نەلىكتەن وتاندىق ازىق-ت ۇلىك وندىرىستەرى جارتى كۇشپەن جۇمىس ىستەيدى؟

حاديشا نۇرتايقىزى, سۋپەرماركەت سورەلەرىندەگى يمپورتتىق ونىمدەردىڭ باسىم بولۋى بۇكىل قازاقستان ءۇشىن وزەكتى ماسەلە. ءسىزدىڭ ويىڭىزشا, الماتى مەن الماتى وبلىسىنداعى جاعداي قانداي؟ ءسىزدىڭ باعالاۋىڭىز بويىنشا, ساۋدا جەلىلەرىندەگى يمپورت قانشا ۇلەسكە يە؟

ءبىزدىڭ باعالاۋىمىز بويىنشا ەتتى قايتا وڭدەۋدىڭ يمپورتتىق ءونىمى قازاقستاندىق ساۋدا جەلىلەرىندە كولەمنىڭ كەمىندە جارتىسىن الادى. الماتى مەن الماتى وبلىسىندا – شامامەن 40%. مىسالى, سولتۇستىك وبلىستاردا يمپورت ءبىزدىڭ سەگمەنتتە سۋپەرماركەتتەر سورەلەرىندە 70%-عا دەيىن ورىن الادى.

وندىرۋشىلەر ساۋدا جەلىلەرى مەن سۋپەرماركەتتەردىڭ سورەلەرىنە جەتۋ ءۇشىن وتە قولايسىز جاعدايلارعا بارۋعا تۋرا كەلەتىندەرىنە شاعىمدانادى. بۇل راسىمەن سولاي ما جانە بۇل قانداي شارتتار؟ جەلىلەرمەن جۇمىس جاساۋ كەزىندە قانداي شارتتار ءسىزدى قاناعاتتاندىرمايدى؟

وندىرۋشىلەردى كوپتەگەن فاكتورلار قاناعاتتاندىرمايدى. مىسالى, سۋپەرماركەت سورەلەرىندەگى ۇسىنۋشىلىق دەڭگەيى, ساتىپ الۋشى ءۇشىن تاۋاردىڭ جەتكىلىكتى كورىنبەۋى. كوبىنەسە يمپورتتالعان ءونىم جاقسىراق كورىنەدى, ىڭعايلى پوزيتسيالاردى الادى.

جەلىلەردىڭ وتاندىق جەتكىزۋشىلەرگە قاتىناسى ءبىزدى قاناعاتتاندىرمايدى. ماسەلە مىنادا, بارلىق كەلىسىمشارتتار جەلىلەردىڭ مۇددەسى ءۇشىن بەلگىلەنەدى, سونىمەن قاتار ولار تۇپكىلىكتى ناتيجە ءۇشىن وزدەرىنىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن بارىنشا ازايتۋعا تىرىسادى. بۇل ءونىمنىڭ ساقتالۋىنا, ونى ساتۋدىڭ تيىمدىلىگىنە جانە باسقا دا كوپتەگەن اسپەكتىلەرگە قاتىستى. ترەيدەرلەر ءوز مۇددەلەرىن قورعايدى, بىراق ءوندىرۋشىنى دە ءتۇسىنۋ كەرەك. ول تاۋاردى ءوندىرۋ بويىنشا ۇلكەن شىعىنداردى كوتەرەدى جانە ونى ءتيىمدى وتكىزۋى كەرەك. بىراق بۇل وڭاي ەمەس, ويتكەنى ءىرى جەلىلەر بولشەك ساۋدا نارىعىندا ءىس جۇزىندە مونوپوليست بولىپ تابىلادى. مىسالى, الماتىدا ولاردىڭ ۇلەسىنە ساۋدا الاڭدارىنىڭ 70%-عا دەيىن تيەسىلى. جاعداي لاجسىز – ۇلكەن جەلىلەرمەن كەلىسىپ, ولاردىڭ شارتتارىنا كونۋگە تۋرا كەلەدى.

ريتەيلەرمەن جەتكىزىلگەن تاۋارلاردى ۋاقتىلى تولەۋدە پروبلەمالار بار. وتكەن كوكتەمدە ءبىز ءتىپتى ءوندىرىستى توقتاتا تۇردىق, بۇل ءبىزدىڭ جۇمىسىمىزعا تەرىس اسەر ەتتى. تاعى ءبىر ماسەلە – ەگەر بولشەك ساۋدا جەلىسى نەمەسە جەكە سۋپەرماركەت جابىلسا, وندا ءسىز جەتكىزىلگەن تاۋارلاردىڭ بارلىعىن, ونىڭ قۇنىن جوعالتىپ الۋىڭىز ىقتيمال.

ءبىر عانا كورنەكتى مىسال كەلتىرەيىن. «كەڭMart» دەپ اتالاتىن ساۋدا جەلىلەرىنىڭ ءبىرى جاڭا جىلعا دەيىن كەنەتتەن جابىلىپ قالدى. وسى كەزەڭدە قانداي ۇلكەن اينالىمدار بولعانىن ەلەستەتە الاسىز با؟ ول جەردە ءبىزدىڭ تاۋاردىڭ ايتارلىقتاي كولەمى قالدى, ونىڭ اقىسى سول كۇيى تولەنبەدى. جانە شىندىقتى تابا المايسىز – كومپانيا جوق, ەشكىم قارىزدى قايتارمايدى. بىزدە كومپانيالار جاي عانا جابىلىپ, نارىقتان ەشكىمگە تولەمەي كەتۋىنە بولادى ەكەن! مۇندايعا جول بەرمەۋ ءۇشىن مەملەكەت تاراپىنان كەپىلدىكتەر قاجەت. قازىر بانكروتتىق كەزىندەگى نارازىلىقتاردىڭ كەزەكتىلىگى بار: ءبىرىنشى كەزەكتە – قىزمەتكەرلەردىڭ جالاقىسى بويىنشا قارىزدار جابىلادى, ەكىنشى كەزەكتە – مەملەكەتكە سالىقتار, سودان كەيىن جالداۋ جانە باسقا دا تولەمدەر, ەڭ سوڭىندا جەتكىزۋشىلەرگە قارىزدار. ال «كەڭMart»-پەن ونىڭ قارىزىن وندىرۋشىلەرگە ەشكىم مۇلدەم وتەمەگەن. ەگەر مۇنداي جازاسىزدىق ساقتالسا, وندا باسقا جەلىلەردىڭ يەلەرى وسىلاي جاساۋعا بولاتىنىن كورەدى. وكىنىشكە وراي, بۇگىنگى كۇنى جەتكىزۋشى ەشقالاي قورعالماعان. جەتكىزۋشىنىڭ الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىك, ونىڭ ىشىندە زاڭدى, قارجىلىق جاۋاپكەرشىلىك تەتىكتەرىن وزگەرتۋ قاجەت. بۇل شارتتاردىڭ ەمەس, بۇل جالپى قۇقىقتىق, رەگلامەنتتىك بازا ماسەلەسى.

كوپتەگەن ەلدەردە, اتاپ ايتقاندا ەۋروپادا, مۋنيتسيپاليتەتتەر جەرگىلىكتى وندىرۋشىلەردىڭ ونىمدەرى نارىقتا باسىمدىققا يە بولۋىن باقىلايدى. ءبىزدىڭ قازاقستاندىق وندىرۋشىلەر ءوز تاۋارلارىن بولشەك ساۋدادا جانە جالپى نارىقتا كەدەرگىسىز وتكىزە الۋى ءۇشىن ولاردى كىم جانە قالاي قولدايدى؟

مەملەكەتتىك دەڭگەيدە ەشكىم قولداۋ كورسەتپەيدى. ءبىز نارىقتا قانداي دا ءبىر پروتەكتسيونيزمدى كورمەيمىز. اۋەلى بىزگە ەڭ بولماعاندا وتاندىق تاۋاردى ناسيحاتتاۋ قاجەت. حالىق قازاقستاندىق ءونىم – اناعۇرلىم ساپالى, تابيعي دەگەندى بىدىرەتىنىن ءتۇسىنۋى كەرەك. تۇتىنۋشىدا «تاۋارلىق ءپاتريوتيزمدى» تاربيەلەۋ قاجەت – ءدال وسىمەن ەۋروپادا بەلسەندى اينالىسادى. بىزگە ساۋ مەملەكەتتىك پروتەكتسيونيزم قاجەت. كەزىندە «قازاقستاندىق ءونىمدى ساتىپ ال», «قازاقستاندا جاسالعان» تاۋاردى تاڭدا» دەگەن جاقسى اقپاراتتىق ناۋقان بولدى, جەلىلەردە وسىنداي ۇراندارى بار ارنايى تاڭبالانعان سورەلەر بولدى – بىراق بۇگىندە بۇل ۇمىتىلدى. بيلىك مۇنىمەن اينالىسپايدى, ال ساۋدا جەلىلەرىنە بۇل قاجەت ەمەس – ولار ءوز پايداسى ءۇشىن جۇمىس ىستەيدى, ناتيجەسىندە سورەلەردە ءبىز يمپورتتىق ءونىمنىڭ ۇستەمدىگىن كورەمىز.

قازاقستانعا ەاەو جانە دسۇ قاعيداتتارى مەن نورمالارىنا قايشى كەلمەيتىن سالاۋاتتى مەملەكەتتىك پروتەكتسيونيزم ساياساتى قاجەت. ازىرگە, وكىنىشكە وراي, مەملەكەت تاراپىنان مۇنداي قولداۋدى كورىپ وتىرعان جوقپىز. بولشەك ساۋدا جەلىلەرىندەگى بارلىق جەڭىلدىكتەر مەن اكتسيالار ءوندىرۋشىنىڭ ەسەبىنەن بولادى. ناتيجەسىندە, ءبىز كوبىنەسە ءونىمدى وزىندىك قۇنى بويىنشا نەمەسە ودان دا ارزانعا بەرە وتىرىپ, ەشتەڭە تاپپايمىز. سونىمەن قاتار, ساۋدا جەلىسىنە ناۋقاندى جارنامالاۋ ءۇشىن, ولاردىڭ بۋكلەتتەرىندە ىلگەرىلەتۋ ءۇشىن, سورەلەردەگى ارنايى ناۋقاندىق جاپسىرمالار ءۇشىن اقى تولەۋ كەرەك.

«اتامەكەن» ۇكپ-نىڭ قاتىسۋىمەن قازاقستاندا ازىق-ت ۇلىك ونىمدەرىن ءوندىرۋ ماسەلەلەرىنە ارنالعان بىرقاتار دوڭگەلەك ۇستەلدەر ءوتتى, وندا وندىرۋشىلەر جەرگىلىكتى ءونىمنىڭ يمپورتتان ساپالىراق ەكەنىن, بۇل رەتتە ساۋدا جەلىلەرى ساپاسى ونشا جاقسى ەمەس يمپورتتىق ءونىمدى ساتىپ الاتىنىن ايتتى. مۇنداي جاعدايعا قاتىستى نە ويلايسىز؟

شۇجىق نەمەسە باسقا ەت ونىمدەرىنىڭ ساپاسى وعان قانشا ەت قوسىلاتىنىنا بايلانىستى. تۇتىنۋشى ءبىر كيلوگرامم ءۇشىن 2500-3000 تەڭگەدەن تومەن بولشەك ساۋدادا ساتىلاتىن شۇجىق ونىمدەرىنىڭ ەتى جوق نەمەسە جوقتىڭ قاسى ەكەنىن ەسكەرگەنى ءجون. وندا شيكىزات قولدانىلادى, ءارى كەتسە تاۋىقتىڭ تەرىسى نەمەسە ۇساقتاپ, دامدەۋىشتەرمەن ءدامىن كەلتىرگەن تاۋىق قاڭقاسى بولادى. ال ءبىزدىڭ نارىقتا كيلوگرامى ءۇشىن 600-700 تەڭگە باعاسىمەن يمپورتتىق تاۋار كەزدەسەدى, جانە دە ماعان, ەت ءوندىرىسىنىڭ تەحنولوگى رەتىندە ءوندىرۋشىنىڭ ول جەرگە نە قوسقانىن ەلەستەتۋ دە قيىن. مەن ءوز تاجىريبەمنەن بۇل ەت ەمەس ەكەنىن ناقتى ايتا الامىن. بۇل رەتتە, كەيدە شەتەلدىك جەتكىزۋشىلەر ءبىزدى شۇجىقپەن ەمەس, جاساندى نارسەمەن تاماقتاندىرادى دەپ ايتۋعا بولادى.

ادال ءوندىرىس تەحنولوگيالارىن پايدالاناتىن وتاندىق وندىرۋشىلەر مۇنداي دەمپينگتىك يمپورت تاراپىنان جوسىقسىز باسەكەلەستىككە تاپ بولادى. مەملەكەتتىك ورگاندار يمپورتتىق ءونىمنىڭ ساپاسىن, ونىڭ زاتبەلگىدەگى ينگرەديەنتتەرگە سايكەستىگىن باقىلاۋى قاجەت. بۇگىنگى تاڭدا مۇنداي باقىلاۋ وسى ءونىمنىڭ ءبىزدىڭ نارىققا كىرۋىنىڭ باستاپقى كەزەڭىندە عانا بار.

سالىستىرۋ ءۇشىن ءوز ونىمدەرىمىزدى ماسكەۋدىڭ بولشەك ساۋدا جەلىلەرىنىڭ بىرىنە قالاي ەكسپورتتاعانىمىزعا مىسال كەلتىرە الامىن. باسىندا رەسەي بيلىگى بىزگە دۇرىس تاڭبالانباعانى ءۇشىن, ەكىنشى رەت – ونىمدە بولماۋى ءتيىس تاۋىقتىڭ دنق-سىن تاپقانى ءۇشىن جەتكىزىلىم جاساۋعا تىيىم سالدى. وسىدان كەيىن ءبىزدىڭ جەتكىزىلىمدەرىمىزدى تولىعىمەن جاۋىپ تاستادى.

ال ءبىزدىڭ نارىق كەز-كەلگەن يمپورتتالعان تاۋارلار ءۇشىن ايقارا اشىق. سەس ورگاندارىمەن تاۋاردى العاشقى اكەلۋ كەزەڭىندە ءۇش جىلدا ءبىر رەت تەكسەرىلەدى. ارينە, تەكسەرۋ ءۇشىن جەتكىزۋشىلەر جوعارى ساپالى ونىمدەردى ۇلگى رەتىندە اكەلەدى. ال تەكسەرۋدەن وتكەن كەزدە - بەلگىسىز ينگرەديەنتتەرى بار تاۋارلار اعىنىن «جىبەرەدى». وسى تۇرعىدا سالىستىرىڭىز -  رەسەيلىك قاداعالاۋ ورگاندارىنىڭ ءبىزدىڭ دۇكەندەرىمىزبەن قالاي اينالىساتىنىن جوعارىدا ايتتىم. ەلەستەتىپ كورىڭىزشى: ماسكەۋدەگى ءبىزدىڭ جەتى شاعىن دۇكەنىمىز سەگىز اي ىشىندە ءۇش رەت تەكسەرىلدى. سونىمەن قاتار, بارلىق اسسورتيمەنت, ساراپتامامەن, ۇلگىلەردى الۋمەن. نەگە بىزدە يمپورتتىق تاۋارمەن سورەلەردە ءدال سولاي بولمايدى؟

ەگەر مەملەكەت جوسىقسىز جەتكىزۋشىلەردى الىپ تاستاسا, ەگەر اشىق ساپاسىز ونىمدەر اكەلەتىندەر كەتسە, ىشكى نارىقتا جۇمىس ىستەۋ جانە باسەكەلەس بولۋ وڭايىراق بولار ەدى. بىراق ازىرگە بۇلاي ەمەس.

وسىلايشا, يمپورتتىق تاۋارلارمەن باسەكەلەستىك ادىلەتسىز بولىپ تۇر ما؟

مۇلدەم ادىلەتسىز. ناتيجەسىندە وتاندىق تاۋار باسەكەلەستىككە توتەپ بەرە المايدى. تومەن سۇرىپتى ءونىمدى اكەلۋ ارقىلى شەتەلدىك جەتكىزۋشىلەر باعانى تومەندەتەدى. ال ساۋدا جەلىلەرى ارقاشان ارزان نارسەنى ساتىپ الۋعا دايىن. بىرىنشىدەن, ارزان تاۋارلار جاقسى ساتىپ الىنادى. ەكىنشىدەن, مۇنداي ونىمدە ولار جوعارى اينالىم ارقىلى عانا ەمەس, سونىمەن قاتار ۇستەمە باعا ارقىلى دا پايدا تابادى: ساتىپ الۋ باعاسى نەعۇرلىم تومەن بولسا, سوعۇرلىم جوعارى ساۋدا ۇستەمەلەرىن ورناتۋعا بولادى.

مەملەكەتتىك قولداۋعا كەلەتىن بولساق, سىزگە ءبىر ناقتى مىسال كەلتىرەيىن. بەلارۋس ۇكىمەتى ەت ءوندىرۋشى-ەكسپورتتاۋشىلاردى سۋبسيديالايدى, ياعني ولاردىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىنە تىكەلەي قولداۋ كورسەتەدى دەپ ەستىدىك. ءبىز مۇنى نارىقتا سەزىنەمىز: جوعارى باعا ساناتىنداعى بەلارۋس ءونىمى سالىستىرمالى ساپادا بىزدىكىنەن الدەقايدا ارزان. ناتيجەسىندە ەكسپورتتىق رىنوكتاردى ايتپاعاندا, ءتىپتى ىشكى رىنوكتا دا باسەكەلەسۋ ءبىز ءۇشىن قيىن. ءبىزدىڭ ويىمىزشا, مۇنداي تاجىريبەگە ەاەو-دا تىيىم سالىنۋى ءتيىس. مىسالى, ەۋروپالىق وداقتا مۇنداي بىرجاقتى پروتەكتسيونيزم قۇبىلىس رەتىندە الىنىپ تاستالادى, ويتكەنى مۇنداي ساياساتتى جۇرگىزەتىن ەلدىڭ وندىرۋشىلەرى ارتىقشىلىققا يە بولاتىنىن جانە باسقالاردى نارىقتان شىعاراتىنىن بارلىعى تۇسىنەدى. جانە بۇل ادىلەتسىز. ەاەو دەڭگەيىندە ۇقساس بىرىڭعاي ساياسات قاجەت.

تاعى ءبىر مىسال. ەاەو–نىڭ باسقا ەلدەرىنەن ەت ونىمدەرىنىڭ كوپتەگەن جەتكىزۋشىلەرى ءوز تاۋارلارىن جەكە كاسىپكەرلەر – جك رەتىندە وڭايلاتىلعان سحەما بويىنشا ساتادى. مەنىڭ ويىمشا, قازىر بارلىق تانىمال بەلورۋسستىق دۇكەندەر جك رەتىندە جۇمىس ىستەيدى جانە اينالىمنان 3% سالىعىن تولەيدى جانە سونىمەن بولدى. ءبىز بارلىق ءونىمدى جشس رەتىندە بولشەكتەپ جەتكىزەمىز جانە رەسمي تۇردە ققس مەن كتس تولەيمىز. بۇل جەردە دە ءبىز شەتەلدىك جەتكىزۋشىلەرمەن تەڭ ەمەس قارجىلىق جاعدايعا قويىلعانبىز. بىزدە تەك 12% ققس بار, ياعني شەتەلدىك ءوندىرۋشىنىڭ پايداسىنا كەم دەگەندە 9%.

كوپتەگەن وتاندىق وندىرىستەر بار الىنشە جۇمىس ىستەمەيدى, ويتكەنى ولار ءوز ونىمدەرىن قالىپتى ساتا المايدى. قولداۋدىڭ جوقتىعى تەك ىشكى نارىقتا عانا ەمەس – وتە قيىن, جىلدار بويى ەكسپورت ماسەلەلەرى شەشىلۋدە. تاعى دا ءبىزدىڭ مىسالدى الايىق. 2020 جىلى ءبىز الاتاۋ اۋدانى اۋماعىندا جاڭا ەت وڭدەۋ زاۋىتىن سالىپ, ءونىمىمىزدى قىتايعا ەكسپورتتايتىن بولامىز دەدىك. مەموراندۋمعا قول قويىلدى, ۇكىمەتىمىز وسى باعىتتا قىتايلىق ارىپتەستەرىمەن جۇمىس ىستەدى. زاۋىتتىڭ ونىمدىلىگى 20 توننانى قۇرادى: 15 توننا دايىن ءونىم جانە 5 توننا جارتىلاي فابريكاتتار. قازىرگى ۋاقىتتا كاسىپورىن بار جوعى 30-35%-عا جۇكتەلگەن, ويتكەنى كەلىسۋ پروتسەسى وتە ۇزاق ءجۇرىپ جاتىر: اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىمەن قۇجاتتار جوق, ۆەتەريناريا ماسەلەلەرى كەلىسىلمەگەن…

جەرگىلىكتى ازىق-ت ۇلىكتىڭ تۇتىنۋشىلارعا قول جەتىمدىلىك ماسەلەسى ءبىرىنشى جىل ەمەس, بىراق ول ەش شەشىلمەيدى. مەملەكەتتىك ورگاندار بىزدە ەركىن نارىق جانە ساۋدا جەلىلەرى ونىڭ قاتىسۋشىلارى ەكەنىن ايتادى. ەگەر ازىق-ت ۇلىك ونىمدەرىن ءوندىرۋدىڭ وتاندىق سالاسى ەڭ كوپ دەگەندە جارتىلاي جۇمىس ىستەپ, ونىڭ جەرگىلىكتى نارىقتاعى ۇلەسى ۇنەمى قىسقارىپ وتىر دەگەن بولسا, ءوز وندىرىستەرىن قورعاۋ ماسەلەسىن زاڭنامالىق دەڭگەيدە شەشەتىن كەز كەلدى ەمەس پە؟ جانە دالىرەك ايتقاندا قالاي؟

اكەلىنەتىن ءونىمنىڭ قاجەتتى ساپاسىنا قول جەتكىزە وتىرىپ, تەكسەرۋلەرمەن عانا اسەر ەتۋگە بولادى. مەملەكەت ءبىزدىڭ وتاندىق ءوندىرۋشىنى, اتاپ ايتقاندا بولشەك ساۋدا جەلىلەرى دەڭگەيىندە قورعاپ, سالاۋاتتى پروتەكتسيونيزم ساياساتىن جۇزەگە اسىرا الادى دەپ ويلايمىن. باسەكەلەستىكتىڭ ءادىل بولۋى ءۇشىن ءاربىر شەتەلدىك جانە جەرگىلىكتى ءوندىرۋشى زاتتاڭبادا ءوز ءونىمىنىڭ تولىق كومپونەنتتىك قۇرامىن – ول نەدەن جاسالعانىن كورسەتۋ ءۇشىن نورمانى زاڭنامالىق تۇردە ەنگىزۋ (جانە ونىڭ ورىندالۋىن قاتاڭ باقىلاۋ) قاجەت. ساتىپ الۋشى ءونىمدى ساتىپ العاندا, ونىڭ ىشىندە نە بار ەكەنىن ءاردايىم وقي الاتىنداي بولۋى كەرەك: تاۋىق تەرىسى, سۇيەكتەر جانە باسقا دا مەحانيكالىق پروتسەستەن وتكەن ونىمدەر, سويا, ءتۇرلى حيميالىق قويۋلاندىرعىشتار مەن بوياعىشتار – تولىعىمەن! رەسمي تۇردە, بىزدە نۇسقاۋلار مەن ىشكى ەرەجەلەر دەڭگەيىندە مۇنداي تالاپ بار, بىراق ونىڭ ورىندالۋىن ەشكىم باقىلامايدى. جوسىقسىز وندىرۋشىلەر مەن جەتكىزۋشىلەر مۇنى بارلىق جەردە قولدانادى.

سانيتارلىق نورمالاردا, ەاەو ستاندارتتارىندا جانە مەمست-تە ءاربىر ناقتى ينگرەديەنتتىڭ ەڭ از جانە ەڭ كوپ مولشەرى ناقتى جازىلعان. مىسالى, شۇجىق ونىمدەرىندەگى ەتتىڭ مينيمالدى رۇقسات ەتىلگەن ۇلەسى, سويانىڭ ماكسيمالدى ۇلەسى جانە ت.ب. بۇل نورمالارعا سايكەستىكتى ۇنەمى باقىلاۋ ساتىپ الۋ ادىسىمەن تەكسەرۋ قاجەت, جانە بۇل جۇمىس تولىعىمەن ۋاكىلەتتى مەملەكەتتىك ورگاندارعا, اتاپ ايتقاندا سانەپيدقاداعالاۋعا, اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنىڭ باقىلاۋ قۇرىلىمدارىنا بايلانىستى. ولاردىڭ ناقتى ارەكەتسىزدىگىنىڭ ناتيجەسىندە نارىقتا كوپتەگەن ونىمدەر پايدا بولدى, وندا زاتتاڭبادا ءبىر نارسە كورسەتىلگەن, ال ءىس جۇزىندە – مۇلدەم باسقا. ناتيجەسىندە, ادال ءوندىرۋشى مۇنداي جاعدايلاردا جوسىقسىز باسەكەلەستىكتەن ۇتىلادى. نارىقتىڭ ساپاسى تۇتاستاي العاندا زارداپ شەگەدى. ول اشىعىن ايتقاندا, شالاعاي, تومەن سۇرىپتى ونىمدەرگە تولى. ماسەلە جەكە وندىرۋشىلەردىڭ وسى نەمەسە باسقا «تۋىندىسىنىڭ» قانشالىقتى ءدامدى نەمەسە ءدامسىز ەكەندىگىندە عانا ەمەس. ماسەلە مۇنداي ساپاسىز ءونىمنىڭ دەنساۋلىققا زيانىندا بولىپ تۇر. مۇنىمەن مەملەكەت قاتاڭ تۇردە اينالىسۋى كەرەك, ويتكەنى دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگىنىڭ شامادان تىس شىعىندارىن تولەۋگە تۋرا كەلەدى.

مەنىڭ ويىمشا, زاڭ شىعارۋشى, جاريالانعان قۇرامعا سايكەس كەلمەيتىن ءونىمدى ساتۋ ءۇشىن بولشەك ساۋدا جەلىلەرىنىڭ دە, جەتكىزۋشىلەردىڭ دە جاۋاپكەرشىلىك تەتىكتەرىن ەنگىزۋ تۋرالى ويلانعانى ءجون. باسقا ەلدەردەن كەلگەن ءىرى جەتكىزۋشىلەر ءۇشىن دە سەزىلەتىن ايىپپۇل تەتىكتەرىن قاراستىرۋ كەرەك. شەتەلدىك كوپشىلىك قولداناتىن تۇتىنۋ تاۋارلارىنا كەڭ جاسىل كوشەنى اشپاي, وتاندىق جەلىلەردى قولداۋعا ارنالعان ساۋدا جەلىلەرىن ىنتالاندىراتىن شارالارمەن جۇمىس جاساۋ قاجەت.