ەلىمىزگە بەلگىلى تاريحشى-عالىم, پروفەسسور, ءارى ەتنولوگ, ءارى ارحەولوگ, قازىرگى كەزدەگى تاريحشىلار قاۋىمىنىڭ اقساقالى ءارى كەيىنگى تولقىننىڭ ۇستازى, ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىسقا 18 جاسىندا قاتىسىپ, وتان قورعاعان ارداگەر ۋاحيت شالەكەنوۆ بۇگىندە توقساننىڭ تۇعىرلى بەلەسىنە جەتتى.
ۇستازىمىزدىڭ ءومىر جولىن شارتتى تۇردە بىرنەشە كەزەڭگە ءبولىپ قاراساق, قازاق حالقىنىڭ «باسىندا قاتتى بولسا, سوڭىندا ءتاتتى بولادى» دەگەن ماتەلى ويعا ورالادى. نارىن قۇمدارىندا كوشىپ جۇرگەن قازاقى اۋىلدا دۇنيە ەسىگىن اشقان ۋاحاڭ, 5-7 جاسىنان باستاپ تاعدىردىڭ اۋىر سىندارىنا تاپ بولادى. ۋاحاڭنىڭ ءبىر عاسىرعا جۋىق عۇمىرى قازاق ەلىنىڭ 20 عاسىردىڭ 20-جىلدارىنان كۇنى بۇگىنگە دەيىنگى جالعاسىپ جاتقان تاريحىمەن تىعىز بايلانىستى. 1929-1933 جىلدارى ەلىمىزدە بولعان اگرارلىق وزگەرىستەر مەن ونىڭ اۋىر سالدارلارى, اشتىق پەن قىرعىننان, باس ساۋعالاپ باسقا جاققا كوشۋدەن اعايىن-تۋىستارى قۇتىلا الماپتى. بۇل تۋرالى ۋاحاڭ كوپ ايتا بەرمەيدى. تەك ءبىر اڭگىمەسىندە عانا اشتىقتان بۇكىل اۋىلداستارىنىڭ قىرىلىپ, امان قالعاندارى جان-جاققا بوسىپ كەتكەن ءىنىسى مەن قارىنداسىنىڭ اشتىقتىڭ قۇربانى بولعانى, ءوزىنىڭ 7-8 جاسىندا نارىن قۇمدارىندا بالپاق پەن بورسىق اۋلاعانى تۋرالى اۋىر كۇرسىنە وتىرىپ ايتقانى بار. سودان ۇدەرە كوشكەن ەلمەن بىرگە قاراقالپاق جەرىنە كەلىپ, تابان تىرەيدى. ەلمەن بىرگە اۋىر كۇندەردى باسىنان وتكەرە ءجۇرىپ, ايتەۋىر جان ساقتايدى.
كوپ ۇزاماي سوعىس ءورتى تۇتانىپ, ەل قورعاۋ ءۇشىن مايدانعا اتتانادى. كىشى كومانديرلەر دايارلايتىن كۋرستى شۇعىل تۇردە ءتامامداپ, 1942 جىلى جازدا حاركوۆ تۇبىندەگى اۋىر ۇرىستاردىڭ قاق ورتاسىنا تۇسەدى. مايداندا اۋىر جارالانىپ, تاشكەندەگى گوسپيتالدا ادام قاتارىنا قوسىلادى. ءسويتىپ, كوپ ۇزاماي ەلگە ورالادى. بۇل – ۋاحاڭنىڭ ومىرىندەگى بۇعان دەيىن اتاپ وتكەن «قاتتى» كەزەڭ بولاتىن.
ۇستازىمىزدىڭ بۇدان كەيىنگى ومىرىندە «جىلىمىق» كەزەڭ باستالادى. وعان نۇكىس پەداگوگيكا ينستيتۋتىنىڭ تاريح فاكۋلتەتىندەگى ستۋدەنتتىك جىلدار, العاشقى ەڭبەك جولىن باستاۋى, عىلىمعا بەت بۇرىپ, اسپيرانتۋرادا وقىپ, كانديداتتىق قورعاپ, عىلىمي مەكەمەدە ماماندىعى بويىنشا قىزمەت جاساۋى, وتباسىن قۇرىپ ۇرپاق ءوسىرۋى, عىلىم دوكتورى دارەجەسىن الىپ, پروفەسسور اتانۋى – وسىلاي جالعاسىپ كەتە بەرەدى. بۇل كەزەڭدەگى جىلدار ۋاحاڭدى ازامات رەتىندە قالىپتاستىرادى, عالىم رەتىندە ءدۇيىم ەلگە بەلگىلى ەتەدى. وتكەن عاسىردىڭ 60-جىلدارى قاي ماماندىق سالاسى بولماسىن, اسىرەسە, تاريح ماماندىعى بويىنشا عىلىم دوكتورى دارەجەسىن يەلەنىپ, پروفەسسور اتاعىن الۋ ەكىنىڭ ءبىرىنىڭ قولىنان كەلە بەرمەيتىن. ال سونداي اتاق-دارەجەگە يە بولعاندار كەشەگى كەڭەستەر وداعى قۇرامىنداعى رەسپۋبليكالاردا ساۋساقپەن سانارلىقتاي ەدى. ال اۆتونوميالى رەسپۋبليكا مارتەبەسى بار قاراقالپاقستان ءۇشىن پروفەسسور ۋاحيت حامزا ۇلى عىلىمدى ۇيىمداستىرۋشى تاپتىرماس كادر بولاتىن.
«وزگە ەلدە سۇلتان بولعانشا, ءوز ەلىڭدە ۇلتان بول» دەگەنگە ساي, ۋاحاڭ نۇكىستەگى بارلىق ماتەريالدىق جاعدايى مەن ءوزىن سىيلايتىن, قۇرمەت تۇتاتىن عىلىمي ورتاسىن قالدىرىپ, ءومىرىنىڭ كەلەسى كەزەڭدەرىن تۋعان ەلىمەن بايلانىستىرۋدى ءجون كورەدى. سول ماقساتپەن ول وتكەن عاسىردىڭ 70-جىلدارىنىڭ باسىندا قازاقستانعا قايتىپ ورالادى. الدىمەن شىمكەنتتەگى جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ بىرىندە ۇستازدىق ەتەدى دە, 1973 جىلى بۇرىنعى س.م.كيروۆ قازىرگى ءال-فارابي اتىنداعى قازاق مەملەكەتتىك ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ تاريح فاكۋلتەتىندە جاڭادان اشىلا باستاعان ارحەولوگيا جانە ەتنولوگيا كافەدراسىنا پروفەسسور بولىپ اۋىسادى. مىنە, سول كەزدەن قازىرگى كۇنگە دەيىن ۋاحيت حامزا ۇلىنىڭ ءومىرى ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتپەن, تاريح فاكۋلتەتىمەن, ارحەولوگيا جانە ەتنولوگيا فاكۋلتەتىمەن ەتەنە بايلانىستا كەلەدى.
ۋاحاڭ اتالمىش ءبىلىم ورداسىندا عىلىمي-پەداگوگيكالىق قىزمەت پەن عىلىمدى ۇيىمداستىرۋ ءىسىن قاتار جۇرگىزەدى. بۇل جىلدار ونىڭ ومىرىندە ەستە قالارلىق قىزىعى كوپ جانە اۋىز تولتىرىپ ايتارلىق جەمىسى مول جىلدار دەپ ايتساق, قاتەلەسپەيمىز. ول جاڭادان اشىلعان ارحەولوگيا جانە ەتنوگرافيا كافەدراسىنا مەڭگەرۋشى بولىپ سايلانىپ, ونىڭ اياعىنان تىك تۇرىپ كەتۋىنە, كافەدرانىڭ عىلىمي باعىتىن انىقتاۋعا, عىلىمي بايلانىستار ورناتۋعا بار كۇشىن سالادى. تاريح فاكۋلتەتىنە دەكان بولعان ون جىلدا فاكۋلتەتتىڭ دامۋى ءۇشىن تەر توكتى. وسى جىلدارى ۋاحاڭ ناعىز عىلىم قايراتكەرى رەتىندە تانىلادى. اسىرەسە, ۇلتتىق ارحەولوگياعا سىڭىرگەن ەڭبەگى ۇشان-تەڭىز.
ۋاحاڭنىڭ باسشىلىعىمەن تاريح فاكۋلتەتىندە اشىلعان جانە ءالى كۇنگە دەيىن جۇمىس ىستەپ تۇرعان ارحەولوگيا مۋزەيى مەن قازاق حالقىنىڭ ەتنوگرافياسى مۋزەيىنىڭ الار ورنى بولەك. بۇل مۋزەيلەر اشىلا سالىسىمەن ۋنيۆەرسيتەت پەن فاكۋلتەت قوناقتارىنىڭ كوزايىمىنا اينالعانىن جۇرتتىڭ ءبارى بىلەدى. جىل سايىن قالاداعى مەكتەپ وقۋشىلارى توپ-توبىمەن كەلىپ, وسى مۋزەيلەردەگى تاريحي ەكسپوناتتاردى قىزىقتاپ جاتادى.
ال ەندى پروفەسسور ۋ.ح.شالەكەنوۆتىڭ عىلىمي-پەداگوگيكالىق قىزمەتىنە توقتالار بولساق, 1985-1990 جىلدارى تاريح فاكۋلتەتىنىڭ قازاق بولىمىندە وقىپ جۇرگەنىمىزدە كەيبىر دارىستەردى وقىتۋشىلارىمىز ورىس تىلىندە جۇرگىزەتىن. سەبەبى, ولاردىڭ ءتىلى انا تىلىنە شورقاق بولاتىن. ال سەمينارلارعا قاجەتتى ادەبيەتتەردىڭ ءبارى دەرلىك ورىس تىلىندە ەدى. «قازاق ءتىلى عىلىم ءتىلى ەمەس, ول تىلدە مونوگرافيا, وقۋلىقتار جازۋدىڭ قاجەتى جوق» دەگەن كەيبىر ۇستازدارىمىزدىڭ پىكىرلەرىن تالاي رەت ەستىدىك. بۇل بىزدەرگە, قازاق توبىندا وقيتىن ستۋدەنتتەرگە قاتتى كەرى اسەر ەتەتىن. ءسويتىپ جۇرگەندە, پروفەسسور ۋ.شالەكەنوۆتىڭ «الەم حالىقتارىنىڭ ەتنوگرافياسى» اتتى قازاق تىلىندەگى وقۋلىعى قولىمىزعا ءتيدى. باسقالارعا بۇل وقۋلىقتىڭ قالاي اسەر ەتكەنىن بىلمەيمىن, ءدال وزىمە قازاق ءتىلىنىڭ عىلىم ءتىلى بولا الاتىنىن, قازاقشا مونوگرافيالار مەن وقۋلىقتار جازۋعا بولاتىنىن دالەلدەپ بەردى. عالىمنىڭ بۇل وقۋلىعى قازاق ءتىلىنىڭ بولاشاعى بار دەگەن سەنىمدى تالاي ستۋدەنتتەردىڭ ساناسىنا جەتكىزدى دەپ تولىق ايتا الامىن.
ودان كەيىن دە ۇستازىمىزدىڭ «قۇم باسقان قالا» اتتى مونوگرافياسى قازاق تىلىندە جارىق كورىپ, سەنىمىمىزدى ودان ءارى نىعايتا ءتۇستى. ۋاحاڭنىڭ سول كەزدەگى ءىسىن قازىرگى كۇننىڭ تۇرعىسىنان الىپ قاراساق, قازاق ءتىلى ءۇشىن جاسالعان ناعىز ەرلىك دەپ اتار ەدىم.
پروفەسسور ۋاحيت حامزا ۇلىنىڭ عىلىمي ەڭبەكتەرى مەن عىلىمي كوزقاراستارى تۋرالى اڭگىمەلەۋ وتە قىزىقتى جانە وتە كۇردەلى. ۇستازدىق ەتكەن جىلدارى ول بىزگە قازاقستاننىڭ وڭتۇستىك وڭىرلەرىندەگى قالالاردىڭ پايدا بولۋىندا سوعدىلىق فاكتوردىڭ ءرولى باسىم بولعان دەگەن ۇستەم پىكىردىڭ قاتە ەكەندىگىن دالەلدەۋشى ەدى. بۇل اعايىمىزدىڭ ءبىر جاعىنان, جاس تاريحشىلاردىڭ تاريحي ساناسىن تەرىس پىكىرلەردەن ۋلانۋدان ساقتاسا, ەكىنشىدەن – ەل تاريحىنا ۇلتتىق مۇددە تۇرعىسىنان قاراۋعا بەيىمدەۋى ەكەن. ۋاحاڭ بۇل پىكىرلەرىن باسپاسوزدە اشىق ايتپاسا دا, ءوزىنىڭ وقىعان دارىستەرى مەن جۇرگىزگەن سەمينارلارىندا سانامىزعا باتىل جەتكىزەتىن.
ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العان كەزدە ۋاحاڭنىڭ جاسى جەتپىسكە كەلىپ قالعان ەدى. مەكتەپتە وقىپ جۇرگەنىمىزدە ادەبيەتتەن بەرەتىن اعايىمىز «جەتپىسكە كەلگەن جامبىلدىڭ باعىن وكتيابردىڭ قىزىل تاڭى اشتى» دەپ ايتاتىن. سول سەكىلدى ۋاحاڭنىڭ عىلىمداعى ەكىنشى تىنىسى تاۋەلسىزدىكپەن قاتار اشىلادى. وسى جىلداردان باستاپ ونىڭ ءومىرىنىڭ «ءتاتتى» دەپ ايتۋعا تۇرارلىق كەزەڭى باستالادى جانە جالعاسىپ جاتىر. ونىڭ عىلىمي ىزدەنىستەرى دەرەۋ ارتىپ, ناتيجەلەرى مونوگرافيا تۇرىندە جارىق كورىپ جاتتى.
وتان تاريحىنا قاتىستى كوپتەگەن ەۋروتسەنتريستىك تۇرعىدا ءتۇسىندىرىلىپ كەلگەن تۇجىرىمدارعا العاشقى سوققىنى بەرۋشىلەردىڭ ءبىرى – پروفەسسور ۋ.شالەكەنوۆ بولدى. «قازاق حالقى كوشپەلى حالىق بولعان» دەگەن بۇرىنعى تۇجىرىمعا قارسى العاش رەت قارسى پىكىر ايقان جانە ول پىكىرىن ءالى كۇنگە دەيىن دالەلدەپ جۇرگەن ءبىر تاريحشى بولسا, ول ءوزىمىزدىڭ – ۋاحاڭ. «قازاق وركەنيەتى» دەگەن مونوگرافياسىندا پروفەسسور قازاق حالقىنىڭ شارۋاشىلىعى كەشەندى بولعانىن دالەلدەپ بەرەدى. مال شارۋاشىلىعىنىڭ كەيبىر اۋماقتاردا جەتەكشى ءرول اتقارعانىن جوققا شىعارماي, جەكەلەگەن وڭىرلەردە شارۋاشىلىقتىڭ باسقا دا تۇرلەرىنىڭ جوعارى دەڭگەيدە دامىعاندىعىن ناقتى دالەلدەرگە سۇيەنىپ تۇجىرىمدادى.
جامبىل وبلىسى, شۋ اۋدانىنداعى اقتوبە قالاشىعىندا جۇرگىزىلگەن ارحەولوگيالىق زەرتتەۋلەردىڭ ناتيجەسىندە قالاشىقتىڭ اتى – ورتاعاسىرلىق بالاساعۇن قالاسى ەكەنىن تالاي جەردە دالەلدەدى جانە سول اقتوبەگە ارناپ جەكە ءبىر مونوگرافيا شىعارعان دا ۋ.شالەكەنوۆ ەدى.
تاۋەلسىزدىك تىنىسىن اشقان عالىم سوڭعى جىلدارى كونە تۇرىك تايپالارىنىڭ شىعۋ تەگى مەن مادەنيەتىنە ارنالعان مونوگرافياسىن جارىققا شىعاردى. كەلەسى مونوگرافياسى شىڭعىس حان تاقىرىبىنا ارنالعان. كىتاپتىڭ نەگىزگى يدەياسى شىڭعىس حاننىڭ تۇركى حالىقتارىنىڭ باسىن بىرىكتىرۋشى ەكەندىگىن دالەلدەپ كورسەتۋىندە بولسا كەرەك.
ۋاحاڭنىڭ ءتالىم-تاربيەسىن كورگەن شاكىرتتەرى ۇنەمى ول تۋرالى ەرەكشە ماقتانىشپەن اڭگىمە ايتادى. ۋنيۆەرسيتەتتىڭ تاريح, ارحەولوگيا جانە ەتنولوگيا فاكۋلتەتىندە قىزمەت اتقاراتىن قازىرگى پروفەسسورلار مەن وقىتۋشىلار قۇرامىنىڭ ءبارى دەرلىك ونىڭ شاكىرتتەرى بولىپ سانالادى. ال ارحەولوگيا جانە ەتنولوگيا كافەدراسىنىڭ عىلىم دوكتورلارى, پروفەسسورلار م.ەلەۋ ۇلى, ءا.تولەۋباەۆ, ج.تايماعامبەتوۆ, ا.قالىش, ب.قالشاباەۆانى جانە كافەدرانىڭ دوتسەنتتەرى مەن اعا وقىتۋشىلارىن ۋاحاڭنىڭ «شەكپەنىنەن شىققان» دەۋگە بولادى. ونىڭ قازاقستانداعى العاشقى شاكىرتتەرىنىڭ ءبىرى, بەلگىلى ارحەولوگ, عىلىم دوكتورى, پروفەسسور, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى, جاسى بۇگىندە جەتپىسكە تاياپ قالعان ماديار ەلەۋ ۇلى ءوزى تالاي عالىمعا ۇستاز بولا تۇرا, ول تۋرالى ءسوز قوزعاعاندا اڭگىمەسىن «ۋاحيت اعاي» دەپ باستايدى. وسى ءبىر ءسوزدىڭ استارىنان ۇستازعا دەگەن ۇلكەن قۇرمەت پەن سىيدى بايقار ەدىك. جامبىلدىڭ جاسىنا قاراي جاقىنداپ كەلە جاتقان ۋاحاڭ زور دەنەلى, تابيعاتى سالماقتى, مىنەزى بايسالدى, پەيىلى كەڭ ادام. ءماندى دە ءساندى, مازمۇندى دا باياندى عۇمىردىڭ ءبىر سىرى وسىندا جاتسا كەرەك.
بەرەكەت كارىباەۆ,
ۇعا كوررەسپوندەنت-مۇشەسى,
ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق
ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى.
الماتى.