حالقىمىزدا «بەينەتتىڭ زەينەتىن كورىڭىز» دەگەن كوڭىلگە جاعىمدى تىركەس بار. زەينەت جاسىندا الاڭسىز ءومىر ءسۇرىپ, بالا-شاعاسىنىڭ راحاتىن كورۋدى ارماندامايتىن جان كەمدە-كەم. جاقىندا پرەزيدەنت جولداۋىندا كوپ ۋاقىتتان بەرى قوعام تالقىسىنا تۇسكەن زەينەت جاسىنا قاتىستى ماسەلە شەشىمىن تاپتى.
وسىعان وراي زەينەتاقى جۇيەسىنىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋعا سايكەس جاڭا شارالار پاكەتى ۇسىنىلىپ, كەلەر جىلدان باستاپ ايەلدەر زەينەتكەرلىك جاسىنا 61 جاستان شىعاتىن بولدى. بۇل مەجەنى الداعى بەس جىلعا دەيىن اسىرماۋ كوزدەلۋدە. ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگى مۇنداي شەشىمنىڭ كوروناۆيرۋس پاندەمياسىنىڭ ازاماتتاردىڭ دەنساۋلىعى مەن ءومىر ءسۇرۋ ۇزاقتىعىنا تەرىس اسەرىن ەسكەرە وتىرىپ قابىلدانعانىن جەتكىزگەن بولاتىن.
بۇعان دەيىن ەلىمىزدە ايەلدەردىڭ زەينەت جاسىن 58 جاسقا دەيىن تومەندەتۋ تۋرالى ۇسىنىس قوعام بەلسەندىلەرى, دەپۋتاتتار تاراپىنان كوتەرىلگەنى بەلگىلى. ونىڭ سەبەبىن سەنات دەپۋتاتى دانا نۇرجىگىت قازاقستاندا ورتاشا ءومىر ءسۇرۋ جاسىنىڭ 70 جاسقا دەيىن تومەندەپ كەتكەنىمەن جانە دە زەينەت جاسى تۋرالى زاڭناماعا سايكەس ازاماتتار 60-63 جاسقا دەيىن جۇمىس ىستەسە, جاستاردىڭ جۇمىسسىز قالۋىمەن بايلانىستىرعان ەدى. ال پرەزيدەنت جولداۋىنان كەيىن ايەلدەردىڭ زەينەت جاسىن تومەندەتۋ تۋرالى ماسەلەنى كوتەرىپ جۇرگەن دەپۋتاتتار دا, قوعام بەلسەندىلەرى دە 61 جاستى قاناعات تۇتتى.
بۇۇ دەرەكتەرىنە سۇيەنەتىن بولساق, سوڭعى جىلدارى دامۋشى جانە دامىعان ەلدەردە قوعامنىڭ قارتايۋ ۇدەرىسى قارقىن الىپ كەلەدى. دەرەكتەرگە سۇيەنسەك, 2050 جىلعا قاراي ەلىمىزدە 65 جاستان اسقان تۇرعىنداردىڭ سانى ەكى ەسەگە دەيىن ۇلعاياتىن كورىنەدى. ساراپشىلار پىكىرىنشە, ءومىر ءسۇرۋ ساپاسى جوعارى ەلدەر قاتارىندا تۇرعان دانيا, فينليانديا, نورۆەگيا, چەحيا, گەرمانيا, فرانتسيا سياقتى ەلدەردە زەينەتكەرلەرگە جاقسى جاعداي جاسالعان. حالىقارالىق ۇيىم زەرتتەۋلەرىن, الەمدىك ترەندتەردى, ىشكى احۋالدى قاپەرگە الا وتىرىپ, زەينەتكەرلەر جاسىن ۇزارتۋ ءۇردىسىن جالعاستىرىپ وتىرعان ەلدەردە الەۋمەتتىك ماسەلەلەرگە باسىمدىق بەرىلگەن.
وسى ورايدا الەۋمەتتانۋ عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ پروفەسسورى ءمانسيا سادىروۆا قازاقستانداعى ايەلدەردىڭ زەينەتكە ەرتە جاستا نەمەسە كەش شىعۋىنىڭ وزىندىك سەبەپ-سالدارى بار ەكەنىن العا تارتتى. ەگەر زەينەتكە 61 جاستا شىعاتىن بولسا, سايكەسىنشە زەينەتاقى قورىندا قوماقتى قاراجات جيناقتالادى. سونىمەن بىرگە ايەل مامانداردىڭ جەكە ۇستانىمى, دەنساۋلىعى تۇرعىسىنان قاراعاندا دا 61 جاسقا دەيىن جۇمىس ىستەۋ قوعامعا دا, وتباسىنا دا, جەكە باستىڭ ساۋلىعىنا دا پايداسى زور. دەسەك تە بۇل شەشىممەن كەلىسپەيتىن قاۋىم بار. مۇنداي جاعدايدا ايەلدەردىڭ قۇقىعىن قاپەرگە الۋ قاجەت. ەگەر بىلىكتى مامان بولسا, جۇمىس ىستەۋگە مۇمكىندىك بەرگەن ءجون. سونداي-اق زەينەتكە ەرتە شىققان ايەلدەردىڭ كوپ جاعدايدا ەڭبەك الەۋەتى تولىعىمەن پايدالانىلماي قالادى. تىپتەن جۇمىس ىستەپ, بەلسەندى ءومىر سالتىنا ۇيرەنگەن ايەل ازاماتتار زەينەت جاسىنا ەرتە شىققاندا ءوزىن قوعامنان سىرت قالعانداي ناشار سەزىنۋى مۇمكىن. بۇل ءۇشىن ديففەرەنتسيالدى قادامدار قاجەت. ءمانسيا ساپارعاليقىزى زەينەتاقى رەفورماسى اياسىندا حالىقتىڭ, ونىڭ ىشىندە ايەلدەردىڭ كوڭىل كۇيىن زەرتتەۋ جۇمىستارىن كۇشەيتۋدىڭ وزەكتى ەكەنىن ايتادى. وسىنداي جۇيەلى زەرتتەۋلەر بارىسىندا ءارتۇرلى توپتاردىڭ جاعدايى, قىزىعۋشىلىقتارى, كوڭىل كۇيى, پىكىرى قاتاڭ ەسكەرىلۋى قاجەت.
ايەلدەردىڭ زەينەتكە 61 جاستا شىعۋ مەجەسىنىڭ بەلگىلەنۋىن «حالىق ۇنىنە قۇلاق اساتىن مەملەكەت» تۇجىرىمداماسىنىڭ ىسكە اسقانى ەكەنىن اتاپ ءوتتى الەۋمەتتانۋ عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور, ۇعا كوررەسپوندەنت-مۇشەسى ءلاززات نۇرقاتوۆا. بۇل ماسەلەنىڭ الەۋمەتتىك استارى بار, دەيدى ول. ياعني, ساياسي تۇرعىدان قاراستىرعاندا, الەۋمەتتىك ماسەلەلەر كەيىنگە شەگەرىلە بەرەدى. ساراپشىنىڭ ايتۋىنشا, الەمدىك ترەندتەردى باسشىلىققا الاتىن بولساق, تاياۋ جىلداردا جاس ۇزاقتىعى ەلىمىزدە – 80, ال ەۋروپا ەلدەرىندە 100 جاستان اسۋى مۇمكىن. مىسالى, سكانديناۆيا ەلدەرىندە زەينەتكەرلىك جاس – 68. مۇنى ەڭبەك جاعدايىنىڭ جاقسارۋىمەن بايلانىستىرعان ساراپشى ءار ەلدە زەينەتكە شىعۋ جاسىن ۇزارتۋدىڭ وزىندىك سەبەپتەرىنىڭ بار ەكەنىن ەسكەرگەن ابزال, دەيدى. مىسالى, ۇلىبريتانيادا الەۋمەتتىك قىزمەتتەرگە جاستار بارا بەرمەيدى. سەبەبى ماماندار دايىندالمايدى, ال بىلىكتى ماماندار, ەرەسەكتەر زەينەتكە كەتەتىن ۋاقىت تاياعان. سوندىقتان وسى ساباقتاستىقتى ساقتاپ قالۋ ءۇشىن ۇلىبريتانيادا زەينەت جاسىن ۇلعايتا وتىرىپ, كوپ جاعدايدا ايەلدەر اتقاراتىندىقتان گەرونتولوگيالىق ورتالىقتار, قارتتار ءۇيى سياقتى الەۋمەتتىك ورتالاردا قىزمەت ەتەتىن الەۋمەتتىك قىزمەتكەرلەردىڭ مارتەبەسىن ارتتىرۋ جاعىنا كوپ كوڭىل بولە باستادى.
ال ەلدەگى جاعدايدى نازارعا الاتىن بولساق, قالالىق ايەلدەردىڭ ءومىر ءسۇرۋ ساپاسىمەن اۋىل ايەلدەرىنىڭ جاعدايىن سالىستىرۋعا كەلمەيدى. سونىمەن بىرگە ءبىر وتباسىن جالعىز ءوزى اسىراپ وتىرعان ايەلدەر ءۇشىن ءتيىمسىز, ال ەرەسەك بالالارى قامقورلىق جاساپ وتىرعان ايەلدەر ءۇشىن قولايلى. سوندىقتان بۇل جاعدايدىڭ بۇتىندەي وتباسىلىق يدەولوگيامەن بايلانىستى ەكەنىن ەسكەرگەن ءجون. مىسالى, ەلىمىزدە كونستيتۋتسياعا سايكەس ەرەسەك ادامدارعا بالالارى قامقورلىق جاساۋى قاجەت. ال قىتايدا اتا-اناسىنا حابارلاسپاسا, جۇمىسىندا ايىپپۇل سالىنادى. تۇركيادا ايەلدەر ءۇي جۇمىسىندا, ال ەڭبەك نارىعىندا ەر ازاماتتار بەلسەندى. سونىڭ وزىندە الەمنىڭ وزىق وتىز ەلىنىڭ قاتارىندا كەلەدى.
«سوندىقتان ماسەلە جاس مولشەرىندە ەمەس, ەڭبەك جاعدايى, ءومىر ءسۇرۋ ساپاسىنىڭ جاقسارۋىنا بايلانىستى. وسى ورايدا ەرەسەكتەر قوعامنىڭ ينكليۋزيۆتى مۇشەسى ەكەندىگىن دە ەسكەرگە ءجون», دەپ اتاپ ءوتتى ساراپشى. اسىراۋشىسىنان ايىرىلعان, مۇگەدەكتىگى بار, تاعى دا باسقا سەبەپتەرگە بايلانىستى ايەلدەر وسى جاستا جۇمىس ىستەۋگە ءماجبۇر بولىپ وتىرعانىن دا تىلگە تيەك ەتتى عالىم.
ء«بىر كەزدەرى جۇمىسسىزدىق ماسەلەسىن ازايتۋ ءۇشىن نەمەرەلەرىن باققان اجەلەرگە اقى تولەۋ ماسەلەسى كوتەرىلگەن بولاتىن. بۇل ءبىزدىڭ اتا-اجە ينستيتۋتىنا, ۇلتتىق مەنتاليتەتىمىزگە كەلمەيتىنىن ايتقان بولاتىنمىن. ونداي جاعدايدا اجەسى نەمەرەسىنە تۋىسى, جاقىنى ەمەس, تابىس كوزى رەتىندە قارايتىن بولادى. بۇل تۋىستىق قاتىناستارىمىزدىڭ بۇزىلۋىنا اپارىپ سوقتىراتىن كەلەڭسىز جاعداي. مۇنىڭ استارىندا سونىمەن قاتار الەۋمەتتىك قايشىلىقتار جاتىر. ونىڭ سالدارى بىرقاتار شەتەلدە كورىنىس بەرىپ كەلەدى. ال ادامنىڭ جاسى ۇلعايعان سايىن سىرقاتى دا سىر بەرە باستايدى. بۇل مەزگىلدە وعان كۇتىم كەرەك. ونىڭ مەملەكەتكە دە سالماق بولاتىنى انىق. سوندىقتان بەلسەندى ءومىر جاسىنىڭ ۇزاقتىعىن, ەرەسەكتەرگە ارنالعان الەۋمەتتىك قىزمەتتەردى دامىتۋدى قولداي وتىرىپ, جوعارىداعى ماسەلەلەرگە نازار اۋدارۋ قاجەت», دەيدى ءلاززات تولەگەنقىزى.
وسى ورايدا ماماندار بەينەتتىڭ زەينەتى جاس مولشەرىنە ەمەس, ءال-اۋقات ساياساتىنىڭ جاقسارۋىنا بايلانىستى ەكەنىن نازارعا الىپ وتىر. ساراپشىلاردىڭ پىكىرىنە سۇيەنسەك, الەم ەلدەرى تاجىريبەسىن قاراستىرعاندا, ءمىنسىز زەينەتاقى جۇيەسى جوق. ال زەينەت جاسىن ارتتىرۋ شارالارىن قاراستىرىپ وتىرعان ەلدەردە ءومىر ساپاسىن جاقسارتۋ شارالارى ءتيىمدى جۇزەگە اسىپ كەلەدى.
الماتى