تۇركى جۇرتىنىڭ التىن بەسىگى – قاسيەتتى قازاق جەرى شاتتىق پەن سالتانات قۇشاعىندا. ۇلى اباي ەلىنە ۇلكەن مەيرام – جىر مەيرامى كەلدى. بۇل – حالىقارالىق تۇركى مادەنيەتى ۇيىمى تۇركسوي شەشىمىمەن 2014 جىل قىرعىزدىڭ ۇلى اقىنى, ويشىل, كومپوزيتور توقتاعۇل ساتىلعانوۆ جىلى بولىپ بەلگىلەنۋىنە بايلانىستى مەرەيتويلىق شارالار. بيىل تۋعانىنا 150 جىل تولىپ وتىرعان اقيىق اقىندى ەسكە الىپ, تالانتىنا تاعزىم ەتۋگە ارنالعان مەرەكەنىڭ ءتۇپ قازىعى اۋىلى ارالاس, قويى قورالاس, ءتۇبى ءبىر قىرعىز اعايىن جەرىندە ءسان- سالتاناتىمەن باستالعان تولاعاي تۇلعانىڭ ەكى حالىققا دا ورتاق ەكەنى, ەكى حالىقتىڭ دا ماقتان ەتەر پەرزەنتى ەكەندىگى. ءبىز جىر جۇيرىگىنىڭ گۋمانيستىك ۇلى مۇراتتارعا قىزمەت ەتەتىن وزىق ويلى ولەڭدەرى ءجۇز ەلۋ جىلدان كەيىن دە ەل ەسىنەن كەتپەي, باۋىرلاس ەلدەردى توعىستىرىپ, ادەبيەت مەيرامىنا, دوستىق پەن جاراستىق مەيرامىنا اينالعانىن ەرەكشە ماقتان ەتەمىز.
توقتاعۇل اقىن ەسىمىن ءبىزدىڭ ەلىمىزدە جاقسى بىلەدى. جىر الىبى قىرعىز ەلىندە قالاي قۇرمەتتەلسە, قازاق حالقى ءۇشىن دە سونشالىقتى قاستەرلى. وسىدان ءبىر جارىم عاسىر بۇرىن وش وبلىسىنىڭ قازىرگى توقتاعۇل اۋدانىنداعى كەتمەن-توبە القابىندا ومىرگە كەلگەن اقىن جاستايىنان حالىق فولكلورىنان سۋسىنداپ ءوستى. اناسى بۇرمانىڭ كوپتەگەن ەرتەگى-اڭىزداردى ءبىلىپ, جوقتاۋ جىرلارىن شىعارۋى, اكەسى ساتىلعاننىڭ ءوزىنىڭ جەكە اندەرىن ورىنداعان تالانت قىرلارى اسەر ەتسە كەرەك, توقتاعۇل ون ەكى جاسىنان سۋىرىپسالما اقىندىعىمەن ەرتە تانىلىپ, تابان استىندا ولەڭدەر شىعارادى, قومىزدا ويناپ, جيىن-تويلاردا ونەرىن كوپشىلىككە پاش ەتەدى. ەسەنامان, ناكەن, چوندى, سارتباي سياقتى اتاقتى اقىنداردان ۇلگى الادى. ون سەگىزىندە ايتىسقا ءتۇسىپ, بۇكىل قىرعىز ەلىنە تانىلادى. «جوقشىلىقتىڭ كەسىرىنەن», «باسپانام قاباق جەر بولدى» اتتى العاشقى ولەڭدەرىندە تۇرمىستا كورگەن زاردابىن ايتىپ, جەكە تاعدىر تاۋقىمەتىن جىرعا قوسادى.
بالاڭ جىگىت شاعىندا شىعارعان «ءسۇيىمقان», «ناسىلقان», «الىمقان», ت.ب. عاشىقتىق سارىنعا قۇرىلعان جىرلارى كەيىن قىرعىز ماحاببات ليريكاسىنىڭ كلاسسيكالىق ۇلگىلەرىنە اينالدى. «بەس قابان» اتتى ساتيرالىق تۋىندىسى مەن «ءوسىمقور چاقىرباي», «دوتقانباي اسىندا جىرلانعان جىر», «مۇراتبەك», «ەشەن قالپە» جىرلارىندا اشكوز باي-ماناپتار مەن دۇنيەقوڭىز ءدىنباسىلاردى اششى تىلمەن ءاجۋالايدى. ال تەرەڭ ويلى, ومىرشەڭ تەبىرەنىسكە تولى «ناسيحات», «تەرمە», «ۇلگى جىرلار», «دانالىق جىرلار», «ءتۇزۋ جولدان شىقپاعىن», «راحاتتا ءومىر ءسۇر», «نە قىزىق» جانە ت.ب. شىعارمالارىندا ءتىرشىلىك ءمانىن, يماندىلىق مۇراتتارى مەن جان تازالىعىن, جاسامپاز ەڭبەكتى جىرلادى.
ءوزى ءومىر سۇرگەن قوعام شىندىعىن ەش بۇركەمەلەمەي ايتىپ, زامان ادىلەتسىزدىگى مەن كەلەڭسىزدىكتەرىن اياۋسىز سىناعان تۋىندىلارى جەرگىلىكتى بيلەۋشىلەردىڭ اشۋ-ىزاسىن تۋدىرىپ, اقىن قۋدالاۋعا تۇسەدى. 1898 جىلى پاتشالىق وتارلاۋ جۇيەسىنە قارسى ءمادالى يشان باستاعان قوزعالىسقا قاتىسقان توقتاعۇل سونشالىقتى اۋىر قىلمىسى بولماعانىمەن, بۇرىننان ءوشى بار كەيبىر ماناپتاردىڭ جالعان اقپارىمەن ءولىم جازاسىنا كەسىلەدى دە, سوڭىنان جيىرما بەس جىلعا سىبىرگە جازاسىن وتەۋگە ءجىبەرىلەدى. الىس جاققا كەتىپ بارا جاتىپ «قوش بول, انا», «قوش بول, حالقىم» اتتى وتانشىلدىق رۋحتاعى ولەڭدەرىن شىعارادى.
سىبىردە ايداۋدا ءجۇرىپ, ادام توزگىسىز ازاپتى جىلدارىن وتكەرسە دە, قايتپاس قايسار اقىن تاعدىرىنا مويىماي, ولەڭىن ومىرىنە سەرىك ەتەدى. ءسىبىر شىرشاسىن بالتامەن شاۋىپ, كۇندىز-ءتۇنى بىردەي سارنايتىن قومىز اسپابىن جاساپ, تىرشىلىك تۇيتكىلدەرىن جىر ەتەدى, باي-ماناپتار مەن تۇرمە ايداۋىلدارىنا وشپەندىلىگىن, جان كۇيزەلىسىن باياندايدى. مۇندا ول ۋاقىتىن بوس جىبەرمەيدى. ورىس ءتىلىن ۇيرەنىپ قانا قويماي, ساۋاتىن اشادى, ايداۋدا جۇرگەن وزىق ويلى ورىس زيالىلارىمەن ەتەنە جاقىن ارالاسۋى كوپتەگەن جايلاردان كوزىن اشادى, بۇل ونىڭ ەلىن ازات ەتۋ جولىنداعى ويلارىن شيرىقتىرا تۇسەدى. ءسىبىردىڭ يت تۇمسىعى وتپەس قالىڭ نۋ ورمانى مەن قاتال تابيعاتى اياسىندا ونىڭ «تاۋدى اينالا ۇشقان بۇركىت», «وسىنداي ما سۇراعىڭ؟», «ازاپقا ءتۇستى ءومىرىم», «تۇتقىننىڭ جىرى», «قاماۋدا» جانە باسقا ءومىر قايشىلىقتارىنا ۇڭىلگەن, زامان تىلسىمدارىن اشقان سىرلى دا مۇڭلى, عيبراتتى ولەڭدەرى تۋىندايدى.
1902 جىلى قاسىنداعى ورىس جولداستارىنىڭ كومەگىمەن تۇتقىننان قاشىپ شىعىپ, قازاق دالاسى ارقىلى جاياۋ-جالپى جول ءجۇرىپ, ءبىر جىلدان استام ۋاقىتتان كەيىن الاتاۋداعى اتامەكەنىنە ورالادى. وسى ساپارىندا «قازاق جەرىندەگى جىر» اتتى كولەمدى تولعاۋ جىرىن شىعارادى. ەلگە كەلگەندەگى «تۋعان جەرمەن قاۋىشقاندا», «ارمىسىڭ, سۇيىكتى حالقىم!», «امان-ساۋسىڭ با, تۋعان انام؟» سياقتى ولەڭ جىرلارى تۋعان جەرگە دەگەن ساعىنىش پەن تەرەڭ سىرعا تولى. «بارپى اقىنمەن كەزدەسكەندە», «ديىرمەنشى جانالىنىڭ ۇيىندە» ولەڭدەرىندە اقىن پاتشا بيلىگىنىڭ قۇردىمعا كەتىپ, جاڭا ءومىر ورنايتىندىعى تۋرالى كورەگەندىك تانىتادى. اقىنعا ءوش بولىستار كۇرەسكەر اقىننىڭ تۋراشىل جىرلارىنان قاۋىپتەنىپ, ونى نامانگان تۇرمەسىنە وتىرعىزادى. الايدا, وڭتۇستىك قىرعىزستان مەن تالاس القابىنىڭ جۇرتشىلىعى سۇيىكتى اقىنىن جاقتاپ ورە تۇرەگەلىپ, بيلىك ورىندارى ونى بوساتۋعا ءماجبۇر بولادى.
كەڭەستىك كەزەڭدە اقىن جاڭا ءومىردى جىرعا قوسقان بىرنەشە ولەڭ-جىرلار شىعاردى. جاس شاعىندا باستان كەشكەن ازاپ زارداپتارىنان دەنساۋلىعى كۇرت تومەندەپ, 1930 جىلى ومىردەن وتەدى.
ارتىندا باي مۇراسى: ولمەس ولەڭدەرى مەن ورنەكتى ءان-كۇيلەرى قالعان ۇلكەن دارىن يەسى:
«قىزىل ءتىلىم سويلەسىن,
قىزىل ءتىل جالعىز كەم سوعار,
قومۋزىم قوسا گۋلەسىن!
قايران توقاڭ, كوز جۇمسا,
قايرىلىپ كەلىپ كىم قارار
قارا شام باسقان مۇردەسىن؟..
حالقىمنان كەتسەم قايعىرمان,
قالىڭ جۇرتىم گۇلدەسىن!» – دەپ قىزىل ءتىلىن سويلەتىپ, قومىزىن قوسا گۋلەتىپ ءومىرىن ولەڭ-جىرمەن, ءان-كۇيمەن ورنەكتەپ وتكىزگەن دارابوز اقىن سوڭعى دەمى ءبىتىپ بارا جاتىپ:
«ەلىمنەن كەتسەم وكىنبەن,
ەركىندەپ ەلىم گۇلدەسىن!» – دەپ ولەتىنىنە قايعىرماي, تۋعان حالقىنىڭ تىلەۋىن تىلەپ, ەركىن ەل بولۋىن ارمان ەتكەن.
جىر جۇيرىگى ايتىس ونەرىندە دە الدىنا جان سالماعان. ونىڭ ەشمامبەتپەن, قالىقپەن, الىمقۇلمەن, بارپىقپەن ءسوز سايىستارى ايتىستىڭ وزىق ۇلگىلەرى قاتارىندا اتالىپ, بۇل جانردىڭ كلاسسيكالىق دەڭگەيگە كوتەرىلۋىنە زور ۇلەس قوستى. جىر جامپوزى قىرعىز ەپوستارىن جاتقا ءبىلىپ, شەبەر ورىنداي بىلگەن. «جانىم – بايىش», «سارىنجي- بوكەي», «كەدەيكان», «قۇرمانبەك», «ناريككان», «شىرداكبەك», «ولجاباي مەن كىشىمجان» جىرلارىن تاماشا ورىنداۋشى رەتىندە تانىلعان.
سەگىز قىرلى, ءبىر سىرلى تالانت يەسى توقتاعۇل جىرشىلار مەن قومىزشىلاردىڭ ۇلىق ۇستازى رەتىندە ءوز مەكتەبىن قالاعان. قالىق, كورگول, الىمقۇل, اتاي ۇلى اقىننان تىكەلەي ءتالىم الىپ, وزدەرى دە باسقالارعا يگى ىقپالىن تيگىزەدى.
«شەشەندىك سوزگە قىرعىزدا باس بايگەنى بەرمەگەن سايگ ۇلىك» توقتاعۇل جىرشىلىق, اقىندىق تالانتىمەن ەلگە قالاي تانىلسا, ءوز جانىنان كۇي شىعارعان اسقان قومىزشى رەتىندە دە بەلگىلى بولعان. «بوتاي», «توعىز قايرىم», «قىز كەربەز», «چوڭ كەربەز», «مىرزا كەربەز», «مين قيال» سياقتى اتاقتى كۇيلەرىن شىعارعان. 1928 جىلى مۋزىكا زەرتتەۋشى ءارى جيناۋشى ا.ۆ.زاتاەۆيچ ۇلى كومپوزيتوردىڭ 18 كۇيىن نوتاعا ءتۇسىرىپ الىپ, 1934 جىلى ماسكەۋدە شىققان «قىرعىزدىڭ اسپاپتىق 250 كۇيى جانە اۋەندەرى» جيناعىندا جاريالاعان. دارا دارىننىڭ ءان-كۇيلەرى قىرعىز كاسىبي مۋزىكاسىنىڭ قالىپتاسىپ دامۋىنا قوسىلعان ۇلكەن ۇلەس بولىپ تابىلادى. جاقىندا عانا استانادا وتكەن شىعارماشىلىق كونتسەرتىندە كۇي ورىنداۋدىڭ اسقان شەبەرى جانعالي ءجۇزباي ەرەكشە شابىت ۇستىندە كەڭ جايلاۋدا كوسىلە كوشكەن كوشپەندىلەرگە ورتاق مۇڭدى قوزعاپ, توقتاعۇلدىڭ الگى «توعىز قايىرىمىنىڭ» بىرەۋىن قايىرىپ, جۇرتشىلىقتى ءبىر سەرپىلتكەن ەدى. ۇلى اقىن قازاق پەن قىرعىز حالىقتارى دوستىعىنىڭ جارشىسى بولدى.
«قازاق جەرىندەگى جىر» تولعاۋىندا:
«سالەم بەرەم جالپىڭا –
ءبىر تۋعان قازاق حالقىنا!» – دەپ اقىن ءوز باسىنان وتكەن تاۋقىمەتىن «اعايىن قازاق حالقىما, ارىزىمدى ايتىپ قايتايىن» دەگەن ولەڭ جولدارىمەن تىزبەكتەپ, قازاققا مۇڭىن شاعادى, ەلدىك-ەركىندىك مۇراتتارىن تىلگە تيەك ەتەدى. وزىنە جاقسىلىعى تيگەن ەل جاقسىلارىن جىرعا قوسىپ, «ەل ەكەنبىز اۋەلدەن, قىرعىز-قازاق ءبىر تۋعان» دەپ تۋىسقان ەكى حالىقتىڭ مىزعىماس بىرلىگىن ايتا كەلە:
«ريزامىن قازاق حالقىنا
ۇزاقباي مەن سۇلەيمەن,
جامانباي, جاكە ءبىر تۋعان
قۇداي مەنى وڭدىرماس
قاسيەتىڭدى ۇمىتسا», – دەپ جۇرەكجاردى ىقىلاسىن بىلدىرەدى.
اقىن قازاقتىڭ اتاقتى اقىندارىمەن ەتەنە جاقىن ارالاسقان. وعان ونىڭ جىر الىبى جامبىلمەن, اقىن-كومپوزيتور كەنەنمەن, ايتىس اقىنى ۇمبەتالىمەن دوستىعى كۋا.
قىرعىز ەلىنە ءجيى قاتىناعان جامبىل كەزەكتى ءبىر ساپارىندا:
«ايداۋدى كورگەن توقتاعۇل,
بايلاۋدى كورگەن توقتاعۇل,
زىنداندى كورگەن توقتاعۇل,
مۇڭ-زاردى كورگەن توقتاعۇل,
قول, اياعى كىسەنمەن
قيناۋدى كورگەن توقتاعۇل,
قايدا ەكەن سول توقتاعۇل!...» – دەپ تالانتىنا سۇيسىنگەن قادىرلى دوسى توقتاعۇلدى ىزدەيدى. ەكى اقىننىڭ العاشقى كەزدەسۋى 1912 جىلى قىرعىزدىڭ ۇلكەن كەبىن دەگەن كەڭ جايلاۋىندا اتاقتى ماناپ شابدانعا بەرىلگەن استا وتەدى. بۇل تۋرالى اسقا كۋا بولعان ورىستىڭ ەتنوگراف-عالىمى س.دميتريەۆ ءوزىنىڭ «يزۆەستيا يمپەراتورسكوگو رۋسسكوگو گەوگرافيچەسكوگو وبششەستۆو» باسىلىمىنىڭ 1912 جىلى شىققان ءحى تومىندا جاريالانعان ماقالاسىندا: «پىشپەك ۋەزىندە وتكىزىلگەن شابدان جانتاەۆتىڭ اسىنا...نەبىر تالانتتى اقىندار كەلدى. ولاردىڭ ىشىندە ەڭ اتاقتىلارى جامبىل, قالمىرزا, توقتاعۇل, ومىرزاق, كەنجەقارا ەدى. ولاردىڭ جىرلارى ەش جەردە جازىلىپ الىنباعان. تاڭنىڭ اتىسى, كۇننىڭ باتىسى تاسقىنداي ساپىرىپ, دامىلسىز جىرلاعان اقىن-جىرشىلاردىڭ تابيعاتىنا, بولمىسىنا قايران قالاسىز», دەپ تاڭعالىپ جازعان ەدى.
مىنە, وسى استا ۇستازى جامبىل مەن زامانداسى كەنەننەن كەيىن ۇمبەتالى وزىنە جىر كەزەگى تيگەندە اقپالى تەرمەسىنە توقتاعۇلدى قوسقاندا ءبىر قىرعىز بەگى ۇيگە كىرىپ كەلىپ, ول: «ايىپكەر, قاشقىن» ەكەندىگىن ايتىپ, توقتاعۇلعا تاپ بەرەدى. سوندا جامبىل توقتاعۇلدى جانىنا شاقىرىپ الىپ:
«كەلدىڭ بە, اقيىعىم الىس جەردەن,
ءوتىپسىڭ سامعاپ ۇشىپ, اسقار بەلدەن.
الماس پىشاق قاپ تۇبىندە
جاتپاس دەگەن,
حان ءتورى اينالماي ما سەندەي ەردەن.
ەر عانا ەلىن تابار ىزدەپ ءجۇرىپ,
جۇرسە دە عۇمىرىندا قورلىق كورىپ.
قۇلانداي-اق بۇعاۋىن ءۇزىپ قاشقان
جەتىپسىڭ ەندى مىنە ەلگە كەلىپ...» – دەپ قۇشاعىن جايىپ, قاسىنان ورىن بەرگەن ساتتە الگى ماناپ ەندى قازاق اقىنىن تىلدەگەندە داۋدان دا, جاۋدان دا بەتى قايتپاعان جامبىل جىراۋ ەكىلەنە ءتۇسىپ, جەلىسى ۇزاق جىرمەن توكپەلەپ بەرەدى, «اقىندى اقىن تانيدى, ءسوز قادىرىن اڭدايتىن», دەپ اقىندىق ونەردى بيىككە كوتەرەدى. سوندا جاس جاعىنان ۇلكەن اقىن اعاسىنا توقتاعۇل ريزاشىلىعىن ولەڭ جولدارىمەن بىلدىرگەن:
«قازاقتا جامبىل سەن ەدىڭ,
شالقىپ جاتقان كول ەدىڭ.
تاسىپ جاتقان سەل ەدىڭ,
توقتاع ۇلىڭ مەن ەدىم,
قاي قىرعىزدان كەم ەدىم؟
قارسى بولعان ماناپپەن,
«يتجەككەندى» كورگەمىن.
قىسپاعىندا جۇرسەم دە,
ولەڭ بولدى ەرمەگىم...», – دەپ تەرمە تولعاۋىن اعىتقان ەكەن. بۇل كەزدەسۋ دە ەكى اقىننىڭ دوستىققا ادالدىعىن, ءبىر-بىرىنە دەگەن زور قوشەمەتىن ايعاقتايدى. كەنەن اقىن دا توقتاعۇلمەن ۇلكەن جيىنداردا, اس-تويلاردا كەزدەسىپ, وسىلاي اعالى-ءىنىلى قارىم-قاتىناستا بولعان. ءوزىنىڭ «مەنىڭ ۇستازدارىم» اتتى ولەڭىندە:
«اقىنداردىڭ ءدۇلد ۇلىن سوندا كوردىم,
داۋىسىن ەستىپ جاكەڭنىڭ كۇمبىرلەگەن.
قىرعىزدىڭ توقتاعۇل مەن
قالمىرزاسى,
ەلىكتىرىپ اكەتتى جىرىمەنەن», – دەپ توقتاعۇل تالانتىنا ءتانتى بولىپ, ۇلگى تۇتقان.
قازاق عالىمدارى دا قىرعىز اقىنىنىڭ شىعارماشىلىعىنا جوعارى ءىلتيپات بىلدىرگەن. «ماناس» جىرىن قىزعىشتاي قورعاپ, قۇندى عىلىمي ەڭبەك جازعان مۇحتار اۋەزوۆ توقتاعۇل تالانتىنا «قىرعىزدىڭ دانا اقىنى» دەپ جوعارى باعا بەرىپ, «حالىقتىق قازىنادان ءوربىپ-وسكەن, ءوز جىرلارىن حالىقتىڭ شىنىمەن, سىرىمەن سۋارعان توقتاعۇل» دەپ اقىن پوەزياسىنىڭ حالىقتىق نەگىزىن اتاپ وتكەن. ال اكادەميك قاجىم جۇماليەۆ 1966 جىلى شىققان «ءسوز زەرگەرلەرى» اتتى جيناقتا تۇركى جانە پارسى پوەزياسىنىڭ كلاسسيكتەرى قاتارىندا توقتاعۇل پوەزياسى تۋرالى ارنايى ماقالا جازدى.
اقىن ارمانى ورىندالدى. ەگەمەن ەل اتانعان قىرعىز رەسپۋبليكاسى قازىر تاۋەلسىزدىگىن نىعايتا تۇسۋدە. تۋعان وتانى دا اياۋلى اقىنىن اركەز اسپەتتەيدى. ەلدەگى ەلەكتر جارىعىن ءوندىرۋشى نەگىزگى سۋ قويماسى, ۇلتتىق فيلارمونيا اقىن ەسىمىندە. ۇلى تۇلعا اتىندا قانشاما مەكتەپ, ەلدى مەكەن اتتارى بار. ءجۇز سومدىق بانكنوتادا توقتاعۇل بەينەسى جارقىراپ كورىنەدى. باس اقىنعا كورسەتىلگەن قۇرمەت دەگەن وسى بولار!
سەرىكقازى قوراباي,
م.اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت
جانە ونەر ينستيتۋتى ابايتانۋ
جانە جاڭا ءداۋىر ادەبيەتى
ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى.
الماتى.