ينۆەستيتسيالار – ءىستى ىلگەرى باستىرۋ كەپىلى
ۇكىمەتتىڭ سوڭعى وتكەن وتىرىسى ەلدىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋىنىڭ بىرقاتار شەشۋشى تاقىرىپتارىنا ارنالدى. ولاردىڭ قاتارىندا ينۆەستيتسيا تارتۋ, جەكەشەلەندىرۋ, م ۇلىكتى زاڭداستىرۋ جانە زەينەتاقى رەفورماسى سياقتى ماسەلەلەر بار. ينۆەستيتسيالىق ساياساتقا كەلەر بولساق, ول – بۇگىندە ەلدىڭ ەكونوميكالىق دامۋىنداعى, ونىڭ ىشىندە «قازاقستان-2050» ستراتەگياسىندا اتاپ وتىلگەن ونەركاسىپتى دامىتۋ ىسىندەگى ۇكىمەتتىڭ ەڭ شەشۋشى مىندەتتەرىنىڭ ءبىرى. بۇكىل الەمدە ورىن العان داعدارىسقا بايلانىستى دامۋشى ەلدەردەن كاپيتالدىڭ كەرى قايتۋى ورىن الىپ وتىرعان جاعدايدا بۇل وڭاي جۇمىس ەمەس. ماسەلەن, 2007 جىلى تىكەلەي شەتەل ينۆەستيتسيالارىنىڭ جالپى جاھاندىق اعىنى 2 تريلليون اقش دوللارىن قۇراسا, 2012 جىلى ونىڭ دەڭگەيى 1,3 تريلليون اقش دوللارى كولەمىندە بەلگىلەندى. سوڭعى جىلدارى جاھاندىق جوبالاردىڭ 22 پايىزدان استامىنا تىكەلەي شەتەل ينۆەستيتسيالارىن تارتقان بريك ەلدەرىنىڭ ۇلەسى 17,6 پايىزعا دەيىن تومەندەدى. تىكەلەي شەتەل ينۆەستيتسيالارى جوبالارىنىڭ سانى قىتاي مەن رەسەيدە 2012 جىلى سوڭعى ونجىلدىقتار ىشىندەگى ەڭ تومەنگى دەڭگەيدە بولدى. قازاقستانعا 2005 جىلدان 184 ميلليارد اقش دوللارىنان استام جالپى شەتەلدىك تىكەلەي ينۆەستيتسيالار تارتىلدى, بۇل بۇكىل شەتەلدىك تىكەلەي ينۆەستيتسيالاردىڭ 55 پايىزىن (102 ملرد. اقش دوللارى) قۇرايدى. ءۇيدب-نى جۇزەگە اسىرۋ جىلدارىندا وڭدەۋ ونەركاسىبىنە تارتىلعان تىكەلەي شەتەل ينۆەستيتسيالارىنىڭ ءوسۋى ورىن الىپ, ول 2005 جىلدان كەيىن وڭدەۋ ونەركاسىبىنە تارتىلعان بۇكىل شەتەلدىك تىكەلەي ينۆەستيتسيالاردىڭ 70 پايىزىن (14,1 ملرد. اقش دوللارى) قۇرادى. حالىقارالىق باعالاۋ بويىنشا, ءۇيدب-نى جۇزەگە اسىرۋ كەزەڭىندە قازاقستاننىڭ بىرقاتار كورسەتكىشتەرى ءوسىم كورسەتتى. ماسەلەن, دۇنيەجۇزىلىك بانكتىڭ «بيزنەستى جۇرگىزۋ جەڭىلدىگى» بويىنشا 2013 جىلعى رەيتينگتە قازاقستان 50-ءشى ورىن السا, بۇكىلالەمدىك ەكونوميكالىق فورۋمنىڭ جاھاندىق باسەكەگە قابىلەتتىلىك تۋرالى ەسەبىنە سايكەس قازاقستان ينۆەستورلار قۇقىقتارىن قورعاۋ كورسەتكىشى بويىنشا 10-شى ورىندى جانە باسەكەگە قابىلەتتىلىك رەيتينگى بويىنشا 50-ءشى ورىندى يەلەندى. بۇۇ-نىڭ ساۋدا جانە دامۋ جونىندەگى كونفەرەنتسياسىنىڭ مالىمەتتەرى بويىنشا, تارتىلعان تىكەلەي شەتەل ينۆەستيتسيالارىنىڭ كولەمى جاعىنان قازاقستان 2012 جىلى وزىق 20 ەلدىڭ ىشىندە 19-شى ورىن الدى. دەگەنمەن, العا قويىلعان مىندەتتەر ينۆەستيتسيالاردىڭ جاڭا لەگىن تارتۋعا جاعداي تۋعىزاتىنداي شارالار قابىلداۋدى تالاپ ەتىپ وتىر.قارجى تارتۋدىڭ توتە جولى
قىزىلوردادا ءىىى «بايقوڭىر» ينۆەستيتسيالىق فورۋمى ءوتتى. فورۋمنىڭ العاشقى بولىگى «قورقىت اتا» مەموريالدىق كەشەنى مەن بايقوڭىر قالاسىنان باستاۋ الدى. ەلباسىنىڭ تاپسىرماسىمەن بايقوڭىر عارىش ايلاعى ەكسپو-2017 بۇكىلالەمدىك كورمەسىندە كورسەتىلەتىن نىسانداردىڭ قاتارىنا كىرگەنى بەلگىلى. سوندىقتان فورۋم قوناقتارى وبلىستاعى تۋريزم سالاسىن, اسىرەسە, بايقوڭىر برەندىن دامىتۋ ماسەلەسىن كەڭىنەن تالقىلادى. مۇنان باسقا, مارتەبەلى مەيماندار تۇرىك حالىقتارىنىڭ تۇگەلىنە اڭىز بولعان قورقىت اتاعا قويىلعان ءزاۋلىم ەسكەرتكىشكە ارنايى اتباسىن بۇردى. بۇعان قوسا, مەيماندار نازارىنا بيىلعى جىلدىڭ باسىندا اشىلعان قورقىت اتا اتىنداعى زيارات ەتۋ ورتالىعى ۇسىنىلدى. تۋريستەرگە وسى زامانعى تالاپقا ساي بارلىق قىزمەت كورسەتۋگە ارنالىپ سالىنعان ورتالىق جۇمىسى تانىستىرىلىپ, جاقسى جارناما جاسالدى. ال ءىىى «بايقوڭىر» ينۆەستيتسيالىق فورۋمىنىڭ ەكىنشى كۇنى «باستاۋ» بيزنەس ورتالىعىندا ءوتتى. الدىمەن فورۋمعا قاتىسۋشىلار قىزىلوردا وبلىسىنىڭ ينۆەستيتسيالىق مۇمكىندىكتەرى تۋرالى كورمەنى تاماشالادى. كورمەگە ەكسپو-2017, «فراكدجەت», «جانروس-دريللينگ», «نەفت-تەحسەرۆيس», «ارالتۇز» كومپانيالارىنىڭ ونىمدەرى قويىلعان. ارنايى ستەند ارقىلى قىزىلوردا قالاسى مەن اۋداندارداعى ءوندىرىستىك ايماقتار تانىستىرىلدى. پلەنارلىق ءماجىلىستى وبلىس اكىمى قىرىمبەك كوشەرباەۆ اشىپ, سىر ءوڭىرىنىڭ ينۆەستيتسيالىق مۇمكىندىكتەرى تۋرالى بايانداما جاسادى. قىزىلوردا وبلىسى – ينۆەستيتسيالىق تارتىمدىلىعى ءجونىنەن الدىڭعى قاتارداعى ايماقتاردىڭ ءبىرى. ەلىمىزدە بيزنەستى ءجۇرگىزۋ مەن كاسىپكەرلىكتى قولداۋعا بارلىق جاعداي جاسالعان. وبلىستىڭ 2020 جىلعا دەيىنگى دامۋ ستراتەگياسىندا مەتاللۋرگيالىق كلاستەردى, مۇناي-گاز سەكتورىن, وڭدەۋ ونەركاسىبىن, قۇرىلىستى, اۋىلشارۋاشىلىق كەشەنىن, كولىك جانە ءتۋريزمدى دامىتۋ باستى باعىت بولىپ بەلگىلەنگەن. جىل سايىن كەم دەگەندە 8 000 تۇراقتى جۇمىس ورنىن اشۋ جوسپارلانىپ وتىر. بۇگىندە ءبىزدىڭ ايماق وڭىرلىك ەكونوميكاعا تارتىلعان ينۆەستيتسيا قارقىنى جونىنەن جەتەكشى ورىنعا ورنالاستى. وتكەن جىلى ەكونوميكاعا 370 ميلليارد تەڭگەدەن استام ينۆەستيتسيا قۇيىلعان. بۇل الدىڭعى جىلعى كورسەتكىشتەن 40 پايىز جوعارى. ايماقتا مۇناي مەن گازدىڭ, قورعاسىن مەن مىرىشتىڭ, التىن مەن موليبدەننىڭ, تسيركوني مەن تيتاننىڭ قورى بار. ۆانادي قورى بويىنشا الەمدەگى بەستىككە ەنەدى. ساراپشىلاردىڭ باعالاۋىنا قاراعاندا, وبلىس وسى ەلەمەنتكە الەمدىك سۇرانىستىڭ 25 پايىزىن قامتاماسىز ەتە الادى. وڭدەۋ ونەركاسىبىنىڭ 93 پايىزى مۇناي جانە ۋران ءوندىرىسىن قۇرايدى. الداعى جىلدارى قازاقستاندىق ۋراننىڭ اۋقىمدى بولىگى ءبىزدىڭ وڭىردە وندىرىلمەك. كەنىشتەردەگى شيكىزات قورىنىڭ تۇگەسىلە باستاۋىنا وراي وڭدەۋ ونەركاسىبىن دامىتۋعا باسىمدىق بەرىلۋدە. اگروونەركاسىپ كەشەنىن وركەندەتۋ باستى باعىتتاردىڭ ءبىرى سانالادى. وتكەن جىلى سالانى قولداۋعا 5,5 ملرد. تەڭگە ءبولىندى. بۇل الدىڭعى جىلمەن سالىستىرعاندا 45 پايىزعا ۇلعايعان. شاعىن نەسيەلەۋگە رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن قىرۋار قاراجات الىندى. سوندىقتان اۋىلداعى كاسىپكەرلىكتىڭ وركەندەۋىنە جول اشىلىپ وتىر. ينۆەستيتسيالىق جوبالاردى ينفراقۇرىلىممەن قامتاماسىز ەتۋ دە باستى نازاردا. قىزىلوردا قالاسىندا 760 گەكتار اۋماققا يندۋستريالىق ايماق ورنالاستى. مۇنداي ايماقتار بارلىق اۋدانداردا قۇرىلۋدا. يندۋستريالىق ايماقتى ينفراقۇرىلىمدارمەن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن «بيزنەستىڭ جول كارتاسى-2020» باعدارلاماسى اياسىندا ينفراقۇرىلىم نىساندارى قۇرىلىسىنا قارجى ءبولىندى. يندۋستريالاندىرۋ كارتاسى بويىنشا جۇزەگە اسقان 24 جوبانىڭ 13-ءى جوسپارلانعان قۋاتتىلىعىمەن جۇمىس ىستەپ تۇر. اۆتوكولىكتىڭ ەسكى دوڭعالاقتارىن وڭدەۋ زاۋىتى اشىلىپ, وندا باقشا سۋارۋعا ارنالعان قۇبىر شىعارىلۋدا. «جاسىل ەكونوميكا» قاعيدالارىنا تولىق جاۋاپ بەرەتىن مۇنداي زاۋىت ازىرگە بىزدە عانا. ماۋسىم ايىندا شىنى زاۋىتىنىڭ قۇرىلىسى باستالادى. وعان كورشىلەس پوليمەر قۇبىرلار شىعاراتىن زاۋىت قونىس تەپپەك. قىزىلوردا وبلىسىنىڭ كولىك ينفراقۇرىلىمى مەن لوگيستيكالىق مۇمكىندىكتەرىن ونىڭ باستى ارتىقشىلىعى رەتىندە اتاپ ايتۋعا بولادى. بۇكىل وبلىس اۋماعىنان سىرداريا وزەنى, تەمىرجول, «باتىس ەۋروپا – باتىس قىتاي» اۆتوماگيسترالى وتەدى. حالىقتىڭ 93 پايىزى تۇراتىن ەلدى مەكەندەردىڭ 85 پايىزى وسى جولداردىڭ بويىندا ورنالاسقان. «جەزقازعان – سەكسەۋىل – بەينەۋ» تەمىرجولىنىڭ, الداعى جىلى قۇرىلىسىن اياقتاۋ جوسپارلانعان قورقىت اتا اۋەجايىنىڭ جولاۋشىلار تەرمينالىنىڭ مۇمكىندىكتەرىن پايدالانۋعا بولادى. ايماقتى دامىتۋدىڭ باسىم باعىتى بايقوڭىر قالاسىمەن تىكەلەي بايلانىستى. ەكسپو-2017 حالىقارالىق كورمەسىنىڭ نىسانى بولعاندىقتان بايقوڭىر قالاسىنا قاتىستى ۇلكەن جوبالار جۇزەگە اسپاق. بۇگىندە وندىرىستىك كاسىپورىندارعا قاجەتتى مامانداردى دايىنداۋ قولعا الىندى. ەلىمىزدىڭ جانە رەسەيدىڭ جەتەكشى وقۋ ورىندارىمەن كەلىسسوزدەر جاسالىپ, مەموراندۋمعا قول قويىلدى. وبلىس باسشىسى ءسوزىنىڭ قورىتىندىسىندا «بايقوڭىر» ينۆەستيتسيالىق فورۋمى ينۆەستيتسيالاۋ ماسەلەلەرىن تالقىلايتىن, ۇزاق مەرزىمدى ىنتىماقتاستىققا جول اشاتىن ۇنقاتىسۋ الاڭى بولاتىنىنا سەنىم ءبىلدىردى. ودان ءارى يندۋستريا جانە جاڭا تەحنولوگيالار ۆيتسە-ءمينيسترى نۇرلان ساۋرانباەۆ مينەرالدى شيكىزات كەشەنىندەگى قىزىلوردا وبلىسىنىڭ مۇمكىندىكتەرى تۋرالى ايتتى. بۇگىندە بايقوڭىر «گۋگل» ىزدەۋ تورابىنان ەڭ كوپ سۇرالاتىن حەوپس پيراميدالارى مەن نياگارا سارقىراماسى سياقتى وندىقتىڭ قاتارىنا ەنگەن. قىزىلوردا وبلىسىندا مينەرالدى شيكىزات قورى جەتكىلىكتى. ەلىمىز بويىنشا ءۆاناديدىڭ 66 پايىزى, مىرىشتىڭ 16 پايىزى, ۋراننىڭ 14 پايىزى, التىن, كۇمىس, قورعاسىننىڭ, مۇناي مەن گازدىڭ 11 پايىزى وسىندا. تاعى ءبىر ايتا كەتەتىن جايت, وبلىس اۋماعىندا بۇگىنگى نارىقتا سۇرانىسقا يە پايدالى قازبالار بار. ماجىلىستە «جەر قويناۋىن پايدالانۋ تۋرالى» زاڭ جوباسى تالقىلانۋدا. وندا ينۆەستيتسيالىق تارتىمدىلىقتى ارتتىرۋدىڭ جولدارى دا ناقتىلانۋدا. سونداي-اق, ۆيتسە-مينيستر وڭىردە بارلانباعان مۇناي جانە گاز قورى بار ەكەنىن ايتتى. فورۋم قاتىسۋشىلارىن وڭىرگە ينۆەستيتسيا سالۋعا شاقىرىپ, مينيسترلىك تاراپىنان قولداۋ بولاتىنىن جەتكىزدى. ەلىمىزدەگى اقش ديپلوماتيالىق ميسسياسى باسشىسىنىڭ ورىنباسارى مايكل كلەچەسكي ەكى ەل اراسىنداعى ءبىلىم, عىلىم جانە بيزنەس سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىقتى وركەندەتۋدى ماقسات تۇتاتىنىن اتاپ ءوتتى. اسىرەسە, ءتىل ۇيرەنۋدەگى قالىپتاسقان ەكىجاقتى قارىم-قاتىناستى جوعارى باعالادى. اقش-تا وقۋعا تالپىنعان جاستاردىڭ تالابىن شىڭداۋ ءۇشىن ەلشىلىك پەن كونسۋلدىق كورمەلەر ۇيىمداستىرىپ تۇرادى. ديپلومات ءوز سوزىندە قازاقستاندىق بيزنەستىڭ دامۋىنا امەريكالىق ىسكەرلىك توپتاردىڭ دا قىزىعۋشىلىعى جوعارى ەكەنىنە توقتالدى. «پاراسات» ۇلتتىق عىلىمي-تەحنولوگيالىق حولدينگى» اق باسقارما توراعاسى ابدىكارىم زەينۋللين ايماقتا جۇزەگە اسىرۋعا بولاتىن بىرنەشە جوبالاردى اتاپ ءوتتى. حولدينگ بۇعان دەيىن ەلىمىزدەگى ءىرى كومپانيالار وندىرىسكە ەنگىزگەن بىرنەشە عىلىمي-تەحنيكالىق باعدارلاما جاساعان. ولاردىڭ قاتارىندا ەنەرگواۆتونومدى, قالدىقسىز جانە ەكولوگيالىق تازا مەتاللۋرگيالىق كرەمني ءوندىرۋدىڭ تاجىريبەلىك-وندىرىستىك الاڭىن, مۇناي كەنىشتەرىندەگى كومىرسۋتەك گازىن تازالاۋ جانە جاعۋ كەشەنىن ايتۋعا بولادى. باسقارما توراعاسىنىڭ ايتۋىنشا, الەمدە جانە وتاندىق تاجىريبەدە گازدى تازالاۋ مەن جاعۋدىڭ مۇنداي تەحنولوگياسى جوق. سونداي-اق, ونىڭ وزىندىك قۇنى ءداستۇرلى ادىسپەن الىنعان ونىمگە قاراعاندا بىرنەشە ەسە تومەن. بايانداماشى سىر وڭىرىندەگى جەل مەن كۇن ەنەرگياسىن, وعان قوسا ەمدىك مينەرالدى سۋ قورىن پايدالانۋدىڭ تيىمدىلىگىنە توقتالدى. ەۋروپا قايتا قۇرۋ جانە دامۋ بانكىنىڭ قازاقستان بويىنشا ديرەكتورى دجانەت حەكمان ءبىزدىڭ ايماققا بۇعان دەيىن دە اۆتوبۋس پاركى قۇرىلىسى جانە سۋ جۇيەلەرىن جاڭعىرتۋ جوبالارىنا بايلانىستى كەلىسىمدەرگە قول قويۋعا كەلگەن بولاتىن. بۇل جولى بانك ايماقتى جىلۋمەن قامتاماسىز ەتۋ جۇيەسىن جاڭعىرتۋعا قاتىستى جوباعا قارجى سالماق. وسى فورۋم بارىسىندا وبلىس اكىمى ق.كوشەرباەۆ پەن د.حەكمان قىزىلوردا قالاسىنىڭ جىلۋ جەلىلەرىن جاڭعىرتۋدى قارجىلاندىرۋ تۋرالى الدىن الا كەلىسىمگە قول قويدى. ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى يننوۆاتسيالىق پاركىنىڭ ديرەكتورى ۆلاديمير كيم از عانا ۋاقىتتا ءوزىن ءوزى اقتايتىن بىرنەشە جوبا ۇسىندى. ماسەلەن, كۇرىش قالدىعىنان ورام قاعازدارىن شىعارۋ, كرەمني كاربيدىن وڭدەۋ, كۇن جىلۋ ەلەكتر ستانساسىن سالۋ. كۇرىش قالدىعىن ورتەگەنشە, ودان قۇرعاق قۇرىلىس زاتتارىنا ارنالعان قاپشىقتار شىعارۋدىڭ تيىمدىلىگى جوعارى. الداعى ۋاقىتتا زاۋىت قۇرىلىسى باستالادى. يننوۆاتسيالىق پارك ۇسىنعان جوبالار بولاشاقتا قالىپتاساتىن مەتاللۋرگيالىق كلاستەردىڭ يگىلىگىنە جۇمىس ىستەيدى. ينۆەستيتسيالىق فورۋمدا بۇدان دا وزگە ءوڭىردىڭ ءوندىرىسىن وركەندەتۋگە قاتىستى بىرنەشە جوبالار ۇسىنىلدى. ەرجان بايتىلەس, «ەگەمەن قازاقستان». قىزىلوردا وبلىسى.