* VII استانا ەكونوميكالىق فورۋمى قارساڭىندا
اعىمداعى جىلدىڭ 21-23 مامىرى كۇندەرى ەلوردادا الەمدىك دەڭگەيدە كەڭىنەن تانىلعان VII استانا ەكونوميكالىق فورۋمى (اەف) وتكىزىلەدى. 2008 جىلدان بەرى اەف جاھاندىق ەكونوميكالىق جانە قارجى داعدارىسىنان شىعۋ جولدارىن تابۋ ماقساتىندا الەمدىك كوشباسشىلاردىڭ, ساراپشىلاردىڭ, بيزنەس-قاۋىمداستىق وكىلدەرىنىڭ باسىن قوساتىن ورتالىققا اينالدى.
وسىمەن ەكىنشى رەت فورۋم اياسىندا داعدارىسقا قارسى دۇنيەجۇزىلىك كونفەرەنتسيا وتكىزىلگەلى وتىر. بيىلعى كونفەرەنتسيا برەتتون-ۆۋدس كەلىسىمىنىڭ 70 جىلدىعىنا ورايلاستىرىلعان. ونىڭ تاقىرىبى «جاھاندىق قارجى جۇيەسىنە دەگەن سەنىمدى قايتا قالپىنا كەلتىرۋ, سوڭعى ەكى ونجىلدىقتاعى قارجىلىق داعدارىستاردىڭ قايتالانۋىنىڭ الدىن الۋ» دەپ اتالادى. وسى رەتتە ەسكەرەتىن ءبىر ماسەلە, برەتتون-ۆۋدس كەلىسىمىنىڭ نە ەكەنىن, ونىڭ الەمدىك ەكونوميكاعا تيگىزگەن پايداسى قانداي بولعانىن, الەمدىك قاۋىمداستىق ونى نەگە قۇرعاندىعىن بىرەۋ بىلسە, ەكىنشى بىرەۋ بىلە بەرمەيدى.
سونىمەن برەتتون-ۆۋدس كەلىسىمىن تاريحي قۇجات دەسەك ارتىق ەمەس. ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس اياقتالىسىمەن, بارلىق ەلدەردىڭ ەكونوميكالىق احۋالى كۇيرەپ تۇرعان كەزدە, الەمدىك ەكونوميكالىق-قارجىلىق ءتارتىپتى رەتكە كەلتىرەتىن بىرلەسكەن كۇش قاجەت بولدى. وسىعان بايلانىستى برەتتون-ۆۋدستە (اقش, نيۋ-گەمپشير شتاتى) 44 ۇلتتىڭ وكىلدەرى قاتىسقان حالىقارالىق قارجى كونفەرەنتسياسىن وتكىزۋ تۋرالى شەشىم قابىلداندى. ءبىر قىزىعى, كسرو دەلەگاتسياسى دا بۇل قۇجاتتى دايىنداۋعا بەلسەنە قاتىستى. بىراق كەيىن وعان قول قويۋدان باس تارتتى. بۇل حالىقارالىق شارا وعان قاتىسۋشىلاردىڭ قۇرامى بويىنشا عانا كولەمدى بولعان جوق. سونىمەن بىرگە, مۇندا, ءتىپتى, بۇگىنگى كۇنگە دەيىن الەمدىك ەكونوميكادا ماڭىزدى ءرول اتقارىپ تۇرعان جاھاندىق شەشىمدەر قابىلداندى. سول كەزدە قابىلدانعان كەلىسىمدەردىڭ ماڭىزدىلىعىن, بۇل كونفەرەنتسيانىڭ تاريحتاعى ەڭ ۇزاق كونفەرەنتسيالاردىڭ ءبىرى بولعاندىعى ايعاقتايدى. برەتتون-ۆۋدس كونفەرەنتسياسى 22 كۇنگە سوزىلعان. وسى كونفەرەنتسيا جۇمىسى بارىسىندا ماڭىزدى ەكى ۇيىم – حالىقارالىق ۆاليۋتا قورى مەن حالىقارالىق قايتا قۇرۋ جانە دامۋ بانكىن قۇرۋ تۋرالى ۇسىنىس قابىلداندى. سونداي-اق, اقش دوللارىن التىنمەن قاتار رەزەرۆتىك ۆاليۋتا ءتۇرىندە قولدانۋ تۋرالى شەشىم قابىلداندى.
وسى شەشىمدەردىڭ ارتىندا نەگىزىنەن ءۇش ماقسات تۇردى. سىرتقى بالانستاعى ۋاقىتشا قيىندىقتارعا توتەپ بەرۋگە ىقپال ەتۋ ءۇشىن ەرىكتى كەڭ ساۋدانى قالپىنا كەلتىرۋ, تياناقتالعان ۆاليۋتا باعامى جۇيەسىنىڭ نەگىزىندەگى حالىقارالىق ايىرباس جۇيەسىنىڭ تۇراقتى تەپە-تەڭدىگىن ورناتۋ جانە رەسۋرستىق مەملەكەتتەردىڭ وكىمىنە بەرۋ. قازىرگى كۇنگە دەيىن قىزمەت ىستەپ تۇرعان حالىقارالىق ۆاليۋتا قورى مەن حالىقارالىق قايتا قۇرۋ جانە دامۋ بانكى سەكىلدى قۇرىلىمداردى قۇرۋ سوعىستان كەيىنگى الەمدىك قاۋىمداستىقتىڭ ەكونوميكالىق سالادا قول جەتكىزگەن زور جەتىستىگى ەدى.
حالىقارالىق ۆاليۋتا قورىنىڭ مىندەتى – حالىقارالىق ساۋداداعى ۆاليۋتا كۋرستارىنىڭ تۇراقتىلىعىن قاداعالاۋ بولسا, حالىقارالىق قايتا قۇرۋ جانە دامۋ بانكى (حققدب) دۇنيەجۇزىلىك بانكتىڭ باستى نەسيەلىك مەكەمەسى ءارى بۇۇ-نىڭ مامانداندىرىلعان بانكى بولدى.سوعان قاراماستان, حققدب بۇۇ-مەن تەك ارنايى ۋاعدالاستىق جانە مەملەكەتارالىق ينۆەستيتسيالىق ينستيتۋت ارقىلى عانا بايلانىسقان. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, ول الەمنىڭ 186 مەملەكەتى مۇشە بولىپ تابىلاتىن تاۋەلسىز مەكەمە بولىپ قالىپتاستى.
حالىقارالىق قايتا قۇرۋ جانە دامۋ بانكى جۇمىسى مۇشە-مەملەكەتتەردىڭ ەكونوميكالارىنىڭ دامۋى مەن ولاردى قايتا قۇرۋعا باعىتتالعان قارجىلىق كومەك كورسەتۋ ماقساتىن كوزدەيدى. ونىڭ نەسيەلەرى دەربەس شەتەلدىك ينۆەستيتسيالىق ۇدەرىستەرگە جاردەمدەسۋگە جانە مۇشە-مەملەكەتتەردەگى تولەم بالانسىنىڭ تەپە-تەڭدىگىن ساقتاۋعا جانە حالىقارالىق ساۋدانىڭ تەڭگەرىمدى وسۋىنە مۇمكىندىك بەرەدى.
برەتتون-ۆۋدس كەلىسىمى 1945 جىلدىڭ 31 شىلدەسىندە كۇشىنە ەنگەن ۋاقىتتان بەرى ءۇزىلىسسىز 45 جىل جەمىستى جۇمىس ىستەدى.
كەلىسىمنىڭ باپتارىنا العاشقى تۇزەتۋ 1969 جىلى ەنگىزىلدى جانە ول مۇراعاتتى رەزەرۆ فۋنكتسياسىن جۇكتەيتىن «قارىزعا الۋدىڭ ارنايى قۇقىقتارى» دەگەن قۇقىقتىق ۇعىمىنا قاتىستى بولدى.
بۇل ءوز كەزەگىندە حالىقارالىق ۆاليۋتا قورىنا كەز كەلگەن ۋاقىتتا قاتىسۋشىنىڭ ءبىرىنشى ءوتىنىمى بويىنشا, جەكەمەنشىك ەسەپ شوتىنداعى قارىزعا الۋدىڭ ارنايى قۇقىن پايدالانۋعا نيەت بىلدىرگەن, قۇقىق اۋدارىمى الۋشىسىن تاعايىنداۋعا مۇمكىندىك بەردى. تاعى 9 جىل وتكەن سوڭ ەكىنشى وزگەرتۋ كۇشىنە ەندى. بۇل وزگەرتۋ دە حۆق-عا قاتىستى بولدى جانە تياناقتالعان ۆاليۋتا مەن تەپە-تەڭدىكتەردىڭ كۇشىن جويعاننان كەيىن باسىم بولعان ۆاليۋتانىڭ (تۇراقسىز) وزگەرمەلى باعامى رەجىمىن رەسميلەندىردى. سونىمەن قاتار, قور جارعىنىڭ ورىندالۋىن قاداعالاپ, مەملەكەتتەرگە رەسمي ۆاليۋتا باعامىن ۇستاپ تۇرۋعا كومەكتەستى. حالىقارالىق ۆاليۋتا قورى ەندى ۇلتتىق ۆاليۋتا باعامىن تومەندەتۋ بويىنشا نارىق ويىنىنا بايلانىستى ۆاليۋتا رەزەرۆتەرى تومەندەپ كەتكەن مەملەكەتتەرگە شەتەلدىك ۆاليۋتامەن نەسيە بەرە الادى.
ناقتى ءبىر ەلدە ۆاليۋتا باعامىنىڭ تەڭگەرىمسىزدىك كەزەڭى ۇزاققا سوزىلعان جاعدايدا, حۆق كوبىنەسە ۆاليۋتانى قۇنسىزداندىرىپ, اقشا قۇنىن ءارى قاراي ۇستاپ تۇراتىن تيىمدىرەك سالىق جانە ۆاليۋتا ساياساتىن جەتىلدىرۋگە كەڭەس بەرەدى. كوپتەگەن مەملەكەتتەردىڭ ەكونوميكاسى ءبىر-بىرىنە «سۇيەنىپ» جۇمىس ىستەگەن, برەتتون-ۆۋدس كەلىسىمى ارقىلى دۇنيەگە كەلگەن جۇيە وتكەن عاسىردىڭ 70-جىلدارىنا دەيىن جۇمىس ىستەدى. بىراق, سوڭعى كەزدە ول اقش-تىڭ قارجىلىق جۇيەسىنىڭ الەمدەگى ۇستەم جاعدايىنان ايىرىلۋىنا اكەپ سوقتىردى. وسىعان بايلانىستى برەتتون-ۆۋدس ۆاليۋتا جۇيەسى قايتا قۇرىلىپ, ناتيجەسىندە ونى الماستىراتىن يامايكا ۆاليۋتا جۇيەسى ومىرگە كەلدى. ول ەركىن ۆاليۋتا ايىرباسى ۇلگىسىنە نەگىزدەلگەن, مۇندا ايىرباس باعامدارىنىڭ ءجيى اۋىتقۋى بايقالادى. بىراق جاھاندىق ەكونوميكالىق داعدارىس كەزىندە يامايكا ۆاليۋتا جۇيەسىنىڭ دە جەتىلمەگەندىگى انىقتالدى. سولاي بولا تۇرسا دا, برەتتون-ۆۋدستىڭ قالىپتاسقان ەكونوميكالىق ۇلگىلەرى, سونىمەن قاتار حالىقارالىق ۆاليۋتا قورى مەن حالىقارالىق قايتا قۇرۋ جانە دامۋ بانكى قازىرگى كۇنگە دەيىن جۇمىس ىستەپ كەلەدى. مامانداردىڭ پىكىرىنشە, ەندى ولاردى تۇبەگەيلى قايتا قۇرۋ قاجەت.
VII استانا ەكونوميكالىق فورۋمى مەن II داعدارىسقا قارسى دۇنيەجۇزىلىك كونفەرەنتسيا اياسىندا الەمدىك قاۋىمداستىققا داعدارىسقا قارسى دۇنيەجۇزىلىك جوسپار جوباسى ۇسىنىلاتىن بولادى. بۇل جوبا 2013 جىلدىڭ مامىر ايىندا استانادا, بۇۇ-نىڭ قولداۋىمەن وتكىزىلگەن ءى داعدارىسقا قارسى دۇنيەجۇزىلىك كونفەرەنتسيانىڭ قورىتىندى قۇجاتتارى ناتيجەسىندە جاسالعان ۇكىمەتتەردىڭ, ورتالىق بانكتەر مەن ساراپشىلاردىڭ ءبىر جىلدىق جۇمىستارىنىڭ قورىتىندىسى. وسى جوبانىڭ «الەمدىك قارجى ارحيتەكتۋراسى» اتتى ءبولىمىندە برەتتون-ۆۋدس جۇيەسىن رەفورمالاۋدىڭ جاڭا ءتارتىبى ۇسىنىلىپ وتىر.
جىلقىباي جاعىپار ۇلى,
«ەگەمەن قازاقستان».