ساپاسى بەس ساتىلى باقىلاۋ ارقىلى تەكسەرىلەدى. تاراتىپ ايتقاندا, تاپسىرىس بەرۋشى – تەحنيكالىق قاداعالاۋ – اۆ­تور­لىق قاداعالاۋ – مەردىگەر ۇيىم­داردىڭ زەرتحاناسى جانە جول اكتيۆ­تە­رى ساپاسىنىڭ ۇلتتىق ورتالىعى. مىنە, وسىنشا سۇزگىدەن ءوتىپ, قاداعالاۋ كۇ­شەي­تىلگەن سايىن مەملەكەت تاراپىنان بولىنگەن قىرۋار قارجىنىڭ دۇرىس يگە­رىلۋىنە باقىلاۋ بارىنشا كۇشەيتىلىپ وتىر. ەندىگى ارادا كەمشىلىككە جول بەرىل­مەي­دى. وبلىستىق جولاۋشىلار كولىگى جانە اۆتوموبيل جولدارى باسقارماسى شارت جاساسقاننان كەيىن ارنايى كەستە ءتۇزىلىپ, سالىنىپ جاتقان جولداردىڭ ساپاسىن ۇدايى تەكسەرىستەن وتكىزەدى. جا­مىلعى ماتەريالداردىڭ قالىڭدىعىن تەكسەرەدى.

بيىل وبلىس جولشىلارى جالپى ۇزىن­دىعى 1 مىڭ شاقىرىم جولدى جون­دەۋ­دەن وتكىزۋدى مەجەلەپ وتىر. بۇل ارادا اسفالت جامىلعى توسەۋ عانا ەمەس, قيىرشىق تاس توسەۋ ارقىلى جون­دەۋ دە كوزدەلگەن. جوندەۋ بارىسىندا كوك­تەمگى قىزىل سۋ جۇرگەن كەزدە سۋ وتكى­زە­تىن قۇبىرلار دا جوندەلمەك. بۇل وتە ماڭىزدى. كوكتەمگى سۋ تاسقىنى كەزىندە جولداردىڭ ءجيى بۇزىلۋى دا وسىنداي قۇبىرلاردىڭ بولماۋى نەمەسە بىتەلىپ قالۋىنان. ءۇش وڭىردە كوپىر سالۋ مىندەتى تۇر. اتباسار, ەسىل اۋداندارىنداعى كوپىر جۇمىس­تارى وتكەن جىلى باستالعان. ال بۇلاندى اۋدانىنداعى كوپىر قۇرىلىسى بيىل قولعا الىنىپ وتىر.

– كەلەسى جىلى وسى نىسانداردى تولىق اياقتاپ, تاپسىرامىز, – دەيدى باسقارما باسشىسى ۆلاديمير كۋلاكوۆ, – ەل كوپىر قۇرىلىسىنىڭ اياقتالۋىن تاعاتسىزدانا كۇتىپ وتىر. قازىر كوپىر بولماعاندىقتان ونداعان شاقىرىم ارتىق جول ءجۇرىپ, بەينەت شەگۋدە. ولاردىڭ كوڭىل كۇيىن جاقسى تۇسىنەمىز, دەگەنمەن كوپىر قۇرىلىسى وتە كۇردەلى جۇمىس.

الەمدەگى گەوساياسي جاعدايعا باي­لا­نىس­تى كەيبىر قۇرىلىس ماتەريال­دا­رىنىڭ كۇرت قىمباتتاپ كەتۋى قولبايلاۋ بولۋدا. ماسەلەن, الدىن الا جاسالعان مەجە بويىنشا ارماتۋرانىڭ ءبىر تونناسى 150 مىڭ تەڭگە كولەمىندە دەپ ەسەپتەلسە, قازىرگى نارىقتاعى باعا 450 مىڭ تەڭگەگە جەتكەن. ءبىر كوپىردىڭ قۇرىلىسى شامامەن 500 ملن تەڭگەگە جۇرگىزىلۋى كەرەك بولسا, ەندى 900 ملن تەڭگە قاجەت.

– سوندىقتان كۇن ىلگەرى جاسالعان جو­با­لىق-سمەتالىق قۇجاتتامانى تۇزە­تۋ­گە ءماجبۇرمىز, – دەيدى باسقارما باسشىسى, – تاعى دا قوسىمشا قىرۋار قاراجات قاجەت بولادى. ەڭ باستىسى, ەسىل ۋاقىت تەككە كەتەدى دە, اۋدان تۇرعىندارى تاراپىنان وكپە-ناز ايتىلادى. ەگەر ءدال وسىنداي ماشاقات بولماسا, كوپىرلەردىڭ قۇرىلىسىمەن بيىل اياقتاپ, پايدالانۋعا بەرەر ەدىك.

بۇگىنگى تاڭدا وبلىستىق جانە اۋدان­دىق ماڭىزى بار جولداردىڭ 82 پايىزى جاقسى جانە قاناعاتتانارلىق جاع­دايدا. دەمەك 20 پايىزى ناشار نەمەسە مۇلدە ناشار دەگەن ۇعىمدى بەرەدى ەمەس پە؟! جول قىسقى ساقىلداعان سارى ايازدا, كوكتەمگى الاپات سۋ تاسقىنىندا بۇزىلادى. سونىڭ ىشىندە اۋىل شارۋاشىلىعى تەحنيكا­لا­رىنىڭ, ناقتىراق ايتقاندا, 40-60 مىڭ توننا جۇك ارتقان اۋىر جۇك كولىك­تە­رى­نىڭ زالالى تۋرالى دا ايتا كەتسەك, ارتىقتىعى بولماس. ورتاشا دەڭگەيدە جون­دەلگەن جوندەۋ جۇمىستارى مۇنداي ءزىلبات­پان اۋىر سالماققا ارينە توتەپ بەرە المايدى. بيىل جوندەگەن جولدىڭ ارادا ءبىر جىل وتپەي, كەلەسى جىلى بۇزىلىپ جاتۋى دا سوندىقتان. اسىرەسە كوكتەمگى جانە كۇزگى لايساڭ كەزدە جول نەگىزى ىلعالدىڭ اسەرىنەن ءسابيدىڭ ەڭبە­گىن­دەي بىلقىلداپ, بوساپ تۇرعان كەزدە اۋىر جۇك ماشينالارى تالقانداپ تاستاي­تىندىعىن كوز كورىپ ءجۇر. بىراق باسقارما تاراپىنان بۇل ماسەلەنى شەشۋگە تەتىك جوق ەكەن. باسقارما باسشىسىنىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, سان مارتە وبلىستىق پروكۋراتۋراعا, ءتىپتى ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كومي­تەتىنە جانە مينيسترلىككە اۋىر جۇك كولىكتەرىنىڭ قوزعالىسىنا مۇمكىندىگىنشە تىيىم سالىپ, بالامالى جول مۇمكىندىگىن قاراستىرۋ تۋرالى ءوتىنىش جاساعان ەكەن.

– بۇل ماسەلە وتە كۇردەلى, – دەيدى باس­قارما باسشىسى, – كەشەگى كەڭەس زا­مانىن­دا سالىنعان ءۇشىنشى, ءتورتىنشى جانە بەسىنشى ساناتتاعى جولدارىمىز 60 توننالىق اۋىر جۇك كولىكتەرىنە ارنال­ماعاندىعى بەلگىلى. جوندەۋ جۇمىس­تا­رى بارىسىندا 15 سانتيمەترلىك نەگىز قالانىپ, ونىڭ ۇستىنە 5-6 سانتيمەتر قالىڭ­دىقتاعى اسفالت جامىلعى توسەي­مىز. بۇل قالاي شىداسىن؟ الداعى ۋا­قىتتا ءبىر جايلى ەتىپ شەشپەسەك, سا­لىنعان جولدار ىستەن شىعا بەرەتىن بولادى.

بالكىم, مۇنداي ماسەلەلەردىڭ تۋىنداۋىنا اسفالت-بەتون زاۋىتتارىنىڭ دا قوسىپ وتىرعان «ۇلەسى» بار شىعار. جول قۇرىلىسىنا وسى زاۋىتتاردىڭ ونىم­دەرى پايدالانىلاتىندىقتان, ساپاسىنا كوڭىل اۋدارۋ قاجەت ەمەس پە؟ قازىر وبلىس ورتالىعىندا ءۇش اسفالت-بەتون زاۋىتى جۇمىس ىستەپ تۇر. اقكول, ەسىل قا­لالارى مەن استراحانكا, جالتىر اۋىل­دارىندا دا بىرنەشە زاۋىت بار. نۇر-سۇلتان قالاسىنىڭ ماڭىندا دا ۇساق زاۋىتتار توپتاسقان. ارينە, اۋىر كولىك­تەردىڭ اۋىرتپالىعىن جوققا شىعار­ما­عا­نىمىزبەن, وسى زاۋىتتاردىڭ شىعارىپ جاتقان وتاندىق ءونىمىنىڭ ساپاسىنا دا مەيلىنشە نازار اۋدارۋ قاجەت.

– تامىز ايىندا بيتۋم جەتىسپەۋشىلىگى ورىن الدى, – دەيدى باسقارما باسشىسى, – بۇگىندە بيتۋمنىڭ ءبىر تونناسى 260 مىڭ تەڭگەگە ساتىلۋدا. ال ءبىزدىڭ بۇرىنعى سمەتادا 140-160 مىڭ تەڭگە كولەمىندە دەپ ەسەپتەلگەن.

تۇرعىندار شاعىمى نەگىزىنەن نۇر-سۇلتان قالاسىنىڭ ماڭىنداعى تسەلينوگراد, ارشالى اۋداندارىنىڭ تۇر­عىن­دارىنان تۇسەدى ەكەن. بۇل اۋداندار­داعى ەلدى مەكەندەردىڭ قاتارى كۇن­ ساناپ ءوسىپ كەلە جاتقاندىعى بەلگىلى. ما­­سە­لەن, وسىدان 10-15 جىل بۇرىن تسە­لي­نوگراد اۋدانىنداعى تالاپكەر اۋىلىندا ون مىڭ تۇرعىن بولسا, بۇگىندە بەس ەسە وسكەن. دەمەك جاڭادان قانشاما تۇر­عىن ۇيلەر سالىنىپ, كوشەلەر ءتۇ­زىلدى. باسقارما باسشىسىنىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, ۇلگەرۋ قيىن. 2015 جىلى جولدىڭ 10 شاقىرىمىن كۇردەلى جون­دەۋ­دەن وتكىزۋگە جوبا جاسالسا, قازىر ول كولەمگە 100 شاقىرىمدى قوسۋ كەرەك. بۇل ماڭدا قوياندى, قاراوتكەل, قاراجار, ىبىراي التىنسارين, جىبەك جولى اۋىلدارى قارقىندى ءوسىپ كەلەدى.

ءبىر جاقسىسى, «اۋىل – ەل بەسىگى» باعدارلاماسى اۋىل ىشىندەگى جولداردى جوندەۋگە ۇلكەن دەمەۋ بولىپ تۇر. مىسال كەلتىرە كەتەلىك, وتكەن جىلدارى زەرەندى اۋىلىنىڭ ىشىندەگى جولدار وسى باع­دارلاما اياسىندا كۇردەلى جوندەۋدەن وتكىزىلىپ, ءتاپ-ءتاۋىر جاقسارىپ قالدى. سونداي-اق ساندىقتاۋ اۋدانىندا دا قىر­ۋار جۇمىس اتقارىلدى.

تىرشىلىكتىڭ كۇرەتامىرى بىرتىندەپ جاقسارىپ كەلەدى. تەك مەملەكەت تاراپىنان بولىنگەن قىرۋار قاراجاتتىڭ ءار تيىنىن ءتيىمدى جۇمساپ, جول ساپاسىن جاقسارتساق بولعانى. سوندا عانا بەلدەن اسقانشا بەلىڭ ۇزىلەتىن مىڭ شۇڭقىرلى جولدان ارىلامىز.

اقمولا وبلىسى