شىمكەنتتەن – تاشكەنت شاھارىنا بەت العان كۇرە جولدىڭ وڭ جاق بەتىندەگى قازىعۇرت تاۋىنىڭ ەتەگىنە سوزىلا ورنالاسقان جوتادا «ماڭگىلىك ەل» اتالاتىن ساياباقتا «الاش ارىستارى», «اناعا تاعزىم» جانە قاجىمۇقان مۇڭايتپاس ۇلىنا ارنالعان ەسكەرتكىشتەر كەشەنىنىڭ اشىلۋ سالتاناتى ءوتتى.
وسى شاراعا قاتىسۋعا ەلىمىزدىڭ ءتۇرلى وڭىرىنەن ارنايى كەلگەن كوپشىلىك سول ارادا بۇل ءبىر حالىقتىڭ كوپتەن بەرى كوكەيىندە جۇرگەن, ەندى مىنە شەشىمىن تاپقان تاريحي وقيعا بولعانىن ءبىر اۋىزدان ماقۇلداپ, ريزاشىلىق سەزىم بىلدىرگەنىنە كۋا بولدىق. ورنىمەن جانە ماقساتتى تۇردە اتقارىلعان بۇل ۇلكەن ىسكە جەتكىزگەن جولدىڭ ءوز تاريحى بار ەكەنىن كوپشىلىك قاۋىمنىڭ بىلە بەرمەۋى مۇمكىن. سوعان قىسقاشا توقتالايىن.
وتكەن عاسىردا سوۆەت وكىمەتى ورناعان بەتتە قوعامدا ساياسي-ەكونوميكالىق, الەۋمەتتىك جانە باسقا وزگەرىستەر ەنگىزۋمەن قاتار مادەنيەت جانە رۋحانيات سالاسىندا دا بەلسەندى تۇردە جاڭا قۇندىلىقتاردى ورنىقتىرۋ ءىسىن قولعا الدى. وسى ارنادا ءبىراز ىرگەلى شارۋا تىندىرعانىن سوۆەت بيلىگى تاريح ساحناسىنان كەتكەنىنە قانشاما ۋاقىت بولسا دا, كۇندەلىكتى ومىردە ونىڭ ىزدەرىمەن بەتپە-بەت كەلىپ ءجۇرمىز. قالا, ەلدى مەكەندەردەگى كوشە اتتارى مەن جاڭا ءومىردىڭ ورنىعۋىنا ەڭبەگى سىڭگەن تۇلعالارى قويىلعان ەسكەرتكىشتەر سول قىزمەتتىڭ كورىنىسى بولسا كەرەك. بۇگىن سول اتقارىلعان جۇمىستى تۇگەلدەي تاريح قوقىسىنا يتەرە سالۋعا اۋىز دا بارمايدى, قول دا جۇرمەيدى. بۇل, ارينە, ۇلكەن, ارنايى توقتالۋدى تالاپ ەتەتىن تاقىرىپ.
وزگەرىس ارناسىنا تۇسكەن قوعام ءوز تالعام-تىلەگىنە سايكەس قۇندىلىقتارىن انىقتايدى. بۇل – ىلگەرى ۇمتىلعان ءومىر زاڭدىلىعى. تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارى استاناداعى ەۋرازيالىق ۋنيۆەرسيتەتتىڭ كىرەبەرىس دالىزىنە تاريحي تۇلعا كۇلتەگىننىڭ قۇرمەتىنە قويىلعان ءمۇسىننىڭ جاراسىمدى كوشىرمەسى ورنىقتى. رەسەيدىڭ كەرمان شاھارىندا (ريازان) جەرلەنگەن تاۋەكەل حاننىڭ نەمەرە ءىنىسى, وندان سۇلتاننىڭ ۇلى ورازمۇحاممەد سۇلتان مەن ونىڭ ۇستازى, تاريحشى قادىرعالي ءبيدىڭ جاتقان جەرىنە جاڭادان بەلگى-قۇلپىتاس ورناتىلدى. ۇلى عالىم «تاريحي-ي ءراشيديدىڭ» اۆتورى مۇحاممەد حايدار دۋلاتي بابامىزدىڭ كاشميردەگى ء(ۇندىستان, سريناگەر شاھارى) زيراتى مەن قۇلپىتاسىن 447 جىلدان (1550 ج. قازا تاپقان) سوڭ تاۋىپ, ريزالىق سەزىمگە بولەندىك...
ۇلتتىڭ رۋحاني ومىرىندە كەڭ ەتەك العان وسى ارەكەتتىڭ استارىندا نە جاتىر؟! ۇلت ءومىرىنىڭ الىستا قالعان قايتالانبايتىن جۇلدىزدى ساتتەرىن قۇر اڭساۋ, ساعىنۋ عانا ما؟ جوق, الدە, وتكەن ءومىردىڭ ساباقتارىنا, ەلدىك پەن ەرلىكتىڭ ۇلگىلەرىنە سۇيەنىپ جىگەر جانۋ, جول ىزدەۋ ارەكەتى مە؟
قالاي بولعاندا دا مەملەكەتتىك تاۋەلسىزدىك العان بەتتە قوعام الدىندا ۇلتتىق رۋحانياتقا جاڭا سەرپىن, جاڭا ءورىس بەرۋ مىندەتى تۇردى. ال بۇل تەلەگەي-تەڭىزدەي سان-سالالى شارۋانى مەملەكەتتىك مەكەمەلەر مىندەتىنە ارتىپ قويۋدىڭ قاتە ۇستانىم ەكەنىن تۇسىنەتىن جەكە تۇلعالارعا سۇرانىس ارتا تۇسكەن مەزگىل بولاتىن. جانە ونداي ازاماتتاردىڭ قوعامدىق ءومىردىڭ بارلىق سالاسىنان بوي كورسەتكەنى قاجەت-اق ەدى. حالىق, ەل بولعان جەردە ونداي تۇلعالار شىقپاي قويمايتىنىن ءومىر اعىمى كورسەتتى. بۇل – بىرىنشىدەن.
ەكىنشىدەن, ۇلتتىڭ وتكەن ومىرىنە قاتىستى تاريحي وقيعالار مەن جەكە تۇلعالاردىڭ ونەگەلى قىزمەتىن ەسكە سالاتىن ەسكەرتكىشتەر مەن كەشەندى بەلگىلەر نەگە مەملەكەتتىڭ استانالىق ورتالىقتارىمەن شەكتەلۋگە ءتيىستى. ول ەسكەرتكىش بەلگىلەر ەلدىڭ تۇكپىرىندەگى اۋىلدار مەن ەلدى مەكەندەردە بوي كوتەرىپ, ونى كورگەن سول ءوڭىردىڭ ءجاسوسپىرىمى تاريحي تۇلعالاردىڭ ەلى ءۇشىن اتقارعان ەڭبەگى مەن ەرلىگى تۋرالى ويلانىپ وسكەنى ماڭىزدى بولسا كەرەك.
قازىعۇرت جوتاسىندا ورىن تەپكەن عاجاپ ساياباق ەرىكسىز وسى ويعا جەتەلەيدى. وسى رەتتە مىناداي جاعدايعا توقتالۋعا تۋرا كەلەدى. «ماڭگىلىك ەل» ساياباعى كوپجىلدىق ىزدەنىستىڭ, شىعارماشىلىقتاعى ويدىڭ ناتيجەسى, تىپتەن قورىتىندىسى دەسە دە بولادى. ال ونى باستاپ, لوگيكالىق شەگىنە جەتكىزگەن, ىسكەر جانە ويلى ازامات بەكەت تۇرعارا ۇلى. جانە ء«وزى باستاپ جۇرگىزگەن ءىستىڭ نەگىزگى ەرەكشەلىگى قانداي؟» دەگەن ساۋالعا جاۋاپ ىزدەر بولساق, ول, ارينە, وسى ماقالادا ءبىز سانامالاپ وتەتىن يگىلىكتى ىستەردىڭ بەكەتتىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن ىسكەر تۇلعالاردىڭ جانە ونىڭ جەكە جۇمساعان قايىرىمدىلىق قاراجاتى ارقىلى اتقارىلعانى ەدى.
ءبىز حرونولوگيالىق تۇرعىدان بەكەت پەن ونىڭ قورىنىڭ اتقارعان كوپقىرلى جۇمىسىنىڭ بىرنەشەۋىن عانا اتاپ وتەلىك.
2009 ج. قىركۇيەك. ب.تۇرعارا ۇلى ءوزى قىزمەتتە جۇرگەن سولتۇستىك قازاقستاندا «جەتى جارعى جانە قوجابەرگەن جىراۋ» اتالاتىن قوعامدىق قايىرىمدىلىق قور ۇيىمداستىرادى. ماقسات قازاق تاريحى مەن ونىڭ رۋحاني ومىرىندە ءوز ورنى بار قىزىلجار ءوڭىرىنىڭ شەجىرەلى باي وتكەنىن قايتا جاڭعىرتۋ ەدى. بەكەڭ بۇل ىرگەلى شارۋانى اتاقتى توقسان ءبيدىڭ زيراتىنىڭ باسىنا كەسەنە تۇرعىزىپ, سول جەردەگى ەلدى مەكەنگە بابانىڭ ەسىمىن بەرگىزۋ ءىسىن ۇيىمداستىرۋدان باستايدى. قوردىڭ جەمىستى قىزمەتى اسىرەسە «ەلىم-اي» جىرىنىڭ اۆتورى قوجابەرگەن جىراۋ تولىباي ۇلىنىڭ ەسىمىن جاڭعىرتۋ ىسىندە انىق بايقالادى. جىراۋدىڭ شىعارماشىلىق مۇراسى بەكەڭنىڭ تىكەلەي قولداۋىمەن بىرنەشە كىتاپ تۇرىندە جارىق كورىپ, تۋعان جەرى پرەسنوۆكا اۋىلىنىڭ ورتالىق الاڭىنا ەسكەرتكىش-ءمۇسىنى ورناتىلىپ, سونداعى قازاق ورتا مەكتەبىنە ونىڭ ەسىمى بەرىلدى. قوردىڭ تىكەلەي اتسالىسۋىمەن شال اقىن مەن اكادەميك ەۆنەي بۋكەتوۆتىڭ تۋعان جەرىندە ەسكەرتكىش بيۋستەرى قويىلدى.
ب.تۇرعارا ۇلى ۇلى وتان سوعىسىنداعى جەڭىس كۇنىنە وراي ءوزى تۋىپ-وسكەن قازىعۇرت اۋدانى شاراپحانا اۋىلىندا «بابالار رۋحىنا تاعزىم» كەشەنىن اشىپ, مايداننان ورالماعان 384 بوزداقتىڭ, سوعىستان امان ورالىپ دۇنيەدەن وتكەن 190 ارداگەردىڭ اتى-ءجونىن مرامور تاسقا ويىپ جازدىرىپ, ەسكەرتكىش-مونۋمەنت پەن تاعزىم ساعاناسىن تۇرعىزادى. قور وسى كەشەننىڭ ماڭىنان بولىنگەن 10 گەكتار جەرگە جاستار ساياباعىن اباتتاندىرۋ ىسىنە اتسالىسىپ, 6 مىڭ ءتۇپ ءتۇرلى اعاش وتىرعىزىپ, جارىق ورناتىپ, تروتۋار جۇرگىزىپ, گرانيت تاسقا ابايدىڭ قاراسوزدەرىن ويىپ جازدىردى.
وسى جىلى بەكەت باسقاراتىن قوردىڭ قولداۋىمەن سايرام قالاسىن قالماق شابۋىلىنان قورعاۋ ىسىندە ەرلىگىمەن تانىلعان داڭقتى باتىر تىلەۋ ايت ۇلى مەن ونىڭ ۇلى جولداياقتىڭ قۇرمەتىنە شىمكەنت قالاسىنداعى قاجىمۇقان اتىنداعى ستاديون تۇبىنە ەسكەرتكىش بوي كوتەردى.
2017 جىل. تامىز. ۇلتتىڭ تاريحي جادىنىڭ جاڭعىرۋىنىڭ ايشىقتى كورىنىسى وربۇلاق شايقاسىنا (1643 ج.) قاتىسقان ساربازدارمەن ولاردىڭ باسشىلارىنا دەگەن ىقىلاسىنان انىق بايقالدى. ب.تۇرعارا ۇلى وسى رەتتە وربۇلاق شايقاسىنىڭ 350 جىلدىعىنا وراي قازاقستان ۇكىمەتىنىڭ قاۋلىسىنا (1993 ج. 7 ماۋسىم), جازۋشى ب.نۇرجەكە ۇلىنىڭ وسى تاقىرىپقا بايلانىستى بەلسەندى قىزمەتىنە قولداۋ كورسەتىپ, الدىمەن الماتى وبلىسى پانفيلوۆ اۋدانىنداعى بەلجايلاۋداعى وربۇلاق شايقاسىندا مەرت بولعان ساربازدار بايىزداپ جاتقان قورىمدى قورشاتىپ, وعان بەلگى قۇلپىتاس قويۋ ىسىنە مۇرىندىق بولدى.
2018 ج. ءساۋىر. ب.تۇرعارا ۇلىنىڭ باسشىلىعىمەن جانە ول باسقاراتىن قوردىڭ قارجىلاي قولداۋىمەن شىمكەنت-تاشكەنت كۇرە جولىنىڭ بويىندا «بابالار رۋحىنا تاعزىم» كەشەنىنىڭ ماڭىنداعى «ماڭگىلىك ەل» ساياباعىنىڭ الدىندا سالقام جاڭگىر حان مەن ءجالاڭتوس باھادۇرگە ارنالعان ەڭسەلى ەسكەرتكىشپەن «باتىر بابالار» مەموريالدىق كەشەنى بوي كوتەرگەن.
2019 جىلى 27 ساۋىردە «ماڭگىلىك ەل» جانە «بابالارعا تاعزىم» ساياباعىندا «ۇلتتىڭ ۇلى بيلەرى, ۇلى دالا دانالارى» اتتى تولە, قازىبەك جانە ايتەكە بيلەرگە ارنالعان ساۋلەتتى ەسكەرتكىش ورناتىلدى. ساۋلەتشىنىڭ ورىنداۋ شەبەرلىگىمەن قاتار تاريحي تۇلعالاردىڭ «جەتى جارعى» زاڭىن جازعانىنان مول مالىمەت بەرەتىن «جەتى جارعى» زاڭىنىڭ دا كىتاپ بەينەسى, بيلەردىڭ ءسوز سويلەۋگە ۇسىنىس بەلگىسى – «قامشىسى» دا الدارىنا گرانيت تاسپەن بەينەلەنىپ قويىلىپ, وتكەن تاريحتىڭ ونەگەسىن كورسەتە بىلگەنى دە وتە ورىندى بولعان.
ساياباق ىشىنە اتالعان جادىگەرلەردەن باسقا دا تاريحي ماڭىزى تەرەڭ «كيەلىلەر كەسەنەسى» ەتنواۋىل كورىنىستەرى بوي تۇزەگەنى ساياباق ىشىنە كورىك بەرىپ, كەلۋشىلەر قىزىعاتىنداي دۇنيە تۇرعىزىلعان.
كەشەندى جوبانىڭ كونتسەپتۋالدىق مازمۇن-ماقساتىن انىقتاپ, ۇيىمداستىرۋ جۇمىسىن جۇرگىزگەن بەكەت تۇرعارا ۇلى, ساۋلەتشىلىك قىزمەتىن اتقارعان سكۋلپتورلار – ەسكەن سەرگەباەۆ, الەكساندر بۋرگانوۆ جانە سامات بوكەباي.
«ماڭگىلىك ەل» جوباسى الاش ۇستانىمىنداعى زاڭگەر-عالىم بەكەت تۇرعارا ۇلىنىڭ كوپجىلدىق ىزدەنىسىنىڭ قورىتىندى ءساتى دەسە دە بولادى. ول جوبانىڭ كونتسەپتۋالدىق ۇستانىمىنا بايلانىستى «حالقىمىز ءجۇرىپ وتكەن تاريحي جولدىڭ اۋىرتپالىعىن كەيىنگى ۇرپاق ەسىنەن شىعارماسا ەكەن, اعا بۋىنداردىڭ بىزگە قالدىرعان مۇراسىن باعالاي بىلسە ەكەن دەگەن تىلەكتى باسشىلىققا الدىق» دەگەن ويمەن تۇيىندەيدى.
تاۋەلسىزدىكتىڭ جيناقى كورىنىسىندەي اسەردە قالدىراتىن بۇل اياقتالعان جۇمىس ەلىمىزدىڭ مەملەكەتتىك سىيلىعىنا لايىق ەكەنى كۇمان تۋدىرماسا كەرەك.
مامبەت قويگەلديەۆ,
اكادەميك