بىلتىر حالىقتى كومىرمەن قامتۋدا كوپ ماسەلە تۋىنداعان ەدى. قارا جەردىڭ قويناۋىنداعى قاتتى وتىننىڭ قورى جەتكىلىكتى بولسا دا, قالىڭ بۇقارا وتىندىق كومىرگە قول جەتكىزە الماي قينالعانى ەسىمىزدە. بيىل مۇنداي جاعداي قايتالانۋى مۇمكىن بە؟ وسى سۇراققا جاۋاپ ىزدەپ كوردىك.
بىلتىرعى «بىلىق»
يندۋستريا جانە ينفراقۇرىلىمدىق دامۋ مينيسترلىگى يندۋستريالىق دامۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى ءىلياس وسپانوۆتىڭ سوزىنە سۇيەنسەك, ۆەدومستۆو وسى جىلى بىلتىرعىداي كەلەڭسىزدىكتى بولدىرماس ءۇشىن ەرتە قيمىلداپ جاتقان كورىنەدى. سوندىقتان مينيسترلىك كومىرمەن قامتۋ ۇدەرىسىنىڭ قالاي جۇرگىزىلەتىنىن حالىققا ەرتە باستان جەتكىزىپ, ءتۇسىندىرۋدى قولعا العان. كوميتەت توراعاسىنىڭ ايتۋىنشا, 2022-2023 جىلعى جىلۋ بەرۋ ماۋسىمىن ۇيىمداستىرۋ, كوممۋنالدى-تۇرمىستىق سەكتور مەن حالىقتى كومىرمەن الدىن الا قامتاماسىز ەتۋ ءىس-شارالارى ناۋرىز ايىندا باستالعان.
كوممۋنالدىق-تۇرمىستىق سەكتور مەن حالىققا قاجەتتى كومىردىڭ نەگىزگى وندىرۋشىلەرى ۇشەۋ – قاراعاندى وڭىرىندەگى «شۇباركول كومىر», اباي وبلىسىنداعى «قاراجىرا» جانە پاۆلودار اۋماعىنداعى «مايكوبەن-ۆەست» كومپانيالارى. مينيسترلىكتىڭ دەرەگىنشە, وسى جىلدىڭ 7 ايىندا حالىق پەن بيۋدجەتتىك ۇيىمدار ءۇشىن كەنىشتەردەن 4,5 ملن توننا كومىر تيەلگەن. بۇل وتكەن جىلدىڭ سايكەس كەزەڭىمەن سالىستىرعاندا 10 پايىزعا جوعارى. جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن جوسپار بويىنشا 5,1 ملن توننا تيەلۋى قاجەت.
– وزدەرىڭىز بىلەتىندەي, وتكەن جىلى سالقىن ەرتە ءتۇستى دە, پاۆلودار, قوستاناي, شىعىس قازاقستان جانە سولتۇستىك قازاقستان وبلىستارىنداعى كومىر ساتاتىن نۇكتەلەردە ۇزىن سونار كەزەك پايدا بولدى. بۇل ءوز كەزەگىندە حالىق اراسىندا دۇربەلەڭ تۋدىردى. وڭىرلەردە حالىقتى كومىرمەن قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەسى مۇددەلى تاراپتاردىڭ قاتىسۋىمەن كۇندەلىكتى جەدەل كەڭەستەر وتكىزۋ ارقىلى شەشىلگەن ەدى. بۇعان بيىل جول بەرە المايتىنىمىز انىق. بىلتىرعىداي ءاربىر ۆاگوندى قاداعالاپ, كەڭەس وتكىزۋگە ق ۇلىقتى ەمەسپىز. حالىق سالقىن تۇسپەي تۇرىپ كومىرمەن قامتىلۋى قاجەت, – دەيدى ءىلياس وسپانوۆ.
وسى ورايدا كوميتەت توراعاسى بىلتىرعى كومىر داۋىن تۋىنداتقان نەگىزگى سەبەپتەردى اتاپ كورسەتتى. ونىڭ پىكىرىنە قاراعاندا, بىرىنشىدەن, وڭىرلەردە قاجەتتى قور ۋاقتىلى ساتىپ الىنباعان ءارى دۇرىس قالىپتاسپاعان. ەكىنشىدەن, سۇرانىستىڭ ارتۋىنا بايلانىستى سالقىن تۇسكەن كەزدە كومىر تاسىمالداۋعا ارنالعان اشىق ۆاگوندارعا دەگەن جەتىسپەۋشىلىك تۋىنداعان. ۇشىنشىدەن, كەنىشتەر حالىقتى كومىرمەن قامتۋعا باسىمدىق بەرمەگەن. ويتكەنى ولاردىڭ ءوز مىندەتتەمەلەرى بار. الدىمەن سول مىندەتتەمەلەردى ۋاقتىلى ورىنداۋعا كۇش سالعان.
قىسقاسى, بيىل وتكەن جىلعى قاتەلىكتى قايتالاماۋ ماڭىزدى.
بيىلعى باعىت
جوعارىدا, الداعى جىلىتۋ ماۋسىمىنا دايىندىق وسى جىلدىڭ ناۋرىزىندا باستالعانىن ايتتىق. مينيسترلىك ءتيىستى جول كارتاسىن ازىرلەگەن. قۇجات اكىمدىكتەردىڭ بيۋدجەتتىك ۇيىمدار مەن حالىق ءۇشىن كومىردى الدىن الا دايىنداۋىن كوزدەيدى.
– جول كارتاسىن وبلىستار مەن رەسپۋبليكالىق قالالاردىڭ اكىمدىكتەرىنە ەكى رەت جولدادىق. ولار ۇسىنعان دەرەكتەر نەگىزىندە 2022-2023 جىلدارعا ارنالعان قاجەتتى كولەمنىڭ جوسپارى قالىپتاستىرىلدى. وسى جوسپارعا سايكەس بيىلعى جىلىتۋ ماۋسىمىندا تۇتىنۋ كولەمى شامامەن 9,6 ملن توننانى قۇرايدى. ونىڭ ىشىندە كوممۋنالدىق-تۇرمىستىق باعىتقا 2,6 ملن توننا, حالىققا 7 ملن توننا كومىر كەرەك. جوسپاردى كومىر ءوندىرۋشى كاسىپورىندار مەن «قازاقستان تەمىر جولى» ۇلتتىق كومپانياسىنا دا جولدادىق. اكىمدىك وسى جوسپاردان اۋىتقىماۋى كەرەك. ايتپەسە بىلتىرعىداي تاعى دا ماسەلە تۋىندايدى. وكىنىشكە قاراي, قازىردىڭ وزىندە وڭتۇستىك وڭىرلەردىڭ جوسپاردان قالىپ كەلە جاتقانى انىقتالدى. ءبىز بۇل ماسەلەنى جەدەل رەتتەۋگە تىرىسامىز, – دەيدى ءى.وسپانوۆ.
بىلتىر الماتى, سولتۇستىك قازاقستان, اقمولا, پاۆلودار جانە قوستاناي وبلىستارىندا كومىر جەتكىزۋگە قاتىستى كۇردەلى ماسەلەلەر ورىن العانى ەسىمىزدە. ال سوڭعى دەرەكتەرگە سۇيەنسەك, قازىر جامبىل (12,7 پايىز), الماتى (17 پايىز), قىزىلوردا (20,7 پايىز) وبلىستارى مەن نۇر-سۇلتان (5,4 پايىز), الماتى (11 پايىز) قالالارىنىڭ جوسپاردى ورىنداۋ كورسەتكىشتەرى تومەن. ال مامىر ايىنان بەرى قاراعاندى (51,3 پايىز), جەتىسۋ (96 پايىز), ۇلىتاۋ وبلىستارى ءۇش ايلىق كومىر قورىمەن قامتاماسىز ەتىلگەن.
– جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار سالقىن تۇسكەنىن كۇتپەي-اق قازىردەن باستاپ كومىرمەن بارىنشا قامتۋ ماسەلەسىنە ءمان بەرۋى كەرەك. تيىسىنشە, حالىقپەن جۇمىس جۇرگىزۋى قاجەت. ويتكەنى سالقىن تۇسكەن سوڭ, كومىرگە دەگەن سۇرانىس ارتادى. دەمەك باعا دا وسەدى. جوسپارلاۋداعى نەگىزگى ماسەلەلەر جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار ۇسىنعان دەرەكتەرگە قاتىستى. ولاردىڭ مالىمەتتەرى كەنىشتەر جانە «قازاقستان تەمىر جولى» ۇسىنعان دەرەكتەرمەن سايكەسپەيدى. مۇنى بىلتىر اڭعاردىق. سوندىقتان بيىل بارلىق كوزدەن الىنعان مالىمەتتەردى سالىستىرا وتىرىپ, قايتا تەكسەرەمىز, – دەيدى كوميتەت توراعاسى.
ءى.وسپانوۆتىڭ ايتۋىنشا, كومىرگە دەگەن ەڭ جوعارى سۇرانىس شامامەن وتىز كۇندى قۇرايدى ەكەن.
– الدىمەن وڭىرلەر قانشا كومىر قاجەتتىگى تۋرالى ءوتىنىم قالىپتاستىرىپ, ۇسىنادى. اتالعان ءوتىنىم كەنىشتەرگە كەلىپ تۇسەدى. ولار ونداعى كولەمدى ءار ايدىڭ 15-ىنە دەيىن ازىرلەيدى. ءارى قاراي ونى كولىك ۇيىمىنا جولدايدى. كولىك ۇيىمى ءوتىنىمدى بىرنەشە كۇن قاراستىرىپ, ماقۇلدايدى. بۇدان كەيىن كومىردى تيەۋ جانە تاسىمالداۋ باستالادى. سوندىقتان كومىرگە دەگەن ەڭ جوعارى سۇرانىس تۇسەتىن وتىز كۇننىڭ كولەمىن تۇتاس كەزەڭگە ءبولىپ تاستاۋ كەرەك. سونىڭ ناتيجەسىندە ءبىز قازىر جوسپاردى 10 پايىزعا ارتىعىمەن ورىنداپ كەلەمىز. قىسقاسى, حالىقتى كومىردى سۋىق تۇسپەي تۇرىپ ساتىپ الۋعا شاقىرامىز, – دەيدى يندۋستريالىق دامۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى.
شەكاراداعى شيكىلىك
بىلتىر كومىرمەن قامتاماسىز ەتۋ باعىتىندا بەتپە-بەت كەلگەن تاعى ءبىر ماسەلە بار. ول – جىلىتۋ ماۋسىمىندا كومىردى رەسپۋبليكادان تىس جەرلەرگە كەدەرگىسىز شىعارۋ فاكتىلەرىنىڭ انىقتالۋى. ماسەلەن, جامبىل وبلىسى اكىمدىگىنىڭ مالىمەتىنشە, بىلتىر «ايشا ءبيبى», «سىپاتاي باتىر» جانە «قاراسۋ» كەدەن بەكەتتەرى ارقىلى قىرعىزستان باعىتىندا حالىققا ارنالعان 123 مىڭ تونناعا جۋىق كومىر ەكسپورتتالعان. بۇل جاعداي ۇلتتىق ستاتيستيكا بيۋروسىنىڭ جانە «قازاقستان تەمىر جولىنىڭ» دەرەكتەرىمەن دە راستالىپ وتىر. وكىنىشكە قاراي, كومىردى رەسپۋبليكادان زاڭسىز شىعارۋ ءالى دە جالعاسۋدا.
– مەركى اۋدانى تۇرعىندارىنىڭ اقپاراتىنا سەنسەك, كومىر تۇيىقتارىندا تىركەمەلەرى بار, قىرعىز ءنومىرلى 50-گە جۋىق اۆتوكولىك دايىن تۇر. وكىنىشكە قاراي, تاۋلىك سايىن حالىققا تيەسىلى 2,5 مىڭ تونناعا جۋىق كومىر شەكارادان شىعارىلادى ەكەن, – دەدى ءى.وسپانوۆ.
شامالعان جانە ءشىلباستاۋ ستانسالارىندا دا ءدال وسىنداي سحەما بويىنشا قىرعىزستانعا كومىر ەكسپورتتالادى. وكىنىشتىسى, جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگانداردىڭ وكىلدەرى ولارمەن كۇرەسۋدە بەلسەندى ەمەس. ولار پروبلەمانىڭ بارىن بىلەدى. بىراق «مۇنداي ماسقارانى توقتاتۋدىڭ تەتىگى جوق» دەپ قول قۋسىرىپ وتىر.
– سوندىقتان جامبىل, سولتۇستىك قازاقستان, الماتى, تۇركىستان, قوستاناي وبلىستارى تۇرعىندارىنىڭ وتىنىشتەرى نەگىزىندە جىلۋ بەرۋ كەزەڭىندە كومىر اكەتۋگە ۋاقىتشا تىيىم سالۋدى ەنگىزۋ تۋرالى ماسەلە ۆەدومستۆوارالىق كوميسسيانىڭ وتىرىسىنا شىعارىلدى. وندا بۇل باستاما ماقۇلداندى. قازىر بۇيرىق جوباسى مەملەكەتتىك ورگانداردا كەلىسىلىپ جاتىر, – دەدى ول.
ۆەدومستۆونىڭ دەرەكتەرىنە سۇيەنسەك, كورشى ەلدەرگە كومىر ەكسپورتى ارتقان. اتاپ ايتقاندا قىرعىز رەسپۋبليكاسى باعىتىنداعى ەكسپورت كولەمى 19 پايىزعا, وزبەكستان رەسپۋبليكاسى باعىتىنداعى كورسەتكىش 30 پايىزعا وسكەن. 2021 جىلى قىرعىز رەسپۋبليكاسىنا قازاقستاندىق كومىردىڭ ەكسپورتى 1 ملن 143 مىڭ توننانى قۇرادى. ونىڭ ىشىندە «قازاقستان تەمىر جولىنىڭ» مالىمەتىنشە, تەمىر جول كولىگىمەن 1 ملن 20 مىڭ توننا شىعارىلعان. ال اۆتوموبيل كولىگىمەن 123 مىڭ توننا (2 050 ۆاگون) وتاندىق كومىر شەكارا اسىپ وتكەن.