ءسۇيىنشى, قازاق وقىرمانى! ءداستۇرلى دەڭگەيىنەن دە دارەجەلەنىپ, ەجەلدەن قالىپتاسقان ءبىتىم-بولمىسىنان وزگەشە قۇيىلا قۇبىلىپ, قىمبات تا عاجاپ مىنەزىمەن دۇنيەگە كەلىپتى-اۋ قازاق رومانى! كوكەيىمىزگە «چەحوۆشا» ءمارت ماتىندەرىمەن, قىسقا دا تالعامدى تىلىمەن توقىلعانى! العاشىندا قولىمىز باتپاي ۇستاعان قالىڭ كىتاپتىڭ مۇنشاما تەز وقىلعانى! مۇنى جاي ءبىر اسەرلى, سيقىرلى, تەربەلمەلى ءسوز تەڭەۋى دەپ تۇسىنبەڭىز. جاڭا پروزا, توسىن ۇلگى, سونى قادام, سەركە ءستيلدى, سەرگەك بايلام – ءبارى-ءبارىنىڭ توياتتاندىرعان كۇشىندەمىز!
ەرىكسىز ەلپەڭ جەلمەن كەرنەلگەن جەلكەن! جان تىلسىمى, ءتىپتى قان قىسىمى ميىڭنان شىندىق شيراتىلىمىن شەبەر تارقاتىپ, سۋىلداتا شاشىپ جونەلگەندەي مە؟ كەۋىلسىز ەمەس, كەرنەيلەتىپ, كوركەمدىگىمەن بەبەۋلەتىپ... بۇل قازاقتىڭ باسىنا نە كەلىپ, نە كەتپەدى؟ اراگىدىك تۇياعىنان قيىلىپ, تۇلپارلىققا جەتپەدى... ءبارىبىر ورنىنان وڭالىپ, وپالى كۇيمەن, كۇلدەن كوتەرىلگەن نە دەگەن جانى ءسىرى, ەپتى ەدى! وسىنىڭ ءبارىن تارازى تاريح تالعاممەن اسا كۇيتتەدى. قازاق بولىپتى, قازاق بار ەكەن, قازاق بولاشاققا بوي ۇرعان دانا ەكەن... بىراق ۋىسىنداعى باعىن, بەرەكەسى مەن بىرلىگىن, ءتاڭىرى دارىتقان ىرىلىگىن سول شاربولات كۇيىندە ۇستانا الىپ ءجۇر مە!؟
بۇعان ءباس تىكسەڭىز – تالانتتى جازۋشى, تاپتاۋرىنسىز تالعام يەسى تۇرىسبەك ساۋكەتاەۆتىڭ «جەلقايىق» رومانىن باس الماي وقىپ شىعىڭىز. جالىقتىرمايدى, جاھاندانۋدان جۇتىلىپ كەتپەس ءۇشىن جانىڭدى قارماق ۇشىنا ءىلىپ قوياتىن قىسىلتاياڭداعى قىسپاعى دا بار... ۇلت ءۇشىن كەسەك مىنەزبەن, كەرنەۋلى كەلبەتپەن, شيىرسىز ىزبەن جازۋدىڭ ءوزى ەرلىك-اۋ, ءسىرا... تۇجىرىپ ايتساق, بۇل – قازاق پروزاسىنىڭ تاۋەلسىزدىك تۇسىنداعى تەگەۋرىندى تۋىندىسى, «قالىڭ رومان وقىلمايدى» دەگەن توڭ-تورىس ۋاجگە تويتارىس. قايتا, بۇل – باستاپ, تاستاي المايتىن, كۇللى ج ۇلىن-جۇيكەڭىزدى ءجىبىتىپ, بىلمەككە بەرەكەلەندىرەتىن, رۋحاني بۇلا كۇشكە كەنەلدىرەتىن, ورشىلدىككە ورشەلەندىرەتىن ء«نار-سۋسىن!» رازىلىعىڭدى تاسىتىپ, ەڭسەڭدى كوتەرىپ, بىلاي دەگىزەتىن: «ە, باسە, وسىنداي ەرەك تە شىنايى شىعارما تۋسا, تۋسىن!» تىڭ ۇلگى – تاپقىرلىق ك ۇلىگى! ۇركەكتەنبەڭىز, ءۇمىت ۇزبەڭىز. قاشاندا العاشقىنىڭ قادامى تۇساۋلى, شەتقاقپايلى, ءشات-شالەكەيلى, قۇسالى. وتكىنشى بۇل ۇرگەدەك سەزىم سانا ساپىرىلىسىنىڭ ساراپتاماسىنان سوڭ تابيعي تانىمعا تابان تىرەپ, ادىلدىك تۇعىرىنا تۇراقتانادى. ۋاقىت-ءامىرشىنىڭ بۇلتارتپاس بۇيرىعى وسى! ءبىزدىڭ بىلەرىمىز, تۇيەرىمىز – توسىن سيپاتتى, تۇڭعيىق تاعدىرلاس, تارتۋ-تارالعىلى, ايدارىنان جاڭاشىلدىق لەبى ەسكەن «جەلقايىق» رومانى ادەبيەت اتتى الىپ تەڭىزگە كەرىم جەلكەنىن كەرىپ ۇلگەرىپتى! قۋانساق, وسىعان قۋانايىقشى! عابيت مۇسىرەپوۆ: ء«سوز قاسيەتى – كوركەمدىگىندە, وي قاسيەتى – شىندىعىندا», دەپ جۇلگەلەپ, قىسقا جازۋدىڭ دا قادىرىن ءوز مىسالىمەن شەگەندەپ كەتىپ ەدى...
قازاق ادەبيەتىنىڭ ونىكتى دە كورنەكتى جاۋىنگەرى, دارا قولتاڭبالى جازۋشى ت.ساۋكەتاەۆ شىعارماشىلىعى – ءاماندا وقىرماندارىنىڭ بەزبەنىندە. جۇرەك لۇپىلىمەن ەلەڭدەسە كۇتىپ, ەلگەزەكتىكپەن سىمىرەدى. سەبەبى ءوز كۇتكەنىنەن ارتىق وزەكجاردى تاقىرىپ تىلسىمىنا بويلاتا جونەلەتىن ماگيالىق تارتىلىس كۇشىنەن ءار وقىرمان رۋحاني لاززاتقا بولەنەدى. وزگەشە بايان, قوڭىر اۋەن, ءتىل كۇمبىرى جان تەربەيدى. ىنتىقتىرا تارتىپ, ەسىلتىپ وقىتادى. ءبىر جۇتقان ءزامزام سۋىنداي تاڭداي تاقىلداتادى. سۋرەتكەردىڭ زامانىمىزدىڭ سوقتالى دا سولعىن تۇستارىن ءجىتى اڭعارىپ, قوعام دامۋىنىڭ نازىك قىرلارىن ءدوپ باسىپ, تۋراشىلدىق تالىمىمەن الاقانعا جايا سالاتىن شەبەرلىك لابوراتورياسىندا «قيلى تاعدىر» اتتى روماندار تسيكلى ماۋەلى جەمىسىن بەرە باستادى. الدىڭعى ەكەۋىن – «ايقاراڭعىسى» مەن «بۇلاعاي» روماندارىن تۇشىنا وقىعاندار, ەندى سولاردىڭ زاڭدى جالعاسىنداي «جەلقايىقتى» باستاپقى قۇلشىنىس, اڭسارمەن قابىلداپ, قاناعات سەزىمىنە بولەنىپ جاتقانىن ايتۋ پارىز. جانە دە بۇل تۋىندىنى جاڭا قازاق رومانيستيكاسىنىڭ بولەك ساپاداعى ايقىن وزىق ۇلگىسى, پروزالىق سونى ىزدەنىستىڭ مارجانى, كەيىپكەر وبرازىن جاساۋداعى جاتتاندىلىقتان جالتارا ءتۇسىپ, جاھاندىق ادەبيەتتىڭ سۇزبەلەرىمەن ءھام ۇلتتىق ۇردىسپەن بايىتىلعان «ساۋكەتاەۆتىق قولتاڭبا» دەپ ايدارلاپ الىپتى. ءتىپتى كەيدە دۇمبىدەي ديالوگتەرى دىراۋ قامشىداي دىز ەتكىزە شاپاقتاسا, مونتانى مونولوگتەرى جان دۇنيەڭدى بالبىراتا اربايدى. قىسقاسى, وقىرمان ءوزىن ۇمىتىپ, رومان دەمىمەن تىنىستايدى, تارتىلىس كۇشىنىڭ شەڭبەرىنە ماتالىپ قالادى...
سان-سالالىعىمەن ءارى كۇردەلىلىگىمەن كوڭىل ايدىنىندا ەرەكشەلەنىپ تۇرعان «جەلقايىق» رومانى ءالى دە بولسا سىنشىلار نازارىنا دەندەپ ىلىگە قويعان جوق. اۋىزەكى تۇشىنىس باعا. باستاپقى ءسۇيسىنىس, تانتىلىك, قولداۋ پىكىرلەر ءورىس جايعان. ءاسىلى, جاپپاي جارىلقانار, وڭكەي كەلىستى, تازا سىننىڭ مايەگىنەن دامەلىمىز. ادەتتە, تالعامعا تاتىرلىق تۋىندىسىز سىن وربىمەيدىنىڭ كەبىنە ۇڭىلسەك, بۇل نە داعدارىس؟ قاسقايىپ نىق تۇرعان «جەلقايىقتى» كوزگە ءىلۋ – ۇلت ماقتانىشى! ادەبي سەلقوستىق ەشنارسەنىڭ دە ءادىبىن جاپپايدى, قۋارتادى, قۇلازىتادى. بۇگىنگى قازاق قوعامىندا اباي بولاتىن ءبىر تۇيتكىل وسىعان تەلىنسە كەرەك. اتتەگەن-ايى, بار سالانى جايلاعان الاڭسىزدىق, كورەتىن نارسەنىڭ ءوزىن كوربىلتەلەندىرە بەرەدى. اۆتوردىڭ جۇيەلى ەسكەرتۋى دە وسىعان سايادى ەمەس پە؟ قوعام اعزاسىندا بەزدەي شورشىپ, شوعىرلانا جايىلعان كۇللى كەلەڭسىزدىكتى وسى كىتابىندا دا تۇيرەۋدەي-اق تۇيرەمەدى مە؟ سويتسەك, رومانداعى جانايقاي تۇگەسىلۋدىڭ ورنىنا تۇرلىشە تۇرپاتتالىپ, تۋىرلىقتايىن جەردەن تومارداي بوپ ءوسىپ جەتىلىپ, اقيقات تۇما باستاۋلارىنىڭ كوزىن بىتەپ تاستايدى ەكەن. جازۋشىنىڭ كورەگەندىكپەن سەزىپ-كوزدەپ, ءسوز قانجارىن اياۋسىز سۇققىلايتىنى وسىدان بولسا كەرەك. ال ءبىز وسى كىربىڭدەردىڭ كىلتيپانىمەن كۇرەستىڭ اۆتور ۇسىنعان وتا كەزدىگىن قولايلى ساتتە كەزەنۋدىڭ ورنىنا, نەمقۇرايدىلىق پەن نەمكەتتىلىك تانىتامىز. سوندا ادەبيەتتەن نە پايدا؟..
ادەبيەتتىڭ پايداسى سول, ناقتىلاساق, ت.ساۋكەتاەۆتىڭ ۇلتىنا جاناشىرلىعى مول! ايتۋداي-اق ايتىپ كەلەدى, نامىستى پىسپەكتەيدى. شىندىق – كوپ, اقيقات – جالعىز ەكەنىنە مويىن ۇمسىندىرىپ, تالعام-تارازىسىنا تارتادى. قوعامدى قانداي داۋاسىز دەرت جايلامادى دەسەڭىزشى. جوعارى لاۋازىمدىلار اراسىندا مەملەكەتتىڭ مۇددەسىن شەتەلدەرگە «ساتىپ», ۇيرەنشىكتى عادەتكە اينالدى. كيەلى سانالعان قۇندىلىقتىڭ ءبارىن تىپ-تيپىل ەتكەن بەزبۇيرەكتەر شە؟ ءومىر ايناسى كۇل-قوقىسپەن عانا كولەگەيلەنىپ قالعانداي زارەنى ۇشىرادى. بۇعان جازۋشى بەتىن باسىپ, قالاي شىدايدى؟..
اتوم سىناعىنىڭ سولەكەت-سۇمپيىنەن ۇرپاق توز-توز بولىپ جاتىرىندا ءشىرىپ جاتقانىمەن قويماي, بايقوڭىرمەن بۋىندىرىپ, اۋاسىن لاستاپ, تابيعاتىن تابىتپەن تەڭەستىرگىسى كەلدى. ەجەلگى التىنوردا سايىپقىراندارى مەكەندەگەن نۋلى جەر-سۋ, بابالارىنان تەرىس باتا العانداي, ۋلى ايماققا اينالدى. كارلاگ پەن الجير-ءدىڭ ەسكى ورنىنان ءالى كۇنگە ەسىنەن اۋعانداردىڭ توپالاڭ-شاڭى قاعىلاتىنداي. ساياسي قۋعىن-سۇرگىن جۇتپاسىنا ناقاق جۇتىلعانداردىڭ جانايقايى ءالى دە قازاق دالاسىنىڭ ءار تۇسىنان شوشىندىرا ەستىلىپ, شوق باستىرعانداي ءشۇبالاندىردى. قايماعى قالقىپ الىنعان ۇلتتان ماڭگۇرت جاساۋ – سازبالشىقتان ويىنشىق بالاۋىزداعاننان جەڭىل ءتيىپ, يدەولوگيالىق دىراۋ قامشىنىڭ استىندا نەبىر بوزداق دۇرەلەندى. قولىمىزداعى تاۋەلسىزدىك كەيپى, كەيدە تۇسىمىزدە ءوزىمىزدى شوشىندىراتىن حالگە جەتتىك. تاۋەلسىزدىككە تولىققاندى يە بولا الىپ ءجۇرمىز بە دەپ, سان سوعۋعا ماجبۇرلەندىك... عالامتور ارقىلى جاستار ساناسى ۋلانىپ, اتا سالتتىڭ, ءداستۇر-قاعيداتتىڭ تاربيەلىك ءمانى قۇم استىنداعى التىنداي جىلتىراپ قالدى... ۋاقىت قۋعىنىنداعى الەم-جالەم عاسىردىڭ البا-جۇلبا بەينەسىن قاعازعا تۇسىرگەنشە اۆتور بايىز تاپپادى, جەر تەپكىلەپ, بەتالدى جۇزگەن «جەلقايىعىنىڭ» باعىتىن تۇزۋلەۋگە تىرىستى. ءسويتىپ, قالام تابىنىڭ قينالىسىنا تازا جۇرەك القىنىسىن قوستى. قانداي كەسەلگە دە مويىمايتىن كۇدىرەيگەن جالدى كەيىپكەرلەر قايدان شىقتى دەيسىز؟ نەندەي گاپتەن؟! ولاردىڭ ءبىرازى جۇقانا, جاداۋ-جۇدەۋ كۇيتتەرىنە قاراماي, جەكە-دارا, دەربەس وبرازدالسا دا, جيناقتالا كەلىپ باس كەيىپكەرلەرگە ءتان بولمىسپەن تياناقتىلىق تانىتادى. ءبارى شەتىنەن باس كەيىپكەر مىندەتىنە جەگىلگەن. ۇساق, ەكىنشى كەزەكتەگى پەرسوناجدار جوق. ارقايسىسى ءوز تاعدىرىمەن دارالانىپ, ءومىر اتتى ۇلى پولوتنونىڭ ءبىر-ءبىر شتريح-قيۋى ىسپەتتى ءبىر-بىرىنە ساۋلە شاشا بوياۋىن ايشىقتاپ, جىمداسا ورىلەدى. شىعارما سونىسىمەن دە ءداستۇرلى قازاق روماندارىنان وقشاۋ سيپاتتا تانىلادى. روماننىڭ ءسىز ىزدەگەن, تاڭىرقاعان ەرەكشەلىگىنىڭ ءبىر سيپاتى دا وسى بولسا كەرەك.
قاۋساعان دۇنيەنىڭ قانشاسىن وسىلايشا تىزگەنىمەن, قوعام زارى وزىنەن-ءوزى جەڭىلدەمەيتىنىنە اۆتور اركىمنىڭ جۇرەگىن يلاندىرا وتىرىپ ج ۇلىنعا ينە سۇققانمەن بىردەي جاھاندانۋ جانتالاسىنان ۇلتتى اراشالاپ قالۋدىڭ امالدارىن كەيىپكەرلەرىمەن بىرگە ىزدەستىرەدى. روماندا ازاتتىق قارساڭىنداعى قازاق قوعامىنىڭ الەۋمەتتىك ءحالى, رۋحاني بولمىسى, ۇلتتىق تۇيسىگى پسيحولوگيالىق كەڭ پانورامالى اۋقىمدا كوركەمدىك قۋاتپەن بارىنشا شىنايى سۋرەتتەلگەن. تيتىمدەي عانا, قاراپايىم كوشە سىپىرۋشى موتيا تاتەي ايانىشتى تاعدىردىڭ قىسپاعىندا جۇرسە دە, ءومىر اعىسىنىڭ بۇرالاڭىندا ادىلدىك تۋىن جىقپاۋىمەن ەڭسەلەنەدى. ال تۋما تالانت, جاس عالىم باقتياردىڭ وپاسىزدار ورتاسىنداعى قايرانسىز قالىپ, بىرتىندەپ ءبىلىمىن ساۋدالاپ, القاشقا اينالۋىن نەندەي زاۋالدىڭ تەپكىسىنە بالار ەدىڭىز؟ دارىندى اقىن ابىشكەن قايىردىڭ وزەكجاردى تۋىندىلارىن ءبىر جۇتىم اراققا ساتۋى اقتاپ الار ازعىندىق پا؟ جالپى, ازعىندىق اتاۋلى اقتاۋعا تاتي ما؟ جەزوكشەلىكتىڭ مىستانى روزانىڭ, قىلمىسسىز قىل ەسپەيتىن سىعاننىڭ, اسا زيالى پروفەسسوردىڭ جالعىز ۇلى ناركومان ءراشيدتىڭ تالاپايعا تۇسكەن تاعدىرلارىنان قانداي ساباق الۋعا بولادى؟ ءومىرىن عىلىمعا ارناعان فاناتيك احمەتوۆ, ءبىر كەزدە پارتيا, زاڭ ورگاندارىندا قىزمەت ەتىپ, كەيىننەن عىلىمعا كەلگەن, قىلمىس الەمىنەن جەڭۇشىنان جالعاسقان جىمىسقى امانباەۆ, ستاليندىك توزاقتان ءوتىپ, شىعىستان جارتى ءتانىن سۇيرەپ قايتقان اعاشاياق ءشاۋالي, تۇركىنىڭ مىڭجىلدىق تاريحىن جۇرەگى جىلاپ جىرلايتىن عۇلاما ساپارعاليەۆ, پوليگون «پەرزەنتى» – بينازار, فەدكا, ت.ب. كوپتەگەن سيۋجەتتىك جەلى بار. ءار جەلى ءومىر قۇبىلىستارىنىڭ ءتۇرلى اسپەكتىسىن كەڭ قامتىپ, تارام-تارام جىلعالانا ءتۇسىپ, ءبىر ارنادا توعىسىپ, تۇيىندەلۋىمەن قۇندى. كەيىپكەرلەردىڭ قىم-قيعاش تاعدىرى ارقىلى اۆتور ءومىردىڭ نەبىر شىتىرمان قالتارىستارىنا تەرەڭ بارلاۋ جاساپ, بۇگىنگى قايشىلىققا تولى بولمىسىمىزدىڭ شىنايى بەينەسىن ايشىقتاۋعا تالپىنعان.
شىعارمانىڭ ءتىلى جۇردەك, بوياۋى قانىق, جازىلۋ ۇلگىسى اۆتوردىڭ وزىنە ءتان دارا ماشىعىن ايقىندايدى. جىلى يۋمور مەن جۇرەكتى شىم ەتكىزەر ءتاتتى مۇڭ ارالاس قيلى وقيعالار پاليتراسى وقىرماندى سان الۋان سەزىمگە بولەپ, قىزىقتىرا جەتەلەيدى. قاناتتى قيالمەن ۇشتاسقان ميستيكا, ايان-ءتۇس, سيۋررەاليستىك كورىنىستەر شەبەرلىكپەن قيۋلاسىپ, شىعارمانىڭ فيلوسوفيالىق-ەستەتيكالىق سالماعىن ارتتىرا تۇسكەن.
جۇيرىك رومانيست ت.ساۋكەتاەۆتىڭ اتالعان شىعارماسى مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ جۇلدەگەرى بولۋعا ابدەن لايىقتى دەگەن سەنىمدەمىز. جاڭالىقپەن جالى جالدانعان وزىق ۇلگىدەگى بۇل تۋىندى قازاق ادەبيەتىنىڭ وركەشتى دە, اسقارالى بيىگى ىسپەتتى قۇبىلىس ەكەنىنە ەكىنىڭ ءبىرىنىڭ كوزى جەتەرى انىق. سەبەبى «جەلقايىق» رومانى زامانا شىندىعىنىڭ شىراعدانى سەكىلدى, ساۋلەسىن مولىنان شاشا بەرمەك... جۇرەكتە تۇتانعان شىراق ەشقاشان سونبەك ەمەس...
قايسار ءالىم,
جازۋشى,
قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى