ءحىح عاسىردىڭ ورتاسىنان بەرى اكادەميالىق ورتادا, مودەرنيزاتسيالىق ۇدەرىستەردىڭ كۇشەيۋىنە بايلانىستى ء«دىننىڭ ىقپالى بىرتىندەپ تومەندەيدى, ماڭىزدى كۇش جانە فاكتور رەتىندە ول قوعامدىق-ساياسي سالادان جەكە تۇلعا ومىرىنە ىعىسىپ شىعادى» دەگەن يدەيا باسىم بولدى. قوعامدىق عىلىمداردا بۇل يدەيا «سەكۋلياريزاتسيا تەورياسى» رەتىندە ورنىعىپ, بولاشاقتا ءدىننىڭ ىقپالى ازايادى دا تەك كىشىگىرىم توپتىڭ نەمەسە جەكەلەگەن ينديۆيدتەردىڭ ساناسىندا عانا قالادى دەگەن بولجام جان-جاقتى ايتىلا باستادى.
سونىمەن قاتار «مودەرنيزاتسيالىق ۇدەرىستەردىڭ دامۋى ءدىني رامىزدەردىڭ, دوكترينالاردىڭ ماڭىزى مەن ءدىني ينستيتۋتتاردىڭ بەدەلىنىڭ جوعالۋىنا الىپ كەلەدى» دەگەن پىكىر دە كەڭىنەن تارالدى. «سەكۋلياريزاتسيا پروتسەسى وزدىگىنەن ءارتۇرلى ەكسترەميستىك ءدىني, سونىڭ ىشىندە لاڭكەستىك ۇيىمداردىڭ پايدا بولۋى مەن تارالۋىنا العىشارت» دەگەن تۇجىرىمدار دا جاسالدى. الايدا سوڭعى جارتى عاسىرداعى الەمدە دەسەكۋلياريزاتسيا ۇدەرىستەرى مەن دىندەردىڭ قوعامدىق بەلسەندىلىگىنىڭ ارتۋى بۇل بولجامداردى تەرىسكە شىعارىپ وتىر. ءدىن سولتۇستىك امەريكا, باتىس جانە شىعىس ەۋروپا ەلدەرىنەن باستاپ, مۇسىلمان ەلدەرىنە دەيىن قوعامدىق ديسكۋرستىڭ ماڭىزدى ماسەلەسى رەتىندە قايتا جانداندى. قوعامدىق كەڭىستىكتەگى مەملەكەت پەن ءدىن اراسىنداعى قاتىناستار, ءدىني قۇقىق جانە ءدىننىڭ قوعامدىق كورىنىستەرى ساياسي ماسەلەلەر رەتىندە ءجيى كوتەرىلىپ وتىر.
ءدىن سالاسىنداعى اتالعان فاكتورلار مەن ۇدەرىستەر الەمدىك قاۋىمداستىقتىڭ اشىق جانە تەڭ مۇشەسى رەتىندە ەلىمىزگە دە تىكەلەي ىقپال ەتۋدە. سول سەبەپتى, قازاقستان رەسپۋبليكاسى ءۇشىن ەلدەگى ءدىني جاعدايدىڭ تۇراقتىلىعى مەن كونفەسسياارالىق كەلىسىم ستراتەگيالىق ماسەلەلەر قاتارىنا جاتادى. وسى سالاداعى كەشەندى ءىس-شارالار مەن ساياساتتىڭ اسا ماڭىزدى باعىتىنا الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر باسشىلارىنىڭ ءداستۇرلى كەزدەسۋىن تولىقتاي جاتقىزۋعا بولادى. قازاقستان رەسپۋبليكاسى 2003 جىلدان بەرى 6 الەمدىك جانە ءداستۇرلى ءدىن باسىلارىنىڭ سەزىن (2006, 2009, 2012, 2015, 2018) وتكىزدى. ءبىرىنشى سەزدە الەمنىڭ 17 ەلىنەن 17 دەلەگاتسيا قاتىسقان بولسا, سوڭعى كەزدەسۋلەردە دۇنيە ءجۇزىنىڭ ءتۇرلى ەلدەرىنەن كەلگەن دەلەگاتسيا باسشىلارى مەن قاتىسۋشىلارىنىڭ سانى ارتىپ كەلەدى. ءۇش جىل سايىن وتكىزىلەتىن بۇل ماڭىزدى ءىس-شارا اياسىندا حالىقارالىق قاۋىپسىزدىكتى نىعايتۋداعى ءدىن كوشباسشىلارىنىڭ ءرولى, ءدىن جانە ايەل, قازىرگى بىرەگەيلىك داعدارىس جاعدايىنداعى ءدىني قۇندىلىقتار مەن يگىلىكتەر, ءدىن جانە جاستار سەكىلدى باسقا دا وزەكتى ماسەلەلەر تالقىلانىپ ءجۇر. وسىنداي زاماناۋي, وزەكتى ماسەلەلەردىڭ قاراستىرىلۋى, ولاردىڭ شەشىلۋ جولدارىنا قاتىستى ءتۇرلى دىندەر مەن كونفەسسيالاردىڭ ءۇن قوسۋى ەلىمىزدەگى ءدىني بەيبىتشىلىك پەن تۇراقتىلىقتىڭ ودان ءارى نىعايۋىنا زور ۇلەسىن قوسىپ كەلەدى.
الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر باسشىلارىنىڭ كەزدەسۋى ۇسىنعان پلاتفورما ءتۇرلى دىندەر اراسىنداعى ءدىني ماسەلەلەردى شەشۋگە باعىتتالماعان, ونىڭ نەگىزگى ماقساتى − بەلگىلى ءبىر ورتا جولدى ىزدەستىرۋدەگى دىنارالىق سۇحباتتىڭ ماڭىزى مەن قۇندىلىعىن باعالاۋ. بۇل سۇحباتتىڭ ءمانىن تۇڭعىش پرەزيدەنت ەڭ العاشقى سەزدىڭ بارىسىندا: «بارشاعا ورتاق ءدىني كەڭىستىك قۇرۋ مۇمكىن ەمەس, ءدىني ەرەكشەلىكتەردى جويۋ دا مۇمكىن ەمەس... الايدا تۇراقتى ديالوگتىڭ قۇندىلىعى – ورىن الىپ وتىرعان كەلىسپەۋشىلىكتەرگە قاراماستان, بەلگىلى ءبىر سارا جولدى ىزدەستىرۋ جانە ونىڭ ءمانىن ءتۇسىنۋ. ەڭ باستىسى, ديالوگ – بەيبىتشىلىك پەن كەلىسىم پلاتفورماسىن, ۇيلەسىم مەن ايقىندىق ۋاقىتىن قالىپتاستىرادى. مىنە, ءدىني ديالوگتىڭ ءسوزسىز قۇندىلىعىن وسىدان كورەمىن» دەپ اتاپ وتكەن بولاتىن.
اقيقاتىندا, ۇلت, ءدىن, كوزقاراس پليۋراليزمىندە كەلىسىم, توزىمدىلىك ورتاق قۇندىلىقتار نەگىزىندە عانا جۇزەگە اسادى. قوعام تۇراقتىلىعى مەن بەيبىت ءومىر, ادام ءومىرىنىڭ اسقاقتىعى سەكىلدى قۇندىلىقتار بارلىق ءدىن وكىلدەرىنە, ءتىپتى دىنسىزگە دە, سول سەكىلدى بارلىق ۇلتتارعا دا ورتاق. ونى ساقتاۋعا بارلىعى مۇددەلى. ويتكەنى قانداي دا ءبىر ءدىننىڭ ماقساتتارىنىڭ ورىندالۋىنا تۇراقتى, بەيبىت قوعام قاجەت.
ءدىن ادام ءومىرىنىڭ بارلىق سالاسىن قامتىپ, دۇرىس دۇنيەتانىم مەن ەستەتيكالىق تالعام قالىپتاستىرۋعا, قوعام مۇشەلەرىن قۇرمەتتەپ, اينالاعا مەيىرىممەن قاراۋعا, الەۋمەتتىك قاتىناستاردى رەتتەۋگە, بەيبىت ءومىردى قامتاماسىز ەتىپ, تاتۋلىق پەن تىنىشتىق ساقتاۋعا قىزمەت ەتۋى كەرەك. ال دىنگە دۇرىس كوڭىل بولىنبەي, ءبىر جاقتى ءدىني تۇسىنىكتەرمەن شەكتەلىپ, ورتاق قۇندىلىقتار ەسكەرۋسىز قالعان قوعامدا ءدىننىڭ ينتەگراتسيالىق قىزمەتىنە قاراعاندا ونىڭ دەزينتەگراتسياعا كوبىرەك جول اشاتىنى بەلگىلى. ونداي جاعدايدا ەلدە تۇراقسىزدىق پەن جىككە بولىنۋشىلىك, وزگە سەنىم يەسىن بوتەنسۋ, كسەنوفوبيا بەلەڭ الىپ, ول كەلە-كەلە ساياسي جۇيەگە دە كەرى اسەرىن تيگىزەدى.
ءداستۇرلى قوعامدا ءدىن الەۋمەتتىك ينتەگراتسيا جəنە تۇراقتىلىق, رۋحاني قۇندىلىقتاردى جوعارىلاتۋ فۋنكتسياسىن اتقارۋعا ءتيىس. ينتەگراتيۆتىك فۋنكتسيا ءدىننىڭ قانداي دا ءبىر ادامدار توبىن, يدەيالار كەشەنىنىڭ اينالاسىن بىرىكتىرۋ قابىلەتىندە كورىنەدى. پ.بەرگەردىڭ پىكىرىنشە, ء«دىني ينستيتۋتتار – وسى قوعامنىڭ بارلىق مۇشەلەرىن «جالپى ءبىر ماعىناعا» بىرىكتىرگەن əلەم». ءدىني جۇيە قوعام مۇشەلەرىنە نەمەسە توپقا وسى قورشاعان əلەمدە ءوز ورنىن, اتقاراتىن ءرولى مەن ءمانىن تابۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
الايدا بەلگىلى ءبىر جالپىلىقتى بىرىكتىرە جəنە توپتاستىرا وتىرىپ, ءدىن, ءبىر جاعىنان, ونى باسقا ءدىني ۇستانىمعا قارسى قويۋ قابىلەتىنە دە يە. وسىلايشا, ءدىن كەيدە ءبولۋشى فاكتور رەتىندە كورىنەدى, دىنارالىق تۇراقسىزدىق وسىدان كەلىپ تۋىندايدى. وسىلايشا, تۇراقسىزدىق فاكتورى, الەۋمەتتىك جəنە ساياسي داعدارىس جاعدايلارىنا الىپ كەلەدى. كوپۇلتتى مەملەكەتتەردە ينتەگراتسيا مەن دامۋعا ناقتى وسى جوعارىدا كەلتىرىلگەن اسپەكتى كەدەرگى جاسايدى. ءار الۋان دىندەر مەن ءدىني باعىتتاردى ۇستانعان حالىقتاردىڭ ىقپالداسا بەيبىت ءومىر سۇرۋىمەن ەرەكشەلەنەتىن قازاق قوعامىنداعى ايتۋلى جيىن اتالعان كەدەرگىلەردىڭ الدىن الۋعا ءۇن قوسارى ءسوزسىز.
الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر ليدەرلەرىنىڭ سەزى − دىندەر, كونفەسسيالار, ۇلتتار مەن ۇلىستار اراسىندا ءوزارا قۇرمەت پەن توزىمدىلىككە قول جەتكىزۋ قۇرالى رەتىندە ءوزىنىڭ باستى نەگىزدەرىنىڭ بىرىنە اينالدىرىپ ءارى ءوزىنىڭ 18 جىلدىق تاريحىندا جۇيەلى تۇردە جۇزەگە اسىرىپ كەلەدى. سونىمەن قاتار سەزد ءوزىنىڭ الدىنا قويعان ماقسات-مىندەتتەرىن تاجىريبە نەگىزىندە جۇزەگە اسىرىپ, جاھاندانۋ اياسىندا ماڭىزدىلىعىن دالەلدەۋدى.
2003 جىلدان بەرى, ءۇش جىل سايىن وتكىزىلەتىن, داستۇرگە اينالعان بۇل ماڭىزدى پلاتفورما قازاقستان رەسپۋبليكاسى تاۋەلسىزدىگىن العالى بەرى ەتنوسارالىق جانە كونفەسسياارالىق بەيبىتشىلىكتى ساقتاۋ سالاسىنداعى ساياساتىمەن ۇيلەسىمدىلىگىن تاۋىپ جاتىر. تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى كەزەڭدەرىنەن باستاپ جاريالاعان ەتنوسارالىق جانە كونفەسسياارالىق توزىمدىلىك, مادەني جانە دۇنيەتانىمدىق پليۋراليزمگە نەگىزدەلگەن ازاماتتىق كەلىسىمدى دامىتۋ يدەيالارى مەن ساياساتى دا وسى سەزدىڭ جالپى ستراتەگيالىق باعىتىمەن ساباقتاستىعىن تاپقان.
الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر باسشىلارى العاشقى كەزدەسۋىندە بارلىق ءدىن كوشباسشىلارى وسى پلاتفورمانىڭ وزەكتىلىگىن باعالاپ, ساياسي قايشىلىقتاردان تىس كونتەكستە حالىقارالىق جانە كونفەسسياارالىق ديالوگ جۇرەتىن تۇراقتى ينستيتۋت قۇرۋعا قاتىستى ماڭىزدى شەشىم قابىلدادى. سول كەزەڭنەن بەرى, بۇل كەزدەسۋدىڭ ءداستۇرلى تۇردە ءوتۋى جانە بۇل سەزگە قاتىسۋشى دەلەگاتسيالار سانىنىڭ ءوسۋى − بۇل باستامانىڭ جاي ادەمى يدەيا عانا ەمەس, پراگماتيكالىق قادام جانە زاماناۋي قاجەتتىلىك ەكەندىگىن دالەلدەدى. سونىمەن قاتار بۇل سەزگە تەك ءدىن كوشباسشىلارى عانا قاتىسىپ قويماي, بەدەلدى حالىقارالىق ۇيىمدار, كورنەكتى ساياساتكەرلەر مەن عالىمدار دا نازار اۋدارىپ, سەزد ۇيىمداستىرۋشىلارىنىڭ جاھاندىق دەڭگەيدەگى دىنارالىق ديالوگ قۇرۋ ارەكەتتەرىن جوعارى دەڭگەيدە باعالاپ وتىر.
قايرات قۇرمانباەۆ,
قازاقستان ءدىنتانۋشىلار كونگرەسىنىڭ توراعاسى