بۇعان دەيىنگى كەدەن وداعى دا, ءبىرتۇتاس ەكونوميكالىق كەڭىستىك تە, تۇپتەپ كەلگەندە, ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق (ەەو) قۇرىلۋىنىڭ العىشارتى بولىپ قالا بەرمەك. بەينەلەپ ايتقاندا, ەەو تاقىر جەردەن پايدا بولا قالمايدى. بۇل وسى مەملەكەتارالىق قۇرىلىمدار ارقىلى تامىر تارتىپ, جاپىراق جايادى. سونىڭ ىشىندە سىرتقى ساۋدا اينالىمىن جۇيەلى جولعا قويۋدا كەدەن ورگاندارىنا جۇكتەلگەن جاۋاپكەرشىلىك جوعارى. ءيا, قازاقستان, رەسەي جانە بەلارۋس مەملەكەتتەرى اراسىندا كەدەن وداعى قۇرىلعان كەزدە ءوزارا تاۋار اينالىمى ەش مۇلتىكسىز بىردەن جاقسارىپ سالا بەردى دەسەك, ءسال ارتىقتاۋ كەتەرمىز. العاشقى كەزدە بۇل ىستە ىركىلىستەر مەن كەدەرگىلەر كەزدەسكەنى انىق. الايدا, ساراپشى مامانداردىڭ مالىمدەۋىنشە, ەەو-نىڭ قۇرىلۋىمەن بىرگە بۇل كەمشىلىكتەر تولىعىمەن جويىلۋعا ءتيىس. مۇنداي وڭ وزگەرىستەر كەدەن ورگاندارىنان دا جيناقىلىق پەن جاڭاشىلدىقتى تالاپ ەتەدى. باتىس قازاقستان وبلىسى بويىنشا كەدەندىك باقىلاۋ دەپارتامەنتىنىڭ باسشىسى ەرلان كەرىموۆپەن اڭگىمە وسىنداي باعىتتا ءوربىدى.
– ەرلان قاليموللا ۇلى, الداعى ماۋسىم ايىندا بۇدان جيىرما جىل بۇرىن ەلباسىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ رەسەي استاناسىندا, م.ۆ.لومونوسوۆ اتىنداعى ماسكەۋ مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىندە ايتقان ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق جونىندەگى يدەياسى ناقتى ىسكە اينالىپ, ونى قۇرۋ جونىندەگى كەلىسىمگە قول قويىلماق؟ بۇعان نە دەيسىز؟
– مەن ساياساتكەر دە, ەكونوميست-عالىم دا ەمەسپىن. بار بولعانى رەسپۋبليكانىڭ ءبىر وڭىرىندەگى كەدەندىك باقىلاۋ دەپارتامەنتىنىڭ باسشىسى عانامىن. سوندىقتان بۇل سۇراعىڭىزعا قىسقاشا جاۋاپ بەرگەندى ءجون كورەمىن. مەنىڭ تۇسىنىگىمدە ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداقتىڭ ىرگەتاسى نەگىزىنەن كەدەن وداعى ارقىلى قالانباق. نەمەسە بۇل ويىمدى ەكىنشى بالاما كوزقاراسپەن تۇيىندەسەم, كەدەن – ەەو-نىڭ ءىزاشارى بولىپ تابىلادى.
– ەندەشە, وسىنداي جاۋاپتى كەزەڭدە كەدەن ورگاندارىنىڭ الدىندا قانداي جاۋاپتى مىندەتتەر تۇر دەپ سانايسىز؟
– ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق قۇرىلعان جاعدايدا كەدەن ورگاندارىنىڭ قىزمەتى دە جاڭا ساپالىق مانگە يە بولماق. مۇندا اسىرەسە, ەكسپورت پەن يمپورتتىڭ ارا سالماعىن تارازىعا تارتىپ وتىرۋدىڭ ورنى بولەك دەپ ەسەپتەيمىن. ەەو جاعدايىندا باستى ماقساتىمىزدى ەكسپورتقا شىعارىلاتىن وتاندىق ونىمدەر كولەمىن كوتەرۋگە باعىتتاي الساق تەك ۇتار ەدىك. وسىنداي ءومىرشەڭ كوزقاراس پەن سىندارلى سيپات ارقىلى ەلىمىزدىڭ ساۋدا-ەكونوميكالىق الەۋەتىن دە سوعۇرلىم سالماقتاندىرا تۇسۋگە بولاتىنى ايان.
مۇنداي مەملەكەتتىك ماسەلەنىڭ وڭ مىسالدارى كوبەيە تۇسۋىنە رەسپۋبليكانىڭ شەكارالاس ءوڭىرلەرىندەگى كەدەندىك باقىلاۋ دەپارتامەنتتەرى دە ءوز ۇلەستەرىن قوسا الادى. ءبىز سىرتقى ساۋدا اينالىمىنداعى يمپورت پەن ەكسپورتتىڭ ۇلەسى مەن كولەمىنە قاتىستى ءتيىستى تالداۋلار مەن ساراپتامالار جۇرگىزۋ ءىسىن تاجىريبەگە ەنگىزدىك. بۇل دەرەكتەر ەكسپورت كولەمى جىل سايىن ءوسىپ كەلە جاتقانىن كورسەتەدى. بۇعان دەيىنگى جەتىستىكتەر ەشقايدا قاشپايدى عوي. سوندىقتان ونىڭ ءبارىن جىپكە ءتىزىپ ايتا بەرگەندى قاجەت دەپ تاپپاي وتىرمىن.
– سوڭعى جىلدارى قازاقستاندىق كەدەن ورگاندارى قىزمەتىندە بولعان قۇرىلىمدىق وزگەرىستەرگە قاتىستى نە ايتار ەدىڭىز؟
– ءيا, مۇنداي قۇرىلىمدىق وزگەرىستەر ءبىرىنشى كەزەكتە قازاقستان, رەسەي جانە بەلارۋس مەملەكەتتەرى اراسىنداعى كەدەن وداعى تالاپتارىنان تۋىنداعانى بەلگىلى. البەتتە, بۇل ىرگەلى قادامدار توماعا تۇيىقتالۋ مەن وقشاۋلانۋدى بىلدىرمەيدى. كەرىسىنشە, كەدەن قىزمەتىنىڭ ءتيىمدىلىگى مەن ساپالىق قىرلارىن جاقسارتۋدى كوزدەيدى. ارينە, بۇل ورايدا ءبىزدى قۇرىلىمدىق بولىمشەلەردىڭ قىزمەتىن جانداندىرۋ مەن جەتىلدىرۋ ءىسى كوبىرەك تولعاندىراتىنى تابيعي ءجايت.
بۇگىنگى قازاقستاندىق كەدەن قىزمەتىنە ءتان جاڭعىرۋ سيپاتتارى ءبىرىنشى كەزەكتە كەدەندىك اكىمشىلەندىرۋدى ودان ءارى جەتىلدىرۋ تالاپتارىنان تۋىندايدى. بۇعان دەيىن بۇل ماسەلە تاسادا, قاعابەرىستەۋ قالىپ, ەكىنشى كەزەككە ىسىرىلىپ كەلسە, بۇگىنگى ۋاقىت پەن ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق كەڭىستىك قۇرۋ الدىنداعى كەزەڭ بۇعان تەرەڭ, جان-جاقتى ءمان بەرۋدى, كەدەندىك اكىمشىلەندىرۋگە جاڭا لەپ پەن جاڭا تولقىن سوقتىرۋدى ءمىندەتتەيدى. وسى ارقىلى بيۋدجەت قورجىنىنا كەدەندىك تولەمدەر مەن سالىقتاردىڭ ءتۇسۋ قوزعالىسى مەن ديناميكاسىن رەتتەۋ مۇمكىندىگى تۋىپ وتىر. مۇنداعى باستى ماقسات – پايدالانىلماعان مۇمكىندىكتەر مەن رەزەرۆتەردى ىزدەستىرىپ ىسكە قوسۋ.
كەدەندىك قۇرىلىمداردى قايتا جاڭعىرتۋدىڭ تاعى ءبىر ءتاسىلى سىرتقى ەكونوميكالىق قىزمەتكە قاتىسۋشىلارعا, ياعني وتاندىق بيزنەس وكىلدەرىنە كونسۋلتاتيۆتىك كومەك كورسەتۋدەن تامىر تارتادى. بۇعان دەيىن تاجىريبەدە كەزدەسكەنىندەي پوستكەدەندىك باقىلاۋلار جۇرگىزىلە تۇرسا دا كوپ جاعدايلاردا ونىڭ ناتيجەسى ويداعىداي بولا قويماعانى جاسىرىن ەمەس. سانامىزعا ورنىعا باستاعان جاڭاشا كوزقاراس ونى جولعا قويۋعا تولىق مۇمكىندىك بەرە الادى.
– كەدەندىك جەكە قۇرىلىمدار اراسىندا سىبايلاس جەمقورلىق كورىنىستەرى كەزدەسكەن جوق پا؟
– ونىڭ بەتىن ءارى قىلسىن. مۇنداي دەرتتەن ازىرگە امانبىز. دەگەنمەن, وسىناۋ وڭ فاكتوردىڭ ءوزى جايباراقات جۇرۋگە جول بەرە المايدى. قازىر كەدەن ورگاندارىندا سىبايلاس جەمقورلىقتى تۇبەگەيلى اۋىزدىقتاۋدىڭ تىڭ, سونى جولدارى ومىرگە كەلۋدە. سونىڭ ەڭ باستىسى – ەلەكتروندى رەسىمدەر, ءارى سونىڭ ەڭ سوڭعى ۇلگىدەگى تاسىلدەرى. بۇل ءۇردىس كەدەندىك باقىلاۋ دەپارتامەنتى قىزمەتىنە دە ەنگىزىلدى.
ەكىنشىدەن, كەدەن اۋماعىندا ينفراقۇرىلىمداردى جاقسارتۋ ارقىلى دا جەمقورلىقتىڭ تامىرىنا بالتا شابۋعا بولادى دەمەكپىز. قازىر بۇل ءىس باستالىپ تا كەتتى.
– بۇگىندە ەلىمىزدەگى الەۋمەتتىك جاڭعىرتۋ ءىسى ءبىرتۇتاس ەكونوميكالىق كەڭىستىك شەڭبەرىندە دە جۇرگىزىلىپ كەلەدى. مۇنداي جاعدايدا كەدەندىك ورگانداردىڭ ەل ەكونوميكاسىن ودان ءارى دامىتۋعا نەگىز بولاتىن شاعىن جانە ورتاشا بيزنەس سۋبەكتىلەرىمەن ارىپتەستىك قارىم-قاتىناس ورناتۋىنىڭ ورنى ەرەكشە...
– سۇراعىڭىزدىڭ توركىنىن ءتۇسىندىم. بۇل ساۋالىڭىزعا مەن جوعارىدا ءىشىنارا جاۋاپ بەرە كەتكەن سەكىلدىمىن. ياعني, الگىندە ايتىلعانداي, مۇنداي ارىپتەستىك كەدەن ورگاندارى تاراپىنان سىرتقى ەكونوميكالىق قىزمەتكە قاتىسۋشىلارعا كونسۋلتاتيۆتىك قولداۋ كورسەتىلۋىنەن ورىستەيدى. مىسالى, ورال وڭىرىندە 45 500 كىشى جانە شاعىن بيزنەس سۋبەكتىلەرى تىركەلگەن بولسا, ءبىزدىڭ دەپارتامەنت ۇجىمى ولارعا كونسۋلتاتيۆتىك كومەك بەرۋدى وزدەرىنىڭ باسىم باعىتتارىنىڭ ءبىرى دەپ تۇسىنەدى.
بۇل جونىندە ارنايى كونسۋلتاتيۆتىك كەڭەس قۇرىلعان. ونىڭ قۇرامىنا كىشى جانە شاعىن بيزنەستىڭ مۇددەلەرىن كوزدەيتىن قوعامدىق ۇيىمداردىڭ وكىلدەرى دە ەنگىزىلگەن. ونىڭ ماجىلىستەرى كۇن تارتىبىنەن تۋىنداعان وزەكتى ماسەلەلەرگە جانە كاسىپكەرلىك پەن بروكەرلىك قۇرىلىمداردان تۇسكەن ۇسىنىستاردىڭ رەتىنە قاراي وتكىزىلىپ تۇرادى. سونىمەن بىرگە, تاۋارلاردى كەدەندىك رەسىمدەۋ ءماسەلەلەرىنە قاتىستى دوڭگەلەك ءۇستەلدەر وتكىزۋ ءداستۇرى دە ءوزىن-ءوزى تولىعىمەن اقتاپ ءجۇر دەپ ايتا الامىز.
كەدەندىك رەسىمدەۋدىڭ بارلىق نۇكتەلەرى مەن ورىندارىندا اقپاراتتىق-كونسۋلتاتيۆتىك قوسىندار جۇمىس ىستەيدى. ولار كەدەندىك زاڭدىلىقتاردىڭ بۇگە-شىگەسىن جىلىكتەپ تۇسىندىرۋدەن تانعان ەمەس. وسىنىڭ ءبارى, تۇپتەپ كەلگەندە, اكىمشىلىك كەدەرگىلەردىڭ تومەندەۋىنە جانە كەدەندىك رەسىمدەردىڭ جەدەلدەۋى مەن كولىك قوزعالىسى ءتارتىبىنىڭ تەزدەتىلۋىنە سەپتىگىن تيگىزدى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, وزىق ستاندارتتار مەن جاڭا كەدەندىك تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋ جۇمىس ساپاسىن ودان ءارى جاقسارتۋعا نەگىز قالايدى.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن
تەمىر قۇسايىن,
«ەگەمەن قازاقستان».