ولار كەڭەس وكىمەتىنە نەگە قىزمەت ەتكەن؟
رەسەيدەگى قازان توڭكەرىسىنەن كەيىن الاشورداشىلار تاۋەلسىزدىكتى تۋ عىپ كوتەرىپ, ۇلتتىق مەملەكەت قۇرۋدى كوزدەدى. وسى ماقساتپەن ولار مۇستافا شوقاي باسقارعان قوقان ۇكىمەتىن, گەنەرال كالەديننىڭ «وڭتۇستىك-شىعىس وداعىن», كولچاكتى قولدادى, كەڭەس وكىمەتىنە قارسى شىقتى. تۇرار رىسقۇلوۆ «قازاقستان» دەگەن ەڭبەگىندە اتاپ كورسەتكەنىندەي, «ولاردىڭ ۇلتشىلدىق ارمان-ماقساتى مەن كومەك الامىن دەگەن ويى اقتالمادى: اقتار ءبارىبىر ۇلتشىلدارعا سەنبەدى, ال ولار بولسا سوندا دا بولشەۆيكتەرگە قوسىلۋدىڭ ورنىنا كولچاكتاردىڭ قورلىعىنا شىداعاندى ءجون كوردى», – دەيدى.
كەيىن ساياسي حال-احۋال وزگەردى: قازاق زيالىلارى قىزىلدار جاعىنا شىعا باستادى.
1919 جىلدىڭ قىركۇيەگىندە تۇركىستان مايدانىنىڭ اسكەرى ورىنبور گۋبەرنياسى مەن تورعاي وبلىسىنان اقتاردى, ونىڭ ىشىندە ا. دۋتوۆتىڭ بولىمشەلەرىن تولىق قۋىپ شىققان ەدى. ال 7 جانە 12 تامىز ارالىعىندا ءوزىنىڭ قاراماعىنا ورال جانە تورعاي (XIX عاسىردىڭ II جارتىسىنان باستاپ ول ورىنبور گەنەرال-گۋبەرناتورلىعىنىڭ قۇرامىندا بولعان), سەمەي, اقمولا وبلىستارىمەن قوسا بوكەي ورداسى (استراحان گۋبەرنياسىنىڭ قازاقتار مەكەندەيتىن بولىگىندە) كىرەتىن قازرەۆكوم 1-ءماجىلىسىن وتكىزدى. بۇعان احمەت بايتۇرسىنوۆ تا قاتىستى. بىراق ول كەزدە قازرەۆكوم پارمەنى كوپ جاعدايدا شارتتى تۇردە عانا بولاتىن سوعىس ارەكەتتەرى اياقتالعانشا شىن مانىندەگى بيلىك تۇركىستان مايدانى, كەيىن پارتيالىق قۇرىلىمدار, ونىڭ ىشىندە, اسىرەسە, ورتالىق جىبەرگەن بولشەۆيكتەردىڭ قولىندا بولدى. سولاي بولا تۇرسا دا ورىنبورداعى قازرەۆكومعا ولكەنىڭ كۇندەلىكتى ماسەلەلەرىمەن اينالىسۋ جانە كەڭەستىك اۆتونوميانى قۇرۋ ءۇشىن بۇكىلقازاقتىق سەزدى دايىنداۋ مىندەتى جۇكتەلدى. قۇرىلتايعا ازىرلىك كوكتەمدە باستالعان ەدى. الايدا, اسكەري-ساياسي جاعدايدىڭ كۇردەلىلىگىنە بايلانىستى 1919 جىلى مۇنداي ءىس-شارا وتكىزىلمەدى.
10 قىركۇيەكتە ورىنبوردا قازرەۆكومنىڭ جاۋاپتى قىزمەتكەرلەرى جانە تۇركىستان مايدانى, 1-ارميانىڭ ساياسي ءبولىمىنىڭ رەۆوليۋتسيالىق اسكەري كەڭەسىنىڭ وكىلدەرى قاتىسقان ماجىلىستە ءپرينتسيپتى پروبلەما – ورىنبوردىڭ قازاقستانعا قوسىلۋى قارالدى. قالاي بولعان كۇندە دە شەشۋدى كەرەك ەتەتىن ءىس-ارەكەتتىڭ ءتۇيىنىن تارقاتۋ ءۇشىن بۇعان ورتالىقتىڭ تىكەلەي ارالاسۋىنىڭ قاجەتتىلىگى ايقىندالا ءتۇستى. تالقىلاۋ بارىسىندا ورىنبور گۋبەرنياسىنا ورال وبلىسى مەن اقتوبە ۋەزى قوسىلسىن, ورىنبوردىڭ قازاقستان قۇرامىنا كىرۋى مۇمكىن ەمەس, بولاشاق قۇرىلىمنىڭ استاناسىنا سەمەي قالاسى لايىقتى دەگەن سياقتى قاراما-قايشى پىكىرلەر كوپ ايتىلدى. كۇن تارتىبىندەگى ماسەلەنى ساراپتاۋعا قازرەۆكوم مۇشەلەرى ا.بايتۇرسىنوۆ, س.مەڭدەشەۆ, م.تۇنعانشين, ت. ب. قاتىستى.
20 قىركۇيەكتەگى ورىنبور گۋبكوم پارتياسىنىڭ, گۋبەرنيالىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ, تۇركىستان مايدانىنىڭ جوعارى باسشىلىعىنىڭ ماجىلىسىنە وسى جاعدايدى رەتتەۋ ماقساتىمەن باشقۇرت جانە قىرعىز (قازاق) وكىلدەرىنىڭ جاۋاپتى قىزمەتكەرلەرى باس قوسىپ, بۇعان بواك توراعاسى م. كالينيننىڭ ءوزى كەلدى. القالى جيىندا ا. بايتۇرسىنوۆ سويلەپ, ءوز توبىنىڭ كوزقاراسى ەسەبىندە ماسەلەنى تولىققاندى شەشىپ, ۇلتتىڭ ءوزىن-ءوزى باسقارۋ ءپرينتسيپىن جۇزەگە اسىرۋ پىكىرىن تاباندىلىقپەن قورعادى. ول پارتيا جينالىسىنىڭ اۆتونوميالىق رەسپۋبليكانىڭ شەكاراسىن بەلگىلەۋگە قۇقىعى جوق ەكەنىن ەسكەرتىپ, داۋىس بەرۋدەن باس تارتتى.
بولاشاق اۆتونوميانىڭ اۋماعى مەن شەكاراسىن انىقتاۋ جاعدايى قىزۋ تالقىعا ءتۇستى, قاراما-قارسى ۇسىنىستار جاسالدى, الايدا, ونىڭ انىق-قانىعى قالاي ەكەندىگىنە ەشكىمنىڭ كوزى جەتپەي ءبارىنىڭ باسى قاتتى. وسىعان وراي 1919 جىلدىڭ 15 جەلتوقسانىندا م.كالينيننىڭ توراعالىعىمەن بولعان كەڭەستە باشقۇرت, تاتار جانە قازاق (ماتىندە – قىرعىز) رەسپۋبليكالارى تۋرالى ماسەلە قارالدى. قازاق جانە باشقۇرت شەكاراسىن انىقتاۋ, سونىمەن بىرگە, ورىنبوردىڭ تاعدىرىن شەشۋ بواك جانىنداعى اكىمشىلىك كوميسسياسىنا تاپسىرىلدى. قازرەۆكوم 1920 جىلدىڭ 16 مامىرىندا كوپ سۇراقتارى بار ءدۇدامال ەكىۇشتى وبلىستار مەن ۋەزدەردى باسقارۋ جونىندە ايتيەۆ, ەرمەكوۆ, كۋلاكوۆ, اۆدەەۆ قاتىسقان كوميسسيانىڭ ۇسىنىس-پىكىرىنىڭ جوباسىن قابىلدادى, ونى ءسىبىر, چەليابى رەۆكومدارىنا, ماسكەۋ مەن ۇلت ىستەرى جونىندەگى حالىق كوميسسارياتى قازاق وكىلدىكتەرىنە حابارلادى. شەكارانى انىقتاپ, تياناقتاۋ ءۇشىن كەلىسىمگە كەلۋ ماقساتىمەن ەرمەكوۆ ماسكەۋگە جىبەرىلدى.
1920 جىلدىڭ 9-10 تامىزىندا ۇلت ىستەرى جونىندەگى حالىق كوميسسارياتى كوللەگياسىنىڭ مۇشەسى ا.كامەنسكيدىڭ توراعالىق ەتۋىمەن كەڭەس ءوتتى. بۇعان سەمەي وبلىسىنىڭ وكىلى, ءارى بايانداماشى بولىپ ءا.ەرمەكوۆ, قازرەۆكوم اتىنان م.مىرزاعاليەۆ, س.پەستكوۆسكي, ا.بايتۇرسىنوۆ, ع.الىبەكوۆ جانە باسقالار قاتىستى. ءسىبىر, ومبى رەۆكومدارى, چەليابى گۋبەرنيالىق اتقارۋ كوميتەتى, قازرەۆكوم مۇشەلەرى اراسىندا قيان-كەسكى داۋ-داماي ورىستەدى. الاش جەرىندە ۇلتتىق اۆتونوميا قۇرۋ مۇمكىن ەمەس, ول اۋماقتىق قۇرىلىم عانا بولۋى كەرەك, قازاق دالاسىندا كەڭەس وكىمەتى ءالى نىعايعان جوق, سوندىقتان ءسىبىردىڭ كەيبىر جەرلەرىن قازاقستانعا قوسۋعا رەتى كەلمەيدى دەگەن سياقتى ت. ب. ءارتۇرلى پىكىر-ۇسىنىستار ايتىلدى.
قازاق ەلىنىڭ مۇڭ-مۇقتاجىن قورعاۋدا ەرمەكوۆ ەرەكشە كوزگە ءتۇستى. ال بايتۇرسىنوۆ: «انىعىن ايتۋ كەرەك. ەگەر قازاق ولكەسى ءوزىن باسقارا الماسا, رەسپۋبليكا دەڭگەيىنە ءوسىپ-جەتىلمەگەن, ياعني ونى قۇرۋعا جاعداي جوق, ولاي بولسا مۇنى ءسوز قىلۋدىڭ قاجەتى قانشا؟ ەڭ الدىمەن رەسپۋبليكانى قۇرامىز با, جوق پا, سونى انىقتاپ العانىمىز ءجون. ەگەر بۇل ماسەلەنى تياناقتاپ شەشكىمىز كەلسە, وندا ولكەنى باسقارا الاتىن كۇشتەردى جاساقتاۋىمىز كەرەك, ال بۇعان مۇمكىندىك بار», – دەدى ( د. امانجولوۆا. نا يزلومە. الاش ۆ ەتونوپوليتيچەسكوي يستوري كازاحستانا. / الماتى, 2009, 363-ب.).
وسى القالى جيىننان سوڭ ورتالىققا باعىناتىن جەكە رەسپۋبليكانى قۇرۋ جاعدايى جەدەلدەتىلە ءتۇستى: 12 تامىزدا ۆ.لەنيننىڭ توراعالىعىمەن وتكەن ۇلت ىستەرى جونىندەگى حالىق كوميسسارياتى كەڭەسىندە رەسپۋبليكا تۋرالى نەگىزگى قۇجاتتىڭ جوباسى ماقۇلداندى. بۇدان سوڭ ىلە-شالا بواك پرەزيديۋمىنىڭ اكىمشىلىك كوميسسياسى, رسفسر سوۆناركومى قولداپ, 1920 جىلدىڭ 26 تامىزىندا دەكرەتكە قول قويىلدى.
قازاق رەسپۋبليكاسىنىڭ قالاي قۇرىلعاندىعىنا قىسقاشا شولۋ جاساپ وتىرعانداعى باستى ماقسات – الاشوردا قايراتكەرلەرى بولشەۆيكتەر باسقارعان قۇرىلىمنىڭ ءارتۇرلى سالاسىندا عانا قىزمەت ىستەپ قويعان جوق, كەڭەس وكىمەتىنىڭ ىرگەتاسىن قالاسقانداردىڭ باسى-قاسىندا بولعاندىعىن ايتىپ, وسى شىندىققا تاعى ءبىر نازار اۋدارۋ.
ءسويتىپ, سىرتقى كۇشتەردەن ەشقانداي قولداۋ تاپپاعان الاشورداشىلار كەڭەس وكىمەتى جاعىنا بىرتىندەپ شىعا باستادى. ويتكەنى, بىتىسپەس, ىمىراعا كەلمەيتىن قيان-كەسكى ۇرىس-كەرىس جاعدايىندا جەڭىس پەن كۇشتىڭ بولشەۆيكتەر جاعىنا ويىسىپ بارا جاتقانى ايدان انىق ەدى. الاشوردا كوسەمدەرى بولشەۆيكتەرمەن تەكەتىرەستىڭ ەشقانداي ناتيجە بەرمەيتىندىگىنە كوزى جەتتى. ولاردى قولداي وتىرىپ, قازاق قاۋىمىنىڭ ارمان-ماقساتتارىن ورىنداۋعا قول جەتكىزۋگە بولادى دەپ ەسەپتەدى. كوممۋنيستىك پارتيانىڭ سول كەزدە بارلىق جۇرتشىلىق ءۇشىن ءتۇيىنى تارقالماعان كوكەيكەستى ساياسي, ەكونوميكالىق پروبلەمالارىن شەشەمىز, ۇلتتىق قاتىناس سالاسىنداعى باعدارلامادا كورسەتىلگەن, اسىرەسە, ۇلتتاردىڭ ءوزىن-ءوزى بيلەۋ جونىندەگى ۇسىنىس-پىكىرلەرىن, جالپى پرولەتاريات قانا ەمەس, سونىمەن بىرگە, قازاق سياقتى ورتالىققا كىرىپتار حالىقتاردىڭ سەركەلەرى دە مۇنداي وي-ءورىمدى تۇسىنىستىكپەن قابىلداعانىن اتاپ وتكەنىمىز ءجون. سوندىقتان دا قازاقتاردىڭ جاپپاي قىرعىنعا ۇشىراپ, ازىپ-توزىپ كەتۋىن سەزگەن الاش قوزعالىسىنىڭ سەركەلەرى كەڭەس وكىمەتىنە جاقىنداي ءتۇستى. الاش پارتياسى مەن الاشوردا ۇكىمەتىنىڭ باسشىلارىنا كەشىرىم جاساۋ تۋرالى قازاقستان واك-ءنىڭ بەلگىلى قاۋلىسى دا بۇعان ەلەۋلى اسەر ەتكەنى ءسوزسىز.
ماسەلەن, احمەت بايتۇرسىنوۆتى الايىق. احاڭدى سەن كومپارتياعا كىر دەپ ەشكىم قورقىتىپ-ۇركىتكەن جوق. وسى ۇيىمعا ول جۇرەك قالاۋىمەن كىردى. قازاق حالقىنا ازاتتىق اپەرۋدىڭ بىردەن ءبىر جولى وسى دەپ ويلادى, كوممۋنيستىك پارتيا قاتارىنا سانالى تۇردە ەندى. بۇل جونىندە وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنىڭ رۇقساتىنسىز احاڭنىڭ 50 جىلدىق مەرەيتويىن وتكىزىپ, سوندا جاساعان بايانداماسىندا سوۆناركوم پرەدسەداتەلى ساكەن سەيفۋللين «ءوزى ءۇشىن ۇلتشىل بولعان قۋلاردان ءبولىنىپ, احمەت سول ۇلت قامى ءۇشىن كوممۋنيست پارتياسىنا دا كىردى. ارينە, احمەت كوممۋنيست پارتياسىندا دا كوپ بولا المادى. كوپ بولا المايتىندىعى بەلگىلى ەدى... احاڭ بايلاردىڭ قۇلدىعىندا شىرىگەن جارلىلاردىڭ ايعايشىسى ەمەس, ولاردىڭ شوقپارشىسى ەمەس, بىراق بايىن, كەدەيىن ايىرماي, قازاقتى عانا سۇيەتىن ادال جۇرەك, تازا ۇلتشىل», – ەدى دەپ ونىڭ قازاق تاريحىندا الاتىن ورنىن تۇڭعىش رەت انىقتاپ بەردى.
شىنىندا, احاڭ كومپارتيا قاتارىندا ءبىر جارىم جىلداي عانا بولدى. ول مەنى پارتيادان شىعارىڭدار دەپ ءوتىنىش جازعان جوق. 1920 جىلدىڭ ءساۋىر ايىنان بەرى كوممۋنيست بولعان احاڭ كەلەسى جىلدىڭ قاراشا ايىندا قازاق حالىق اعارتۋ كوميسسارياتىنىڭ كوممۋنيستىك ۇياسىنىڭ پارتيانى تازالاۋ جونىندەگى اۋداندىق كوميسسياسىنىڭ قاۋلىسىمەن پارتيا قاتارىنان شىعارىلدى. قانداي سەبەپپەن؟
بۇل تۋرالى احمەت بايتۇرسىنوۆتىڭ ءوزى بىلاي دەپ مالىمدەيدى. «ماعان جەتكىزىلگەن حابارعا قاراعاندا, مەنىڭ شىعارىلۋىما, بىرىنشىدەن, پارتيا جينالىستارىنا قاتىسپاعانىم, ەكىنشىدەن, مۇشەلىك جارنانى ۋاقتىسىمەن تولەمەگەندىگىم جانە ۇشىنشىدەن, مەنىڭ الاشوردا ۇيىمىنا قاتىستىعىم سىلتاۋ بولسا كەرەك. ماعان قويىلىپ وتىرعان بۇل ايىپتاردىڭ قايسىسىنان بولسىن مەن باس تارتپايمىن», – دەپ جازادى». الماتى, «الاش», 2006, 5-ت. 221-ب.).
احاڭ قازاق حالقىن ازات ەتۋدىڭ جولدارىن ۇزاق ۋاقىت بويى ىزدەستىرۋدەن سوڭ بارىپ ركپ(ب) باعدارلاماسىن قابىلداعان ەدىم دەپ اتاپ كورسەتەدى. ءوتىنىشىنىڭ 3, 4, 5-باپتارىندا ونىڭ نەلىكتەن پارتياعا كىرەتىندىگىن ايقىن جازعان ەدى. ەڭبەكشى قاۋىمنىڭ ديكتاتۋراسىن قولداپ (3-ب.), قازاق حالقى وسى باعدارلاما توڭىرەگىنە توپتاسادى (4-ب.), قانالعان ۇلت رەتىندە حالقىمىزدىڭ مۇددەلەرى قاناعات تابا الادى (5-ب.) دەگەن ءپرينتسيپتى قاعيدالار جۇزەگە اسىرىلادى دەگەن سەنىممەن پارتياعا كىرگەن ەدىم دەيدى.
احاڭ ءوزى جازعان تۇسىنىكتەمەدە مىنا جاعدايلارعا نازار اۋدارادى: «حالىق اعارتۋ كوميسسارى بولا تۇرىپ, كازتسيك تورالقاسىنىڭ مۇشەسى ءارى قازاق وقۋلىقتارىن جاساۋ جونىندەگى رەداكتسيالىق القانىڭ توراعاسى رەتىندە مەن ەكىنىڭ ءبىرىن تاڭداۋعا: نە قازاق ءتىلىنىڭ وقۋلىقتارىن دايارلاۋ ىسىمەن اينالىسۋدى, نەمەسە, شىنىن ايتاتىن بولساق, مەن سياقتى باسقا دا قازاق جولداستارعا ەشقانداي پايداسى جوق پارتيالىق جينالىستارعا قاتىسۋدى قالاۋعا ءماجۇبىر ەتەتىن جاعدايعا تاپ بولدىم. مەن مۇنىڭ العاشقىسىن قالادىم, نەگە دەسەڭىز, ءوزىمدى قازاق ءتىلى تۋراسىنداعى ەڭبەككە يكەمدىرەك جانە پايدالىراقپىن دەپ ويلايمىن, بۇل سالاداعى مەنىڭ قىزمەتىم پارتيالىق جينالىستارداعى وتىرىستارمەن سالىستىرعاندا, اناعۇرلىم ناتيجەلىرەك بولاتىندىعىنا ەش ءشۇبام جوق.
پارتيا جينالىستارىنا جۇمسالۋعا ءتيىستى ۋاقىتتى مەن بوسقا (ويىن-ساۋىققا) ياعني پارتيا قىزمەتىنە ەش پايداسىز ىستەرگە جۇمساعان بولسام عانا, جينالىسقا قاتىسپاۋىم تۋرالى ايىپتالۋىمنىڭ ءمان-ماعىناسى بولار ەدى. ءدال وسى سياقتى جارنانى ۋاقتىسىندا تولەمەۋىم جونىندە كىنالانۋعا دا باسپا ستانوگى ركپ قولىندا بولماعان جاعدايدا ورىندى بولار ما ەدى, ال ستانوك پارتيا قولىندا تۇرعاندا مۇشەلىك جارنانىڭ تولەنۋ مەرزىمى پارتيالىق ىستەردە ايتارلىقتاي ماڭىزدى ءرول اتقارمايدى».
ال الاشوردا ۇيىمىنا قاتىسۋى تۋرالى ءسوز ەتسەك, بۇل ماسەلە ونى پارتياعا مۇشەلىككە العاندا ساراپتالىپ, زەرتتەلىپ قانا قويماي, سونىمەن بىرگە, كەڭەس وكىمەتىنىڭ – قىرعىز (قازاق) اۆتونوميالىق اسكەري-رەۆوليۋتسيالىق كوميتەتىنىڭ – ورگانى بولىپ ەسەپتەلەتىن «يزۆەستيا» گازەتى (№ 16, 1920 ج.) سول كەز ءۇشىن ا. بايتۇرسىنوۆتىڭ پارتياعا كىرۋگە بەرگەن ءوتىنىشىنىڭ ماڭىزى زور ەكەندىگىن حابارلاپ, اتاپ كورسەتكەن بولاتىن.
وسى اقپاردى احاڭ بىلاي دەپ تولىقتىرا تۇسەدى: «مەن الاشوردانى العاشقى قۇرۋشىلاردىڭ ءبىرىمىن جانە دە وسى ۇيىمنىڭ ىشىنەن كەڭەس وكىمەتىن ءبىرىنشى بولىپ مويىنداعان دا مەن ەدىم. كەڭەس وكىمەتى جاعىنا شىعۋعا ءماجۇبىر ەتىلدىم دەيتىندەر جاڭىلىسادى (استىن سىزعان – ا.ك.).
... ەگەر دە مەنى كوممۋنيستىك يدەياعا قايشى كەلەتىن ارەكەتتەرىم ءۇشىن پارتيادان شىعاراتىن بولسا, جۇمعان اۋزىمدى اشپاس ەدىم. ونداي قادامدار مەن قىلىقتارعا مەن بارعام جوق, سوندىقتان مەنى پارتيادان شىعارۋ تۋرالى كوميسسيانىڭ قاۋلىسىن قاناعاتتانارلىق نەگىز جوق دەپ ەسەپتەپ, ونى وزگەرتۋدى وتىنەمىن» (بۇل دا سوندا, 224-ب).
احمەت بايتۇرسىنوۆتىڭ كەڭەس وكىمەتىن قولداپ, قازرەۆكوم توراعاسىنىڭ ورىنباسارلىعىنا تاعايىندالۋى ەلدەگى جالپى ساياسي حال-احۋالدىڭ وزگەرۋىنە ەلەۋلى ىقپال جاسادى. بۇدان سوڭ الاشورداشىلاردىڭ باتىس بولىمشەسى, ورسكىدەگى ۇلكەن توپ تا وسىنداي قادامعا باردى, اقتارعا قارسى سوعىس وپەراتسيالارىنا قاتىستى.
كەڭەس وكىمەتى جاعىنا شىعۋدى الاشورداشىلار قازاق حالقىنا تونگەن كەزەكتى اپاتتى جاعدايدان قۇتىلۋ ماقساتىمەن تۋىنداعان بىردەن ءبىر امال-ارەكەت دەپ ءتۇسىندى. ازامات سوعىسى اياقتالعان سوڭ اشارشىلىققا ۇشىراعان قازاق ولكەسىندەگى حالىققا كومەك كورسەتۋدى ۇيىمداستىرۋ الاش زيالىلارىنىڭ وسى باعىتتاعى العاشقى قادامى دەپ ەسەپتەگەنىمىز ءجون. ا. بايتۇرسىنوۆ, ءا. ەرمەكوۆ, م. تىنىشپاەۆ, ح. عابباسوۆ, ا. كەنجين, س. دوسجانوۆ, ا. قوزىباعاروۆ جانە باسقالاردىڭ كەڭەس وكىمەتىمەن قويان-قولتىق جۇمىس ىستەۋىنىڭ ناتيجەسىندە اشارشىلىق پەن ونىڭ زارداپتارىن ۇيىمشىلدىقپەن جانە ماقساتتى تۇردە جويۋعا باعىتتالعان يگى شارالار جۇزەگە اسىرىلدى.
كەڭەس وكىمەتى ۇيىمداستىرۋشىلىق قابىلەتى بار, قازاق حالقىنىڭ ەل-جۇرتقا ءسوزى وتەتىن قوعام قايراتكەرلەرىن ۋاقىتشا بولسا دا وزدەرىنىڭ قاتارىنا تارتقانى شىندىق. 1920 جىلدىڭ قازان ايىندا قىرعىز (قازاق) كەڭەستىك سوتسياليستىك اۆتونوميالىق رەسپۋبليكاسى قۇرىلۋىنا بايلانىستى
ا.بايتۇرسىنوۆ تۇڭعىش حالىق اعارتۋ حالكومى بولىپ تاعايىندالدى. ءا. ەرمەكوۆ قازاق ولكەسىنىڭ ماسكەۋدەگى وكىلدىگىنە جەتەكشىلىك ەتتى, ح. عابباسوۆ ءسىبىر رەۆكومىندا وكىل بولىپ, ب. سارسەنوۆ جالپىقازاق قۇرىلتاي سەزىن شاقىرۋمەن اينالىساتىن ولكەلىك كوميسسيانىڭ مۇشەسى قىزمەتىن اتقاردى, ال ا. كەنجين كازرەۆكومنىڭ ءبىر ءبولىمىن باسقاردى.
ۇلتتىق ينتەلليگەنتسيانى لاۋازىمدى قىزمەتتەرگە تارتا وتىرىپ, ورتالىق جەرگىلىكتى بيلىكتى نىعايتۋدى كوزدەدى. دەي تۇرساق تا, ماسكەۋ قازاق زيالىلارىنا ءار ۋاقىتتا كۇدىكپەن قارادى, ولاردى ۋاقىتشا تەك ءوز ماقساتى ءۇشىن پايدالاندى. ماسەلەن, 1919 جىلدىڭ شىلدە ايىندا قازرەۆكوم ەندى قۇرىلدى-اۋ دەگەن كەزدە ي. ستالين ركپ(ب) وك-ءنىڭ حاتشىسى ە. ستاسوۆاعا بايتۇرسىنوۆ تۋرالى: «مەن ونى رەۆوليۋتسيونەر-كوممۋنيست نەمەسە وعان ءىش تارتادى دەپ ەسەپتەگەن جوقپىن جانە ولاي ەسەپتەمەيمىن دە, سولاي بولا تۇرسا دا ونىڭ رەۆكومدا بولۋى قاجەت», – دەپ جازعان.
ا.بايتۇرسىنوۆ, ءا.ەرمەكوۆ, ح.عابباسوۆ جانە ونىڭ سەرىكتەستەرى س.سەيفۋللين, ت.رىسقۇلوۆ, س.مەڭدەشەۆتەرمەن بىرگە قكار جاريالاعان قۇرىلتاي سەزىن دايىنداۋعا جانە ونىڭ جۇمىسىنا تىكەلەي قاتىستى. ولاردىڭ كۇش-جىگەرىمەن تاريحي-ستاتيستيكالىق, ەكونوميكالىق, ەتنوگرافيالىق, جاعىراپيالىق دەرەكتەر ۇقىپتىلىقپەن جينالىپ, قازاقستاننىڭ اۋماقتىق شەكاراسى انىقتالىپ بەلگىلەندى.
مىرجاقىپ دۋلاتوۆ بولشەۆيكتىك باسپاسوزدە ىستەدى.تۇركىستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتى مەن تۇركاكسر-ى واك-ءنىڭ ورگانى «اق جول» گازەتىن باسقاردى. سەمەيدەگى سوت مەكەمەسىندە, پارتيانىڭ «ەڭبەكشىل قازاق» گازەتىندە ىستەدى. كوممۋنيستىك پارتيانىڭ كوسەمى ۆ.لەنيننىڭ شىعارمالارىن قازاقشاعا اۋداردى.
پارتيا قاتارىنا وتكەن جۇسىپبەك ايماۋىتوۆ قازاقستان كەڭەستەرىنىڭ قۇرىلتاي سەزىنە دەلەگات بولدى. ۇزاق ۋاقىت سەمەي گۋبرەۆكومىندا ىستەدى, حالىق اعارتۋ ناركوماتىندا ءبولىم باسقاردى. «ەڭبەكشىل قازاق» گازەتىنە جەتەكشىلىك ەتتى. «ەل قورعانى» دەگەن پەسادا: «كوممۋنيستىك پارتيا باستاعان كەڭەس وكىمەتى – دۇنيە جۇزىندە بولماعان وكىمەت, بۇل بار ادام بالاسىن ساۋلەتتى, باقىتتى تۇرمىسقا كوش باستاعان وكىمەت», دەپ جازدى.
الاشورداشىلاردىڭ كەڭەس وكىمەتى جاعىنا شىعۋىنا مۇحامەتجان تىنىشپاەۆ ەلەۋلى ىقپال جاسادى. ول 3-ءشى تۇركىستان اتقىشتار ديۆيزياسىنىڭ بولىمشەسىندە د.فۋرمانوۆ جانە و. جاندوسوۆپەن بىرگە جۇمىس ىستەدى. 1921-1922 جىلدارى تۇركىستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ەگىن شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىندە جاۋاپتى قىزمەت اتقاردى. تۇركىستان كانالىنىڭ جوباسىن جاسادى. ءبىرىنشى بەسجىلدىقتىڭ ەكپىندى قۇرىلىسى – تۇركىسىب تەمىر جولىن سالۋعا بەلسەنە كىرىستى. قازاق تاريحىنا بايلانىستى زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزىپ, ونى جاريالادى.
1918 جىلى كولچاك اسكەرىنەن قاشقان ماعجانعا قۇشاعىن اشىپ, پانا بولعان قىزىل اسكەر بولىمشەسى ەدى. ول ءسىبىر رەۆكومىنىڭ گازەتى «كەدەي ءسوزى» مەن اقمولا وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنىڭ گازەتى «بوستاندىق تۋىندا» ىستەيدى. ماعجان «اۆتونوميا كىمدىكى» دەگەن ماقالاسىندا بارشا حالىقتى كەڭەس وكىمەتىن قولداۋعا شاقىرادى. ال ونىڭ «قىزىل جالاۋ» (1924) دەگەن ولەڭى «قىزىل» ساكەننىڭ «جاس قازاق مارسەلەزاسىمەن» (1918) ۇندەس. ماعجان «قىزىل شوق جالاۋ... سەنىكى, قازاق, سەنىكى» دەسە, ودان بۇرىنىراق جازىلعان ساكەن جىرىندا «قىزىل تۋ – شىلاۋىڭ, قورعانىڭ, تىزە قوس, تىزە قوس, تىزە قوس» دەپ, «اقنيەت ازامات ەرلەردى ءبىر تۋدىڭ استىنا جينايىق», – دەپ ۇلتتىڭ ءبىر بولىگىن عانا ەمەس, ءبارىن ىنتىماق-بىرلىككە شاقىرادى.
سولاي بولسا دا قازاق زيالىلارىنىڭ جاعدايى وڭالا قويمادى. جاپپاي قىرىپ-جويۋ, رەپرەسسيا دەگەنىڭىز كەڭەستىك جۇيەنىڭ اجىراماس بولىگى ەكەندىگى ايقىن كورىنە باستادى. بيلىك ينتەلليگەنتسيا اراسىنداعى يدەيالىق تالاس-تارتىستى ورىستەتىپ قانا ەمەس, سونىمەن بىرگە, ۇلتشىلدار وسىلار, دەمەك كەڭەس وكىمەتىنىڭ جاۋى دەپ انىقتاپ, اتى-ءجونىن بەلگىلەپ, ءتىزىمىن جاساپ وتىردى. ماسەلەن, بۇلار احمەت بايتۇرسىنوۆ, ءاليحان بوكەيحانوۆ, مىرجاقىپ دۋلاتوۆ, مۇحامەتجان تىنىشپاەۆ, ەلدەس وماروۆ جانە باسقالارى بولىپ ەسەپتەلدى. مىنە, «ۇلتشىلدار» وسىلار بولسا ولارعا رەۆوليۋتسيالىق قاناتقا جاتادى دەپ ەسەپتەلگەن ساكەن سەيفۋللين, تۇرار رىسقۇلوۆ, عابباس توعجانوۆ, ءابدىراحمان ءبايدىلدين جانە باسقالارىن قارسى قويدى. باستارىن بىرىكتىرمەدى, اتىستىردى, شابىستىردى.
كوممۋنيستىك پارتيا وسى ەكى توپتىڭ – «تازا» الاشورداشىلار مەن ناعىز بولشەۆيكتەر دەپ تانىلعان قازاق زيالىلارىنىڭ اراسىنا سىنا قاعىپ, ۇنەمى ءوزارا جاۋلاستىرىپ, اتىستىرىپ-شابىستىرىپ وتىردى. ال شىن مانىندە بۇلاردىڭ قايسىسى بولسىن ەلى, ونىڭ ازاتتىعى, تاۋەلسىزدىگى ءۇشىن بەلسەندى ەڭبەك ەتكەن, سول ءۇشىن ستاليندىك رەپرەسسياعا ىلىككەن. سوندىقتان دا ولار ءبىر كەزدە كەڭەس وكىمەتىنە قىزمەت ەتكەن ەدى دەپ جازعىرۋ ادىلەتتىلىككە جاتپايتىندىعىن ۇمىتپايىق.
امانتاي كاكەن,
قازاقستان جۋرناليستەر
وداعىنىڭ مۇشەسى.
استانا.