تاريحىنا ۇڭىلسەك, ەجەلگى شەجىرەلەردە تۇنىق باسسەين, مۇحيت شىعاناعى, بىردە كول, بىردە تەڭىز دەپ سيپاتتالاتىن كاسپي – ءار داۋىردە قىرىقتان استام اتاۋلارعا يە بولىپ, جاعاسىندا ادامزات تاريحىنداعى ءتۇرلى تايپالارعا قاتىستى شەجىرەلى وقيعالار وربىگەن الىپ سۋ ايدىنى. ميلەتسكي, گەرودوت, اريستوتەل, ەراتوسفەن, سترابون سىندى تاريحشىلار مەن عالىمدار, گەوگرافتار قالامىنان, ماكەدونسكي سەكىلدى قولباسشىنىڭ نازارىنان قاعىس قالماعان تەڭىزدىڭ گەوگرافيالىق ورنالاسۋى, بارىس-كەلىس, تاسىمال-وتكىزگىشتىك مۇمكىندىگى تالاي ساياحاتشىلار مەن زەرتتەۋشىلەرگە ەرتەرەك ەس جيعىزدى. تەڭىزگە پەرسيالىقتار قىزىعۋشىلىقپەن قول سوزسا, كنياز يگور, رومانوۆتار ديناستياسى, يۆان گروزنىي تۇستارىندا رەسەي ەلى بەلسەندىرەك قيمىلداپ, تەڭىز ءۇستىن شيىرلاي باستادى. مۇنداي اتوي سالۋدان ستەپان رازين جاساقتارى دا تىس قالعان جوق. اقىرى رەسەي ەلى زەرتتەۋ-زەردەلەۋ ءۇشىن عانا ەمەس, 1667 جىلى العاشقى اسكەري ماقساتتاعى كەمەسىن سۋعا ءتۇسىرىپ ۇلگەردى. I پەتر جالعاستىرعان ءساتتى ارەكەتتەر ناتيجەسىندە تەڭىزدىڭ ءبىراز بولىگىندە اتالمىش مەملەكەتتىڭ ۇستەمدىگى ارتتى. 1742 جىلى كەمەسىن تەڭىزگە تۇسىرگەن يران شاحى ءنادىر مەن رەسەي اراسىنداعى ءتۇرلى قيىندىقتار ناتيجەسىندە اقىرى ەكى ەلدىڭ كەلىسىمى ورنىقتى, وسى كەزەڭدەردىڭ ءوزى كاسپي تەڭىزىنىڭ بولاشاعىن تانۋ, حالىقارالىق مارتەبەسىن بەلگىلەۋ قاجەتتىگىن اڭعارتتى. ال تەڭىز بەتىنەن شەلپەك پىشىندەس ماي داقتارىنىڭ كورىنىپ, ونىڭ تۇبىنە شوككەن وراسان بايلىقتىڭ بەلگىلى بولۋى – كاسپيدىڭ ماڭىزىن بۇرىنعىسىنان دا زورايتا ءتۇستى.
تەڭىز. بۇگىندە كاسپي كەڭەس وداعىنىڭ ىدىراۋىنا بايلانىستى جاعاسىندا بىرنەشە تاۋەلسىز مەملەكەتتەر تانىلعان تەڭىز. ەۋروپا مەن ازيا قۇرلىقتارىنىڭ اراسىنان ويىپ تۇرىپ ورىن تەپكەن سۋ ايدىنىنىڭ نارىقتىق ەكونوميكا زامانىندا الەۋەتى ايرىقشا ماڭىزعا يە. كەزىندە ءبىر وداق قۇرامىندا بالىق پەن مۇناي تاسىمالداۋعا, ونەركاسىپ ورتالىقتارىنىڭ قۇرىلۋىنا وراي, سونداي-اق, قورعانىس قاۋىپسىزدىگىن نىعايتۋ ماقساتىندا وركەندەگەن كەمە قاتىناسى ەگەمەن ەلدەردىڭ وزىندىك مۇددەسى جولىندا قايتا قۇرىلىمداۋدى باستان كەشۋدە. قازىر كاسپي جاعاسىندا ورنالاسقان يران, رەسەي, ازەربايجان, تۇرىكمەنستان پورتتارى اراسىندا قازاقستاننىڭ اقتاۋ پورتى ايرىقشا اتالادى. ول كەمە توقتاپ, جۇك تيەلىپ-تۇسىرىلەتىن كوپ پورتتىڭ ءبىرى ەمەس, زور الەۋەتكە يە كولەمدى دە كوشباسشى بەكەت, توعىز جولدىڭ تورابى, قوس قۇرلىقتىڭ تانابى دەرلىك ءدالىز. اۋدانى 390 مىڭ شارشى, جاعالاۋ ۇزىندىعى 7 مىڭ شارشى شاقىرىمدى قۇرايتىن, تەرەڭدىگى كەي جەرلەردە 1025 مەترگە دەيىن جەتەتىن تەڭىزدىڭ شارتتى تۇردە 28-29 پايىزى قازاقستاننىڭ, 16 پايىزى رەسەيدىڭ, 21 پايىزى تۇرىكمەنستاننىڭ, 14 پايىزى يراننىڭ جانە 20 پايىزى ازەربايجاننىڭ ۇلەسىنە تيەدى. قازاقستاندىق ۇلەستى جاعالاۋ سىزىعى بويىنشا ەسەپتەگەندە ول 2340 شاقىرىم شاماسىنداعى جەر. اتاقتى « ۇلى جىبەك جولىنىڭ» سۇرلەۋى قالعان ماڭعىستاۋدا دالالىق اۆتوكولىك جانە تەمىرجولداردىڭ, مۇناي مەن گاز تاسىمالداعان قۇبىرلاردىڭ, كۇنگە تالاسا زىمىراعان اققانات ۇشاقتاردىڭ ساپارىن تولىقتىرىپ, باعىتىن بايىتا تۇسكەن قاتىناس ءتۇرىنىڭ ءبىرى وسى تەڭىز ارقىلى قالىپتاستى. بۇل ۇلى ساپار اقتاۋ حالىقارالىق تەڭىز-ساۋدا پورتى تابالدىرىعىنان باستالادى. سودان ءارى الەمگە قاقپا اشىلدى دەي بەرىڭىز...
قاقپا. اقتاۋ پورتىنىڭ تاريحى وتكەن عاسىردان باستاۋ الادى. سول كەزدەگى قوعامدىق-ساياسي جاعدايعا بايلانىستى ۋران ونەركاسىبىن دامىتۋدىڭ كۇن تارتىبىندە تۇرۋى كەڭەستىك بىلگىر عالىمداردى وسى قازبا بايلىقتى ىزدەۋ جۇمىسىنا جۇمىلدىردى. وسى ماقساتپەن ارنايى ءبىر توپ ماڭعىستاۋ وڭىرىنە كەپ قوسىن تىكتى. زەرتتەۋلەر ناتيجەسىندە ولكەدە مۇناي جانە ۋراننىڭ وندىرىلە باستاۋى ونى تاسىمالداۋ ءۇشىن ىرگەدەگى تەڭىز جولىنىڭ تيىمدىلىگىن ۇقتىردى. سودان كەيىن 1963 جىلى ايدالاداعى تەڭىز تولقىنى الاسۇرعان كەڭ ءمۇيىس, تەڭىزدىڭ شىعىس جاعالاۋىنان پورتتىڭ نەگىزى سالىندى. اقتاۋ قالاسىنىڭ ىرگەتاسى قالانۋى, ونەركاسىپتىڭ دامۋى, تۇرعىنداردىڭ كوبەيۋى اۋىز سۋ مەن ەلەكتر ەنەرگياسىنا دەگەن سۇرانىستى ارتتىراتىنى بەلگىلى. ءوڭىردى ەنەرگيامەن, اۋىز سۋمەن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن قازاقستان مەن وداق تۇگىلى الەمدە تۇڭعىش رەت سۋ تۇشىتاتىن بىردەن-ءبىر اتومدىق قوندىرعى بن-350 رەاكتورى 1973 جىلى اقتاۋ قالاسىنا ورناتىلدى. كوز ىلەسپەس جىلدامدىقتاعى شاپشاڭ نەيترونمەن جۇمىس ىستەۋگە نەگىزدەلگەن اتالمىش رەاكتور تاۋلىگىنە 120-150 مىڭ تەكشە مەتر كولەمىندە تەڭىز سۋىن تۇشىتاتىن قۋاتتىلىقپەن جۇمىس جاسادى. تەڭىز جاعاسىنداعى دالانىڭ يگەرىلىپ, وندا قالا بوي كوتەرىپ, تەڭىز سۋى تۇشىتىلىپ كادەگە جاراتىلا باستاۋىنىڭ بارلىعىندا اقتاۋ پورتى ۇلكەن قىزمەت اتقاردى. ءوزى دە كەشە عانا ىسكە قوسىلعان, باس تولقىن توسقىسىمەن وعان قوسىمشا شاعىن تولقىن توسقىسى بار, قۇرعاق جۇكتەرگە ارنالعان ءتورت ايلاققا يە پورت تۇتاستاي ءبىر ءوڭىردىڭ, ءبىر قالانىڭ تاعدىر-تۇرمىسىندا بەلسەندىلىككە يە بولدى. 1969-1986 جىلدار ارالىعىندا اقتاۋ پورتىندا تاعى دا ءتورت مۇناي قۇيۋ ايلاعى مەن پاروم كەشەنى ىسكە قوسىلدى. ويتكەنى, كسرو-نىڭ اقتاۋ پورتى ارقىلى تاسىمالدايتىن جۇك كولەمى ارتتى. 80-ءشى جىلدارى اتالمىش پورتتان تانكەرلەرگە قۇيىلىپ تەڭىزدىڭ ارعى بەتىنە اسقان مۇناي كولەمى جىلىنا 7 ملن. تونناعا دەيىن جەتسە, سۋ كولىكتەرىنە تيەلگەن تەڭ-تەڭ قۇرعاق جۇكتىڭ كولەمى جىلىنا 300 مىڭ تونناعا جۋىقتاعان. شاعىن دا بولسا قالىپتاسىپ, ماڭىنا مامانداردى توپتاستىرىپ, جۇمىسىن جۇيەلەندىرە العان پورت 90-شى جىلدار باستالىسىمەن ءبىراز توقىراپ قالدى. جاعداي ايتپاسا دا تۇسىنىكتى. كەشەگە دەيىن ءجۇرىس-تۇرىس, قيمىل-قوزعالىس تەتىكتەرىن ماسكەۋ باسقارىپ كەلگەن پورتتىڭ شىعىرىن شىرق اينالدىرا ءۇيىرۋ باسقا تاعدىرى ۇقساس كورشىلەرىمىز ءتارىزدى ءبىزدىڭ ەلىمىز ءۇشىن دە قاپەلىمدە وڭاي بولعان جوق. اراعا 3-4 جىل سالىپ بارىپ پورت تامىرىندا بۇلقىنىس بەلگى بەردى. سەبەبى, «ۇلكەن ۇيگە نە كەرەك بولسا, كىشى ۇيگە دە سول كەرەك» دەگەندەي, ازات ەل رەتىندە ءوز تۇندىگىن ءوزى سەرپي اشقان قازاقستان ءتۇتىنىن تۇزەپ, اسىن قامداۋ قارەكەتىنە كىرىستى. بارىن پايداعا جاراتۋدىڭ جولىن كۇيتتەدى. 1995 جىلى پورت ارقىلى ەكسپورتتالاتىن مەتالل كولەمىن ارتتىردى, قۇلسارىداعى «تەڭىزشەۆرويل» بىرلەسكەن كاسىپورنى وندىرەتىن مۇنايدى تەڭىز ارقىلى تاسىمالداۋ كولەمى دە ۇلعايدى. وسى احۋالدار تىرلىگىنە قوزعاۋ بەرگەن پورتقا ۇكىمەتىمىز نازار اۋدارىپ, «اقتاۋ حالىقارالىق تەڭىز ساۋدا پورتى» اكتسيونەرلىك قوعامى نەگىزىندە مەملەكەتتىك كاسىپورىن رەتىندە قۇرىلدى. اراعا تاعى ءبىر 3-4 جىل سالىپ, ياعني, 1999 جىل اقتاۋ تەڭىز پورتى ءۇشىن قايتا جاڭعىرۋ كەزەڭىنىڭ باستالۋى بولدى. پورت قۋاتىن ارتتىرۋعا ارنالعان جوبالار جۇزەگە اسىرىلىپ, ينفراقۇرىلىم مەن باسقارۋ قۇرىلىمدارى جاعىنان جاڭارتۋ جۇمىستارى جولعا قويىلدى. ەل ۇكىمەتى ەۋروپالىق قايتا قۇرۋ جانە دامۋ بانكىمەن قامتىلعان نەسيەگە پورتتى قايتا قۇرۋ جانە دامىتۋ باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىردى.
ايلاق. مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ قاتىسۋىمەن قايتا قۇرىلعان اقتاۋ پورتى, ناقتىراق ايتساق ەگەمەن قازاقستاننىڭ مۇناي جانە مۇناي ونىمدەرىن, ءارتۇرلى قۇرعاق جۇكتەردى حالىقارالىق دەڭگەيدە تاسىمالدايتىن جالعىز تەڭىز پورتى ءوز تۇساۋىن كەسكەنى ەستە. قايتا قۇرۋدان سوڭ كارى تۇبەك ماڭعىستاۋداعى قارت كاسپيدىڭ جاعاسىندا تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ ايبىندى پورتى جاڭا قارقىنمەن جۇمىسقا كىرىستى. تەڭىز جاعالاۋىنداعى رەسەيدىڭ ماحاچكالا, وليا, استراحان, يراننىڭ گورگان, ازەربايجاننىڭ باكۋ, تۇرىكمەنستاننىڭ تۇرىكمەنباشى سەكىلدى 14 پورتقا وزدەرىمەن تەڭ دارەجەدە, قويان-قولتىق جۇمىس جاساي الاتىن الەۋەتىن تانىتتى. جۇك ساقتايتىن 50 مىڭ شارشى مەتردەن استام اشىق الاڭدارى, 6 مىڭ شارشى مەترلىك جابىق قويماسى بار, كونتەينەرلەر پاركى بار كوپ ماقساتتى تەرمينالعا اينالعان پورتتىڭ وندىرىستىك مۇمكىندىكتەرىن نىعايتۋمەن بىرگە, زاماناۋي جاڭا تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋ, مەنەدجمەنت-ماركەتينگ جۇيەسى جۇمىسىن ارتتىرۋ, باسقارۋ جۇيەسىن جانە ەسەپتەردى اۆتوماتتاندىرۋ, جۇك اينالىمىنىڭ ستاتيستيكاسىن جاڭاشا جۇرگىزۋ, قىزمەتكەرلەردىڭ بىلىكتىلىگىن جەتىلدىرۋ, قۇجاتتاردى رەسىمدەۋ مەن تۇتىنۋشىلارعا كورسەتىلەتىن قىزمەت قولجەتىمدىلىگىن وڭتايلاندىرۋ باعىتىنداعى جۇمىستار قولعا الىندى. سونىمەن قاتار پورت قۇرامىنا جۇكتەردى وڭدەيتىن ءۇش امبەباپ ايلاق, استىق ەكسپورتتايتىن, اۋىر جۇكتەردى تاسيتىن جانە كەمە وڭدەيتىن ايلاقتار قوسىلدى. پارومدارعا ۆاگوندار قاتىناسىن جولعا قويعان پاروم كەشەنى, ءبىر مەزگىلدە 4 تانكەردى بوساتا الاتىن وسىنشا مۇناي قۇيۋ ايلاقتارى مەن جۇكتەردى اۋىستىرىپ تيەيتىن قۇرالدارى جاڭاردى. بۇلار اقتاۋ پورتى ءۇشىن بارىنشا قاجەتتى, ۋاقىت تالاپ ەتىپ تۇرعان جاڭعىرۋ-جاڭارتۋلار بولاتىن. قىتاي, رەسەي, باتىس جانە شىعىس ەۋروپا ەلدەرى سەكىلدى الەم نارىعىنا قاتىسۋشى اي ءمۇيىزدى الىپتاردىڭ ورتاسىندا ورنالاسقان قازاقستان پورت ارقىلى كەلەر ەكونوميكالىق پايدانى كەرى قاعىپ نەسى بار؟! كاسپي تەڭىزى ارقىلى قارا تەڭىز بەن جەرورتا تەڭىزىنە, بالتىق باسسەيندەرىنە, پارسى شىعاناعىنا, وڭتۇستىك-شىعىس ازيا ەلدەرىنىڭ پورتتارىنا شىعۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن تراسەكا جانە «سولتۇستىك-وڭتۇستىك» حالىقارالىق كولىك دالىزدەرىنىڭ قۇرامداس بولىگى رەتىندە اقتاۋ پورتى ترانزيتتىك-كولىكتىك ۇلكەن الەۋەتكە يە ەكەنى بەلگىلى. تاراتىڭقىراپ ايتساق, پورت ءوز وتكىزگىشتىگى ارقاسىندا قازىر ءتورت تاراپتى – وڭتۇستىك-سولتۇستىك, شىعىس-باتىستى بايلانىستىرۋ مۇمكىندىگىن قامتاماسىز ەتۋدە, قارا تەڭىز, ۆولگا, ۆولگا-دون, بەلومور-بالتىق كانالى ارقىلى, يران باعىتى بويىنشا وتەتىن ەۋروپا-ازيا كولىك ءدالىزىنىڭ وتىندە تۇر, سونداي-اق ازەربايجان مەن گرۋزيا پورتتارى باعىتىنا دا قاتىسادى.
كاسپيدەگى جالپى جۇك كولەمىنىڭ 30 پايىزىن وتكىزەتىن قازاقستان پورتىنان جىلىنا ونداعان ميلليارد اقش دوللارىن قۇرايتىن جۇك اينالادى. قازىرگى تاڭدا جىلىنا شامامەن 16 ملن. توننا ترانزيتتىك جۇك تاسىمالدانىپ تۇرعان اقتاۋ پورتى جىل ىشىندە ەلىمىزگە 1 ميلليارد اقش دوللارى كولەمىندە كىرىس كەلتىرەدى ەكەن. كەمەلەر مەن تانكەرلەرگە تيەلگەن جۇكتەر اقتاۋدان بىرنەشە باعىتقا – يراننىڭ اميراباد, انزالي, نوۋشاحر, نەكا پورتتارىنا, رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ وليا, ماحاچكالا, استراحان, ازەربايجاننىڭ باكۋ جانە تۇرىكمەنستاننىڭ تۇرىكمەنباشى پورتتارىنا جەتكىزىلەدى. سونداي-اق, اقتاۋ-باكۋ, اقتاۋ-وليا, اقتاۋ-انزالي تاراپتارى بويىنشا پارومدىق جەلىلەر جۇيەلى جۇمىس ىستەيدى. ال اقتاۋ پورتىنا كەلىپ تۇسكەن جۇكتەر تەمىرجول, اۆتوكولىك جولدارى ارقىلى شىعىس ەلدەرىنە, سىبىرگە جەتكىزىلەدى.
جاڭعىرۋ. اقتاۋ پورتىنىڭ الەۋەتى دە, كولەمى دە, ونداعى قاجەتتى قۇرىلىمدار مەن قۇرالدار سانى دا جىل سايىن ۇلعايىپ كەلەدى. قازاقستاندىق پورتتىڭ جۇمىس ساپاسى مەن تاسىمالداۋ الەۋەتىن ارتتىرۋ, باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن ۇلعايتىپ, جۇك تاسىمالداۋداعى كوشباسشىلىق ورنىن ساقتاپ قالۋ ءۇشىن جۇمىستار ۇزدىكسىز جۇرگىزىلۋدە. بۇل باعىتتاعى جۇمىستار ساناتىندا الدىمەن مەملەكەت باسشىسىنىڭ يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ ستراتەگياسى مەن 2003-2015 جىلدارعا ارنالعان ەلىمىزدىڭ كولىكتىك ستراتەگياسىن, تەڭىز كولىگىن دامىتۋ باعدارلاماسىن باسشىلىققا العان پورتتاعى ينفراقۇرىلىمدىق-ينۆەستيتسيالىق جوبا – «اقتاۋ حالىقارالىق تەڭىز-ساۋدا پورتىن سولتۇستىك باعىتقا كەڭەيتۋ» جوباسىن اتاۋعا بولادى. جەر تەلىمىنەن 22 گەكتار جەر, سۋ قورىنان 25 گەكتار قارالعان, جۇزەگە اسىرىلۋى مەن جاسالاتىن جۇمىستار لەگى ءۇش كەزەڭگە بولىنگەن جوبانىڭ العاشقى كەزەڭى اياقتالىپ, قورعانىش گيدرويماراتتارى – مول جانە تولقىن توسقى پايدالانۋعا بەرىلدى. قازىر ەكىنشى كەزەڭ – تەڭىز ءتۇبىن تەرەڭدەتۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلۋدە. ال ءۇشىنشى كەزەڭنىڭ ەنشىسىندە ءۇش قۇرعاق جۇك ايلاعىنىڭ قۇرىلىسى بار. ولار جوبالىق قۋاتتىلىعى جىلىنا 2,5 ملن. توننا بولاتىن ءبىر استىق جانە ەكى امبەباپ ايلاق بولماق. بۇل نىساندار 2015 جىلى اياقتالىپ, ىسكە قوسىلادى دەپ كۇتىلۋدە. قۋاتى جىلىنا 1,5 ملن. توننا مۇناي ايلاعىن سالۋ, قۋاتى جىلىنا 500 مىڭ توننالىق قۇرعاق جۇكتەر ايلاعىن قايتا قۇرۋ اقتاۋ پورتى كوكجيەگىن كەڭەيتە تۇسپەك. ءاربىر ىستەن بەلگىلى ءبىر ناتيجە كۇتىلەدى, اقتاۋ پورتىن سولتۇستىك باعىتتا كەڭەيتۋ جوباسىنىڭ تولىق جۇزەگە اسىرىلۋى مۇندا جىلىنا 5 ملن. توننادان اسا قۇرعاق جۇكتى اۋىستىرىپ تيەۋگە مۇمكىندىك بەرەدى, پورتتىڭ جالپى وتكىزگىشتىك الەۋەتى 12,5 ملن. توننادان 16 ملن. تونناعا دەيىن جەتەدى دەگەن بولجام بار. جالپى, بولاشاقتى باعامداپ, باعىت پەن جۇكتەمەنى بولجاي ارەكەت ەتۋ قاجەت-اق. وسى ورايدا ەلىمىزدىڭ كولىك ۇيىمدارىن بىرەگەي لوگيستيكالىق تىزبەككە بىرىكتىرۋ ارقىلى يكەمدىلىكتى ارتتىرىپ, دۇنيەجۇزىلىك كولىكتەر جەلىسىن تارتۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن, سونىمەن قاتار پورتتاعى كەمە قاتىناستارىمەن بىرگە تەمىرجول جۇيەسىندەگى كولىكتەردىڭ جۇمىسىن ۇتىمدى ۇيلەستىرە الاتىن, جۇك اعىمدارىن رەتتەستىرىپ, تابىستى ارتتىرىپ, باسەكەلەستىككە توتەپ بەرۋگە شىڭدايتىن مۋلتيمودالدى حابتىڭ قۇرىلۋىنان پورت ومىرىنە وزگەرىستەر ەنەدى دەپ كۇتىلەدى. قازىر «اقتاۋ حالىقارالىق تەڭىز-ساۋدا پورتى» ۇك» اق-نىڭ جالعىز اكتسيونەرى «سامۇرىق-قازىنا» ۇاق» اق پورت اكتيۆتەرىن «قازاقستان تەمىر جولى» ۇك» اق-نىڭ باسقارۋىنا بەرگەن. ماڭعىستاۋ وبلىسىندا «اقتاۋ حالىقارالىق تەڭىز-ساۋدا پورتىمەن» بىرگە قۇرىق تەڭىز پورتى, وزبەكستانمەن شەكاراداعى اقجىگىت, تۇرىكمەنستانمەن شەكاراداعى فەتيسوۆ كولىك توراپتارى جەلىسىندە كاسپي ماڭى حالىقارالىق كولىك-لوگيستيكالىق ورتالىقتار جۇيەسىن قالىپتاستىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. ال بۇل ءوز كەزەگىندە قازاقستاننىڭ شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمى, ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق قاۋىمداستىق, دۇنيەجۇزىلىك ساۋدا ۇيىمىنا كەڭ كولەمدە قاتىسۋىنا جاعداي جاساماق. مۋلتيمودالدىق وپەراتوردىڭ پايدا بولۋى تاسىمالداناتىن جۇكتەرگە قاتىستى ءبىراز ماسەلەلەرگە وڭ ىقپال ەتەتىن بولادى, ولاردىڭ ىشىندە جۇكتەردى جەتكىزۋدىڭ مەرزىمى مەن قۇنىندا, تاريف ماسەلەسىندە جاڭالىقتار ەنگىزۋ جوسپارلانعان.
بالاما. «اقتاۋ حالىقارالىق-تەڭىز ساۋدا» پورتىنىڭ جۇك تاسىمالداۋ, قابىلداۋ ۇدەسىندەگى بۇگىنگە دەيىن اتقارعان جانە بولاشاقتا اتقارىلاتىن باعىتتارى تۋرالى تەڭىزدىڭ تۇبىنە سۇڭگىگەندەي تەرەڭىرەك, تەڭىز ايدىنىنا مالتىعانداي كەڭىرەك بايانداۋ تولاستاماسى انىق. ويتكەنى, ول ماڭىزدىلىعىن جوعالتپايتىن اڭگىمە, قايتا كۇننەن-كۇنگە جاڭارىپ, تولىسىپ, ءاربىر جىلداردان جاڭالىقتار كۇتكەن تولاعاي دا تەلەگەي تاقىرىپ. بىراق, اتالمىش پورت – كەمە قابىلداۋ مەن تەڭىز ءىسىنىڭ قاۋىپسىزدىك تالاپتارىنا سايكەس كەلەتىن باسقارۋ جۇيەسىنىڭ حالىقارالىق ستاندارتتارى (يسو 9001) بويىنشا جۇمىس جاسايتىن قازاقستاننىڭ باسەكەگە قابىلەتتى ساۋدا پورتى – جالعىز. ءبىز وسى جالعىزدى مىسە تۇتامىز با, الدە تەڭىز جاعاسىندا تاعى دا پورتتاردى تۇلەتۋ مۇمكىندىكتەرى بار ما؟
بۇل ورايدا تىلگە ورالاتىنى قۇرىق, باۋتينو پورتتارى. بىراق, ولار ازىرگە اقتاۋ پورتى سەكىلدى ساۋدا-ساتتىق شارۋاسىمەن شارتاراپتان كەلىپ توقتاعان كەمەلەردى قابىلداپ, وسىنشا كەمەلەردى قيىرلارعا اتتاندىرىپ سالىپ تۇراتىن حالىقارالىق دارەجەدەگى تەڭىز-ساۋدا پورتى ەمەس, بۇل ەكەۋى كاسپي تەڭىزىنىڭ قازاقستاندىق سەكتورىندا جۇمىس جاسايتىن, اسىرەسە مۇناي وندىرەتىن كومپانيالاردىڭ قىزمەتىن قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالعان كابوتاجدىق تاسىمالداۋلاردى جۇزەگە اسىرادى.
قاراقيا اۋدانىنداعى قۇرىق پورتى اقتاۋ قالاسىنان 70 شاقىرىم قاشىقتىقتا. ۇزىندىعى 30-32 شاقىرىمعا سوزىلاتىن بەكوۆيچ-چەركاسسك شىعاناعىنداعى قۇمدى, جىلاندى مۇيىستەرىنىڭ اراسىنداعى قۇرىق پورتىنىڭ گەوگرافيالىق ورنالاسۋى مەن قولايلى كليماتتىق احۋالى ونىڭ كەلەشەگىنە كوپ سەنىم ۇيالاتادى. ءىرى سۋ كولىكتەرى كەلۋى ءۇشىن تەڭىز جاعاسىنداعى سۋدىڭ تەرەڭدىگى 22 مەتردەن كەم بولماۋى ءتيىس بولسا, قۇرىقتا جاعا تەرەڭدىگى 23 مەترگە جەتەدى. بۇل وسى جاعادا 40-60 مىڭ توننالىق ءىرى تانكەرلەردى قابىلداۋعا بولادى دەگەن ءسوز. قۇرىق پورتى بولاشاقتاعى الىپ ورتالىقتاردىڭ ءبىرى بولادى دەپ كۇتىلۋدە.
كەزىندە مۇناي جانە قۇرعاق جۇكتەردىڭ پارومى, مۇناي تەرمينالى, كەمە جوندەۋ جانە جاساۋ زاۋىتتارى, تەڭىزدەگى وپەراتسيالاردى قولداۋ بازاسى, مۇناي-گاز زاۋىتى, مۇناي-حيميا كاسىپورنى سالىناتىندىعى ايتىلعان. قازىرگى تاڭدا كەمە جوندەۋ جانە جاساۋ زاۋىتتارىنا قاتىستى جوبا مەن بورجاقتى-ەرساي تەمىرجولىن سالۋ جوباسى, سونداي-اق تەڭىز وپەراتسيالارىن قولداۋ جوبالارى باسىمدىققا يە.
ال كاسپي تەڭىزىنىڭ تۇپقاراعان شىعاناعىنداعى باۋتينو پورتىنىڭ قازىرگى قىزمەتى – مۇناي ءوندىرۋشى جانە ولارعا قىزمەت كورسەتۋشى كومپانيالارعا قۇرىلعىلار, قۇرىلىس ماتەريالدارى, جانار-جاعار مايلار مەن وزگە دە قاجەتتى جابدىقتاردى تاسىمالداۋ. 1887 جىلى اۋەلى پريستان بولىپ قۇرىلىپ, كەيىن تەڭىز اگەنتتىگى بولعان ايماق 1960 جىلى عانا پورت اتاۋىنا يە بولدى. وندا دا 3-ءشى دارەجەلى. قىزمەتى – مۇناي كەنى يگەرىلە باستاعان جارتىارالعا تاس, شەبىن, اعاش, كومىر تۇرلەرىن, سونداي-اق مۇنايشىلارعا ازىق-ت ۇلىك, قۇرال-جابدىق, كيىم-كەشەك تاسۋ. كەشەگە دەيىن نەگىزى جۇك رەتىندە ۇلۋتاستاردى تاسىمالداعان پورت جۇمىسى اتالمىش ماتەريالعا سۇرانىستىڭ ازايۋىنا بايلانىستى كىبىرتىكتەپ قالدى. الايدا پورت ورىن تەپكەن شىعاناقتىڭ سولتۇستىك جانە وڭتۇستىك كەندى, ياعني مۇناي-گاز ايماقتارىنىڭ ورتاسىندا ورنالاسۋى, تەڭىزدىڭ ورتالىق اۋداندارىندا بولجانعان وسىنداي كەن ورىندارىنىڭ دا شىعاناققا جاقىن بولۋى باۋتينو پورتىنىڭ بولاشاق الەۋەتىنەن حابار بەرەدى. قازىر «اقتاۋ حالىقارالىق تەڭىز-ساۋدا پورتىنىڭ» قۇرامىنا جۇك ايماعى رەتىندە كىرەتىن باۋتينو پورتى اۋماعىندا بىرنەشە كومپانيالار قىزمەت ەتۋدە.
2008 جىلى پورتتىڭ وڭتۇستىك بولىگىنە جوندەۋ جۇرگىزۋ ءۇشىن قارجى ءبولىنىپ, 2012 جىلدىڭ سوڭى مەن 2013 جىلدىڭ باسىندا پورت ينفراقۇرىلىمىن جابدىقتاۋ اياقتالدى. بيىلعى جىلى شارۋاشىلىق عيماراتى, تەكسەرىپ-وتكىزۋ پۋنكتى جانە قويماسى بار وندىرىستىك كەشەن پايدالانۋعا بەرىلدى. كران جولدارى مەن جۇك ساقتاۋ ايماعىنىڭ جولدارى كەڭەيتىلىپ, اۋىر سالماقتاعى جۇكتەردى كوتەرەتىن انس-500 كرانى ساتىپ الىندى. بۇعان دەيىن جىلىنا 25 مىڭ توننا قۋاتتىلىقپەن جۇمىس ىستەپ كەلگەن پورتتىڭ ەندى وسىنشا مەرزىمدە 150-200 مىڭ توننا ونىمدىلىكپەن جۇمىس ىستەۋ مۇمكىندىگى بار. مۇندا بۇدان ونشاقتى جىل بۇرىن جىلىنا نەبارى 9 مىڭ توننا جۇك تاسىلعان بولسا, كورسەتكىش 2012 جىلى 55 مىڭ تونناعا جەتتى. الاڭدا قۇرىلىس جۇمىستارىنىڭ جۇرۋىنە بايلانىستى وتكەن جىلى جۇك تاسىمالداۋعا قاتىستى جوسپارلانعان مەجە ورىندالماي قالعان, الايدا, 6 ملن. تەڭگە كولەمىندە كىرىس كىرىپتى. قازىر پورتتا 39 ادام جۇمىسپەن قامتىلعان. نەگىزى بۇل ەكى پورتتا ءتۇرلى جوبالاردىڭ جۇزەگە اسىرىلۋى قاشاعان كەن ورنىنىڭ يگەرىلۋىنە قاتىستى بولماق.
بۇلاردان باسقا تەڭىزدەگى وپەراتسيالاردى جاعادان قولدايتىن سارتاس اتتى ءمۇيىس بار. سارتاستىڭ ەكونوميكالىق مۇمكىندىگىن كادەگە جاراتۋ ءۇشىن مۇندا قۇرىلىس جۇمىستارى 2006 جىلى باستالعان. سارتاس مۇيىسىندە 730 مەترگە جۋىق قاشىقتىقتا توسەم توسەلىپ, جۇك ءتۇسىرۋ پلاتفورماسى, اقتاۋدان قالامقاس كەنورىنا اپاراتىن جولعا جالعايتىن 33 شاقىرىمدىق اۆتوجول, جوعارى كەرنەۋلى ەلەكتر جەلىسى تارتىلىپ, 2 ملن. توننا سىيىمدىلىقتاعى قاتتى جۇكتەردى جانە كەن ونىمدەرىن ساقتايتىن قويما, سونداي-اق ۆاحتالىق اۋىل, جانار-جاعار ماي بەكەتتەرى, تىكۇشاق قوناتىن الاڭى بولادى.
قاجەتىنە قاراي تەڭىز ءتۇبىن تەرەڭدەتۋ, ينفراقۇرىلىمدىق الەۋەتىن ارتتىرۋ, وزگە دە ماڭىزدى جوبالار مەن جۇمىستار جالعاسىن تابا بەرەتىن بولسا, باۋتينو جانە قۇرىق پورتىنىڭ ەل ىرىسىن ەسەلەپ, قازاقستاننىڭ كولىك-لوگيستيكالىق بەلسەندىلىگىن بەكەمدەي تۇسەتىن پورتتار بولىپ شىعاتىنى انىق.
كوكجيەك. قازاقستاندىق پورتتان نەگىزىنەن مۇناي, مەتالل, استىق, پارومدار جانە باسقا دا جۇكتەر تيەلەدى. تاياۋ كەلەشەكتە بۇل جۇكتەرمەن بىرگە قىتايدىڭ, رەسەيدىڭ ورال ءوڭىرى مەن پارسى شىعاناعىنداعى ەلدەردىڭ ترانزيتتىك جۇكتەرى تاسىمالدانباق. اقتاۋ پورتىنىڭ قولدانىسقا قولايلىلىعى دەپ ءبىلۋىمىز كەرەك, قازىردىڭ وزىندە پاروم جۇكتەرىنىڭ كولەمى ۇدايى ءوسىپ كەلەدى. ءسوزىمىزدى دالەلدەۋ ءۇشىن ۋاقىتتىڭ كورسەتكىشتەرىنە سۇيەنۋگە ءتيىسپىز. 2013 جىلى 1 ملن. 978 مىڭ توننا پاروم جۇگىن وڭدەگەن پورت 2012 جىلى ودان 28,5 پايىزعا كەم قىزمەت ەتكەن بولاتىن. قازىر باسشىلىق الدىندا مۇندا 2020 جىلعا تامان ترانزيتتىك جۇك اعىمىن قازىرگىدەن 10 ەسەگە ارتتىرىپ, 170 ملن. تونناعا جەتكىزۋ مىندەتى تۇر. جەتىگەن-قورعاس, وزەن-تۇرىكمەنستان باعىتىندا تەمىرجولداردىڭ سالىنىپ, بەينەۋ-جەزقازعان تەمىرجولى قۇرىلىسىنىڭ قولعا الىنۋى جۇك تاسىمالداۋداعى جول قاشىقتىعىن قىسقارتۋعا, ۋاقىتتى ۇنەمدەۋگە مۇمكىندىك بەرمەك. ءوز كەزەگىندە اقتاۋ تەڭىز-ساۋدا پورتى ارقىلى تاسىمالداناتىن جۇكتەردىڭ كولەمىن ارتتىراتىن بولادى. كوك تەڭىزدىڭ الىس كوكجيەكتەرى سىندى الدىنا بيىك ماقسات, سونى جوسپارلاردى قويعان «اقتاۋ حالىقارالىق تەڭىز-ساۋدا پورتى» بۇگىنمەن بىتە قايناسىپ, بولاشاققا ارشىندى قادام جاساپ كەلەدى. قازىرگى تاسىمالداۋ كولەمىن ساقتاي وتىرىپ ۇلعايتۋ, كاسىپورىننىڭ ءتيىمدى جانە تۇراقتى قىزمەتىن قامتاماسىز ەتۋ, ءوندىرىس ءۇردىسىن تولىق اۆتوماتتاندىرۋ, مۋلتيمودالدىق تاسىمالداۋدى دامىتۋعا باعىتتالعان ءىس-شارالارعا قاتىسۋ كەزىندەگى جۇك اعىمىن ءارتاراپتاندىرۋ جۇمىستارىن قامتاماسىز ەتۋ باعىتىنداعى جۇمىستارىن ۇيلەستىرە جۇرگىزىپ كەلەدى.
ەڭ العاش اقتاۋ پورتىنان 1966 جىلى قازاقستاندىق مۇنايدى تيەپ جولعا شىققان «دجابرايل» تانكەرىنىڭ سۋداعى ىزىمەن قازىر جۇزدەگەن كەمەلەر قالقي جۇزۋدە. جىلىنا مىڭداعان كەمەلەردى قابىلداۋ مۇمكىندىگى بار اقتاۋ پورتىنان تاسىلاتىن مۇنايدىڭ 50 پايىزدان استامىن «قازتەڭىزكولىكفلوتى» ۇلتتىق تەڭىز كەمە قاتىناسى كومپانياسى تانكەرلەرى تاسۋدا. قازاقستاننىڭ مەنشىكتى قۇرعاق جۇك فلوتىن قۇرۋ ماقساتىندا وتكەن جىلى كاسپي تەڭىزىندە جۇكتەردى تاسۋ ءۇشىن ەكى جۇك كەمەسى ساتىپ الىندى. ەلباسى اتاۋىمەن ءبىرى قازاق دالاسىنىڭ قاسيەتتى وڭىرلەرىنىڭ ءبىرى – تۇركىستاننىڭ, ەكىنشىسى الاشتىڭ ءپىرى – بەكەت اتانىڭ ەسىمدەرىن يەلەنگەن قوس كەمە جۋىردا العاشقى ساپارلارىنا اتتاندى.
كاسپي تەڭىزى اۋماعىندا ەكسپورتتىق جانە ترانزيتتىك جۇك اعىمدارىنا قىزمەت كورسەتۋ بويىنشا جەتەكشى ۇستانىمداردى جەڭىپ الۋ مەن ساقتاۋدى ستراتەگيالىق ماقساتى ەتكەن, ەلىمىزدىڭ سۋ كولىگى جۇيەسىنىڭ دۇنيەجۇزىلىك كولىك جۇيەسىنە ينتەگراتسياسىن قامتاماسىز ەتۋ, اقتاۋ پورتىن تارتىمدى توپ رەتىندە قالىپتاستىرۋ جانە ونىڭ ستراتەگيالىق ءرولىن كۇشەيتۋ, بالامالى كولىك باعىتتارىن دامىتۋدى مىندەت ەتكەن «اقتاۋ حالىقارالىق-تەڭىز ساۋدا پورتى» قازىر تاۋەلسىز ەلدىڭ تەڭىز قاقپاسى رەتىندە الەمگە تانىلدى.
اقشۋلان اساۋ تولقىندارى اسپانعا ۇمتىلعان تەنتەك تەڭىز بەتىندەگى كوك بايراقتى كەمەلەردىڭ ءساتتى ساپارى ۇزىلمەسىن. كوك تەڭىز. كوك بايراق. كوك اسپان. ءبىز باراتىن ساپاردىڭ كەڭىستىك كولەمى كوكجيەكتەي شەكسىزدىككە ۇلاسقاي!
جانبولات اۋپباەۆ,
گۇلايىم شىنتەمىرقىزى,
«ەگەمەن قازاقستان».
اقتاۋ-باۋتينو-قۇرىق.
سۋرەتتەردى تۇسىرگەندەر
ەرلان وماروۆ, سەرىك مايەمەروۆ.