قازاقستاننىڭ حالىق سۋرەتشىسى ءابىلحان قاستەەۆتىڭ ءومىرى ءتۇرلى كەزەڭدەردەن تۇرادى, سول ءۇشىن ونىڭ شىعارماشىلىعى دا ءار ۋاقىتتىڭ ايناسى ىسپەتتى. 1919 جىلى ونىڭ وتباسى جاركەنتكە كوشەدى. انە سول كەزدە بولاشاق سۋرەتشى ءوزىنىڭ العاشقى كارتينالارىن سالىپ, ەرتەڭگە ۇلكەن ۇمىتپەن قارايدى. ول ءۇشىن سۋرەت ءمىنسىز الەم, ال الەم كەرەمەت سۋرەت سياقتى ەلەستەگەن بولسا كەرەك. قوعامدىق قۇبىلىستار, كەزدەسكەن قيىنشىلىقتار, ءارتۇرلى ساياسي جۇيەلەر قىلقالام الدىندا ەش قاۋقارسىز ەكەنىن سەزىنگەن ءابىلحان ماڭگىلىك ونەر اسپانىندا جارقىراپ تۇراتىن تۋىندى سالۋعا اۋەستەنگەنىن ونىڭ ءار تيپتەگى ەڭبەكتەرىنەن كورە الامىز.
«تۇركىسىبكە» سىڭگەن وي
ونىڭ ەڭ كەرەمەت تۋىندىلارىنىڭ ءبىرى – «تۇركىسىب». ول بۇل تۋىندىسىن سالۋدان بۇرىن سول زامانداعى ەڭ ۇلكەن قۇرىلىس تۇركىسىبكە جۇمىسقا بارادى. انە سول جىلدارى قارا جۇمىس ىستەي ءجۇرىپ, اينالاسىن باقىلاپ, باعدارىن بىلگەن سۋرەتشى «تۇركىسىب» دەپ اتالاتىن تاماشا تۋىندىسىن ومىرگە اكەلەدى. ول وسى كارتيناسىنا ءوزىنىڭ جاستىق شاعىن, ۇلتىنىڭ تۇتاس ارمانى مەن ءۇمىتىن, بولاشاققا دەگەن كوزقاراسىن, وركەنيەتكە دەگەن ۇمتىلىسىن جازعانىن ۋاقىتتىڭ ءوزى دالەلدەپ بەردى.
«تۇركىسىبكە» كوز سالساڭىز, وندا ەڭ الدىمەن ۇلان-عايىر دالا كوزگە شالىنادى. كادىمگى قازاقتىڭ دالاسى. باۋرايىن ءان, قويناۋىن كۇي تەربەتكەن, ءتورت ت ۇلىگى شۇرقىراپ, اسپاندا كۇن نۇرىن توككەن بايابان دالا. ودان كەيىنگى كورىنىستە سول دالانىڭ سان مىڭ جىلدان بەرگى اقى يەسى قازاقتار بىردەن كوڭىلگە كورىك سىيلايدى. ولار تۇركىسىبتى بويلاپ كەلە جاتقان پويىزدى الاقايلاپ كۇتىپ تۇر. بۇل كۇتۋدە ولاردىڭ اسىل ارماندارى, سەزىم بۇلقىنىستارى, ءتىپتى ەرتەڭگى ومىرگە دەگەن شىنايى سەنىمدەرى سەزىلىپ تۇر. قاستەەۆ وسىنى ءساتتى بەينەلەي العان. قولىنا تاباق ۇستاپ, شاشۋ شاشىپ تۇرعان اق جاۋلىقتى انا دا سۋرەتشى ويىنىڭ تاماشا جەمىسى. قازاق قۋانسا, شاشۋ شاشادى, اتىنا ءمىنىپ, الاقايلايدى, توڭىرەككە سول قۋانىشتى جىلدام جەتكىزۋگە اسىعادى. اۋىل تىرشىلىگىن, قازاقتىڭ دالالىق ءومىرىن جاقسى بىلەتىن قىلقالام يەسى مۇنى ءوز كارتيناسىندا اسا ىجداعاتپەن بەينەلەگەن. ال وسى تۋىندىداعى پويىز كورىنىسى ءبارىن ايشىقتاپ تۇر. ول قازاق دالاسىنا, بوستان ومىرگە ۇمتىلعان ءبىر ۇلتتىڭ ومىرىنە وركەنيەت اكەلە جاتىر ما دەگەن سۇراق تۋىندايدى. «تۇركىسىبكە» سىڭىرگەن قاستەەۆتىڭ باستى يدەياسى وسى بولسا كەرەك. بايقاساڭىز, پويىزبەن پاراللەل تۇيە كەرۋەنى كەتىپ بارا جاتىر. بۇل ەجەلگى ءداستۇر مەن قازىرگى ءساتتىڭ ءبىر-بىرىنە دەگەن وقشاۋ كوزقاراسىن سيپاتتاپ تۇر. بىلايشا ايتقاندا, سۋرەتشى كەشەگى توقتاۋسىز كەرۋەننىڭ ورنىن بۇگىن تەمىر پويىز باستى, كەشەگى ۋاقىت بۇگىنگە جىعىندى بولدى, ءداۋىر اۋىستى, زامان وزگەردى دەگەن جاڭاشا كوزقاراستى العا تارتادى.
«جاس ابايداعى» جاڭاشىلدىق
اباي تۇلعاسىن بەينەلەۋ ونەرىنە اكەلگەن سۋرەتشىلەر وتە كوپ. بىراق ولاردىڭ ارقايسىسى ءوزىنىڭ كوزقاراسىمەن, تالانتىمەن اباي بەينەسىن سومدادى. بۇكىل ەلگە رۋحاني كوسەم بولعان اباي قازاقتىڭ تالانتتى گرافيك-سۋرەتشىسى, قازاق بەينەلەۋ ونەرىنىڭ نەگىزىن سالۋشىلاردىڭ ءبىرى ءابىلحان قاستەەۆتىڭ سۇيىكتى كەيىپكەرى بولدى. ونىڭ قىلقالامىنان تۋىنداعان «اباي كيىز ءۇي الدىندا», «جاس اباي», «اباي جاز جايلاۋدا» شىعارمالارى وسىعان تولىق دالەل. اباي ەلىنە سۋرەتشى ەكى رەت بارىپ, ونىڭ تۋعان دالاسىن, وسكەن ورتاسىن ءوز كوزىمەن كورەدى. سول ءۇشىن دە قاستەەۆتىڭ «كيىز ءۇيدىڭ جانىنداعى اباي» (1938 ج, اكۆارەل) كارتيناسىندا ءوزىنىڭ تۋعان اۋىلىندا ۇستازى ا.س.پۋشكيننىڭ كىتابىمەن بىرگە سۋرەتتەگەن. بۇل سۋرەتتە سۋرەتشى اباي ارقىلى قازاقتىڭ ونەر-بىلىمگە, رۋحانياتقا, مادەنيەت پەن ادەبيەتكە جاقىن ەكەنىن بەينەلەگەن دەسەك قاتەلەسپەيمىز. سەبەبى قاشاندا دا اباي ارقىلى ءبىز قازاقتىڭ ءوزىن كورەمىز. ال حاكىمنىڭ جاستىق شاعىن بەينەلەگەن «جاس اباي» (1945 ج, اكۆارەل) كارتيناسى دا سۋرەتشىنىڭ تالانتىن ايگىلەگەن تۋىندىنىڭ ءبىرى. قولىنا كىتاپ ۇستاعان, الىسقا, بولاشاققا تىكە قاراعان اباي ءبارىن ويلاپ, «قالىڭ ەلىم, قازاعىم, قايران جۇرتىم» دەگەن عاسىر ءسوزىن جالىن اتقان جىرلارىمەن جۇرتقا جەتكىزۋگە بەكىنىپ تۇرعان سىندى. كارتينادان ويلى دا بەكەم, تەرەڭ ادامنىڭ بەينەسىن بايقايمىز. اباي بەينەسىن سۋرەتكە سالعان تۋىندىلاردىڭ ىشىندە ءابىلحان قاستەەۆتىڭ «جاس ابايى» وقشاۋ تۇرعانىنىڭ سەبەبى دە وسى بولسا كەرەك.
«قالىڭمالعا ساتىلعان قالىڭدىق» – قازاق ءۇنى
سۋرەتشىنىڭ كەلەسى ءبىر كەرەمەت تۋىندىسى «قالىڭمالعا ساتىلعان قالىڭدىق» دەپ اتالادى. اتالعان كارتينا 1938 جىلى مايلى بوياۋمەن سالىنعان. وتكەن عاسىرداعى قازاق زيالىلارى كوتەرگەن تاقىرىپتىڭ ەڭ ۇلكەنى وسى ايەل بوستاندىعى ەدى. سول ءۇشىن دە جۇسىپبەك ايماۋىتوۆ «اقبىلەكتى», سۇلتانماحمۇت «قامار سۇلۋدى», مۇحتار اۋەزوۆ «قورعانسىزدىڭ كۇنىن», سپانديار كوبەەۆ «قالىڭمال» رومانىن جازدى. ال بەينەلەۋ ونەرىنىڭ وكىلى رەتىندە ءابىلحان قاستەەۆ «قالىڭمالعا ساتىلعان قالىڭدىق» تۋىندىسىن سالادى. كارتينادا ەسكى قوعامداعى, اتاپ ايتقاندا, قازاقستاندا رەۆوليۋتسياعا دەيىن بولعان فەوداليزمنىڭ كەسپىرى سۋرەت تىلىمەن ايتىلعان. اۆتور ايەل تەڭدىگى دەپ جار سالماي-اق جالعىز سۋرەتپەن ءوزىنىڭ كوزقاراسىن اشىق جاريا ەتەدى. ەسكى ءداستۇردىڭ, جۇيەسىز تانىمنىڭ سالدارىنان قانشاما جاس قىزداردىڭ قوعامنىڭ, اتا-انانىڭ ماجبۇرلەۋىمەن قالىڭمالعا ساتىلىپ كەتىپ جاتقانىن سۋرەتشى وسى تۋىندىسى ارقىلى بەينەلەيدى.