قوس مۇحيتتىڭ قۇرمەتىنە

ەكسپو شەجىرەسى: سان-فرانتسيسكو, 1915 جىل.

امەريكانىڭ سان-فرانتسيسكو قالاسىندا  وتكەن بۇكىلالەمدىك جەتىستىكتەر كورمەسى ەكسپو تاريحىندا ەڭ ۇزاققا سوزىلعان جاھاندىق شارا بولدى. ول بۇرىن-سوڭدى تاريحتا ادامزات قولىمەن جاسالعان ەڭ ءىرى جوبا – قوس مۇحيتتى جالعاستىرعان پاناما كانالىنىڭ پايدالانۋعا بەرىلۋ قۇرمەتىنە ارنالدى. ال ءىس جۇزىندە بۇل حالىقارالىق كورمە اقش-تىڭ الەمدىك دامۋ ساحناسىنداعى وراسان زور الەۋەتىن پاش ەتتى. 1915 جىلعى بۇكىلالەمدىك جەتىستىكتەر كورمەسىنىڭ جالاۋى سان-فرانتسيسكو قالاسىندا 20 اقپاننان 4 جەل­توق­سانعا دەيىن توعىز اي بويى جەلبىرەدى. تىنىق جانە اتلانت مۇحيتتارىن ءبىر-بىرىنە  جالعاعان پاناما كانالى ادامزات قولىمەن جاسالعان ەڭ ءىرى جوبالاردىڭ بىرىنەن سانالادى. كانالدىڭ ۇزىندىعى 81,6 شاقىرىمدى قۇرايدى. وسى سۋ جولىنىڭ ناتيجەسىندە نيۋ-يوركتان سان-فرانتسيسكوعا دەيىنگى سۋ جولى قاتىناسى 22,5 مىڭ شاقىرىمنان 9,5 مىڭ شاقىرىمعا دەيىن قىسقاردى. پاناما كانالىن سالۋ قۇرىلىسىن اقش-تىڭ اسكەري مينيسترلىگى 1904 جىلى باستاپ, 10 جىل بويى توقتاۋسىز جۇرگىزدى. قۇرىلىس جۇمىستارىنا 400 ملن. دوللار قارجى جۇمسالىپ, 70 مىڭ ادام جۇمىس ىستەدى. قۇرىلىس جۇمىسىن سالۋ بارىسىندا ولاردىڭ 5600-دەن استامى وپات بولدى.  پاناما كانالى ارقىلى العاشقى كەمە 1914 جىلدىڭ 15 تامىزىندا جۇرگەن بولاتىن. حح عاسىردىڭ باسىندا سان-فرانتسيسكو اقش-تىڭ ەڭ باي جانە ەرەكشە گۇلدەنگەن قالالارىنىڭ بىرىنەن  سانالاتىن ەدى. الايدا, 1906 جىلى بولعان الاپات جەر سىلكىنىسى جانە ودان كەيىن ورىن العان ءورت سان-فرانتسيسكو قالاسىن جەرمەن-جەكسەن ەتتى. اقش سەناتى  پاناما كانالى قۇرىلىسىنىڭ اياقتالۋى قۇرمەتىنە (كانالمەن العاشقى كەمە 1914 جىلى ءجۇردى) ءىرى حالىقارالىق شارا – بۇكىلالەمدىك جەتىستىكتەر كورمەسىن وتكىزۋگە شەشىم قابىلدادى. ونداعى باستى ماقسات, ەلدىڭ كۇشەيىپ كەلە جاتقان الەۋەتىن پايدالانا وتىرىپ, از ۋاقىتتىڭ ىشىندە تابيعات اپاتىنان جويىلىپ كەتكەن قالانى قالپىنا كەلتىرۋ, بۇرىنعىدان دا اسەم ءارى كورىكتى قالا تۇرعىزۋ بولاتىن. كورمە قالاشىعىنا 2,6 شارشى شاقىرىم جەر ءبولىندى. قۇرىلىس الاڭىنىڭ اۋماعى مۇحيت جاعالاۋىنداعى مەيسون ايلاعىنان التىن قاقپا بۇعازىنا دەيىن سوزىلدى. 76 قالالىق كۆارتال قونىستاناتىن اۋماقتا كورمەگە قاتىساتىن الەمنىڭ 31 مەملەكەتى مەن اقش-تىڭ بارلىق دەرلىك شتاتتارى وزدەرىنىڭ پاۆيلوندارىن تۇرعىزا باستادى. سول كەزەڭدەگى گازەتتەر كورمە قالاشىعىنداعى بارلىق پاۆيلوندار مەن اتتراكتسيونداردى تۇگەل ارالاپ شىعۋ ءۇشىن ءبىر جىلعا جۋىق ۋاقىت قاجەت دەپ اسەرلەپ جازدى. كورمە قالاشىعى ورنالاساتىن قۇرىلىس الاڭىن دايىنداۋدىڭ ءوزى وراسان زور كۇش-جىگەر مەن قاراجاتتى قاجەت ەتتى. بۇعازدىڭ سۋى باسىپ جاتقان جەرلەردى قۇرعاتۋ ءۇشىن 230 مىڭ تەكشە مەتر توپىراق توگىلدى. كۇنى كەشە تەڭىز تولقىنى جاعالاۋعا سوعىپ جاتقان اۋماقتار قۇرعاتىلىپ, قۇرىلىس نىساندارى سالىنا باستادى. بۇگىندە بۇل جەرگە سان-فرانتسيسكونىڭ  كەرەمەت اۋداندارىنىڭ ءبىرى – مارينا اۋدانى قونىس تەپكەن. قۇرىلىس نىساندارىن سالاتىن ارحيتەكتورلار الدىندا كورمە قۇرمەتىنە سالىناتىن بارلىق قۇرىلىس نىساندارى ءبىر ماقساتقا – قالانىڭ ساۋلەتىن بارىنشا اباتتاندىرۋ جوباسىنا باعىندىرىلۋى ءتيىس بولدى. بولاشاق كورمە قالاشىعىنىڭ باس ارحيتەكتورى بولىپ سول كەزەڭدەگى امەريكا ساۋلەت ونەرى سالاسىنىڭ بەلگىلى وكىلدەرىنىڭ ءبىرى دجوردج كەلحاما بەلگىلەندى. ونىڭ تىكەلەي باسشىلىعىمەن تۇرعىزىلعان بيىكتىگى 130 مەتردەن اساتىن  قىمبات بۇيىمدار مۇناراسى ساۋلەت ونەرىنىڭ ەرەكشە جەتىستىكتەرىنىڭ بىرىنەن سانالدى. 43 قاباتتان تۇراتىن مۇنارانىڭ ءاربىر قاباتى ارنايى قاشالعان 105 مىڭ ءتۇرلى-ءتۇستى بوگەما شىنىلارىمەن ارلەندىرىلدى. بۇل ءتۇرلى-ءتۇستى شىنىلار كۇندىز كۇن نۇرىنا شاعىلىسسا, تۇندە ارنايى ورناتىلعان 50 قۋاتتى ەلەكتر پروجەكتورلارىنىڭ جارىعىمەن نەشە ءتۇرلى تۇسكە ەنىپ, قۇلپىرىپ تۇراتىن بولدى. وزىق ارحيتەكتۋرالىق شەشىم ۇلگىسى بولىپ تابىلاتىن بۇل مۇنارانى كورمەنى تاماشالاۋشىلار «كۇن مۇناراسى» دەپ تە اتادى. مۇنارانىڭ اركاسى كورمە قالاشىعىنا كىرەتىن ورتالىق قاقپا قىزمەتىن اتقاردى. سالتاناتتى قاقپادان كىرگەن قوناقتار بىردەن الەم الاڭىنا تاپ بولادى. ودان ءارى جىلدىڭ ءتورت مەزگىلىن پاش ەتەتىن – ماۋسىم الاڭىنا وتەدى. ودان ءارى قوناقتار مولشىلىق الاڭىنا اياق باسادى. مىنە, ناق وسى الاڭدا ءوندىرىس جەتىستىكتەرىنىڭ نەبىر كەرەمەتتەرى كورىنىس تاپتى. ازىق-ت ۇلىك سارايى, ءبىلىم سارايى, ونەر سارايى, مەتاللۋرگيا سارايى دەپ اتالاتىن پاۆيلونداردا سول زاماننىڭ الدىڭعى قاتارلى مەملەكەتتەرىنىڭ ءوندىرىس ونىمدەرى كەڭىنەن كورىنىس تاپتى. كورمەنى تاماشالاۋعا كەلگەن قوناقتاردى ماشينا سارايىنىڭ كورىنىسى عاجاپ اسەرگە بولەدى. سارايدىڭ ۇزىندىعىنىڭ ءوزى 300 مەتر, ەنى 111 مەتر, بيىكتىگى 41 مەترگە سوزىلدى. مىنە, وسىنشا كەڭىستىكتى الىپ جاتقان پاۆيلونعا 2 مىڭنان استام ماشينا جاساۋ سالاسىنىڭ وزىق جەتىستىكتەرى قويىلدى. سان-فرانتسيسكوداعى بۇكىلالەمدىك جەتىستىكتەر كورمەسىندە سوڭعى 10 جىل ىشىندەگى دۇنيە جۇزىندەگى عىلىم مەن تەحنيكا سالاسىنداعى ادام بالاسى قول جەتكىزگەن جەتىستىكتەردىڭ بارلىعى دەرلىك پاش ەتىلدى. مۇندا اۆتوموبيلدەردىڭ, اەروپلانداردىڭ, تەلەفون, تەلەگرافتىڭ نەبىر ۇلگىلەرى, قىسقاسى, حح عاسىردىڭ باسىنداعى الەمنىڭ بارلىق  جەتىستىكتەرى قويىلدى. ماسەلەن, كولىك سارايىندا فورد ماشينا جاساۋ زاۋىتىنىڭ وندىرىستىك كونۆەيەرى ورناتىلدى. وسى كونۆەيەردەن كورمەنى تاماشالاۋشىلاردىڭ كوزىنشە جاڭا ماشينالار قۇراستىرىلدى. كونۆەيەردەن ءاربىر 10 مينۋت سايىن ءبىر جاڭا ماشينا شىعارىلىپ وتىردى. جالپى, كورمە جالاۋى جەلبىرەگەن توعىز ايدىڭ ىشىندە وسى كونۆەيەردەن 4400 جاڭا ماشينا شىعارىلعان ەكەن. سونىمەن بىرگە, ەكسپو كورمەسىن تاماشالاۋشىلاردى «دجەنەرال ەلەكتريك» اتتى ەندى عانا قۇرىلعان جاس كومپانيانىڭ ونىمدەرى دە ەرەكشە قىزىقتىردى. 1915 جىلعى بۇكىلالەمدىك جە­تىس­تىكتەر كورمەسى سان-فرانتسيسكو قالا­سىنىڭ ەكونوميكالىق دامۋىنا قار­قىندى سەرپىن بەردى. كورمەنى الەمنىڭ بارلىق شالعايىنان كەلگەن 18 ميل­ليوننان استام ادام تاماشالادى. بۇل حالىقارالىق اۋقىمدى شارا قالا بيۋدجەتىنە 1 ميلليون دوللاردان استام پايدا اكەلدى. جىلقىباي جاعىپار ۇلى, «ەگەمەن قازاقستان».