ءۇبى وزەنىنىڭ جاعاسىنا قارايعى شەتكەرى كوشەدە تۇراتىن تاتيانا كوتوۆا ءۇيدىڭ كۇندەلىكتى كۇيكى تىرلىگىنەن قولى قالت ەتسە, مايلى بوياۋمەن كارتينا جازادى. جازعان جۇمىستارىنىڭ ءبىر بولىگى شەمونايحانىڭ تاريحىنا باعىتتالسا, ەندى ءبىر بولىگى جىلقى تاقىرىبىنا ارنالعان. جۇيرىك ات دەسە, دەلەبەسى قوزىپ تۇراتىن ول اسىل تۇقىمدى ورلوۆ جىلقىسىن دا ۇستايدى ەكەن.
...شىلدەنىڭ شىلىڭگىر ىستىعى. سۋرەتشى تاتيانا قوڭىر سالقىن بولمەدە كەرىلگەن كەنەپكە ماساتىداي قۇلپىرعان تابيعاتتى بەينەلەپ وتىر. بەرگى پلاندا بورەنە, بورەنەدە بۋرىل ساقالدى الدەبىرەۋ ەنتىگىن باسىپ وتىرعانداي. جانىنا بالتاسىن سۇيەپ قويعان. انادايدان كامشات دەي-تۇعىن سۋدىڭ اڭى جىلتيادى.
– بۇل – ۆىدريحا اۋىلىنىڭ قۇرىلعانى تۋرالى سۋرەت. ەرتەدە اۋىلىمىزدىڭ ورنى ورمان بولعان. العاش قونىس اۋدارۋشىلار ۇيلەرىن بورەنەدەن قيىپ, وسى ءۇبىنىڭ جاعالاۋىنا كوتەرگەن ەكەن. ال «ۆىدريحا» دەپ اتالۋىنىڭ سەبەبى, وزەندە كامشات وتە كوپ بولىپتى. مىنە, كارتينا سول زاماننىڭ كورىنىسى, – دەپ ءتۇسىندىردى تاتيانا كوتوۆا.
تاريحتى پاراقتاساق, ۆىدريحا اۋىلىنىڭ ىرگەسى 1763 جىلى قالانىپتى. ال ەسكى ءدىن ۇستاۋشىلاردىڭ ەستەلىكتەرىندە بۇل اۋىلعا XVI عاسىردا-اق ەل قونىستانا باستاعان دەپ كورسەتىلگەن. العاش اعايىندى كيماسوۆتار كەلىپ, ءۇش ءۇي تۇرعىزىپتى. ەندى ءبىر دەرەكتەردە ەل 1747-1748 جىلدارى كوشىپ كەلگەن دەيدى. كىم ءبىلسىن؟! ءبىر اقيقاتى 1970 جىلدارى ۇيىمداستىرىلعان ارحەولوگيالىق قازبا جۇمىستارى كەزىندە وسى وڭىردەن ات ابزەلدەرى, قارۋ-جاراق, تۇرمىستىق بۇيىمدار تابىلعان. ونى تاريحشىلار قيماقتارعا تيەسىلى دەپ توپشىلاعان. جارايدى, تاريحتى كەيىن تارقاتارمىز.
تاتيانانىڭ كەنەپ بەتىندە ويناقتاعان قىلقالامىنا قاراپ وتىرىپ تەرەڭ ويعا شومىپ كەتكەنىمىزدى بايقاماپپىز. ءبىر ۋاقىتتا كونە ساعاتتىڭ دىڭ ەتكەن دىبىسى ەلەڭ ەتكىزدى. باعانا كىرەبەرىس پەن اس ۇيدە XVIII-XIX عاسىردىڭ تابى قالعان ەسكى ساعاتتار ءىلۋلى تۇرعان. سولاردىڭ ءبىرى ەكەن. تاتيانا باياعىدا اۋىل-اۋىلدان ىسكە جارامسىز بولىپ قالعان كونە ساعاتتاردى جيناپ الىپ, جوندەپ, قابىرعاعا ءىلىپ قويىپتى. ءبارى بىردەي تىق-تىق ەتىپ, استانالىق ۋاقىتىن سوعىپ تۇر. اناۋ ءبىر جىلدارى مۇنداي ساعات ءۇشىن قالتالى ازاماتتار اجەپتاۋىر باعا ۇسىنعانىن كورگەنمىن. سوندا قۇنى تاريحپەن عانا ولشەنبەيتىنىن تۇسىنگەنمىن... ال ت.كوتوۆانىڭ ۇيىندە ونداي انتيكۆاريات دۇنيەلەردىڭ ءبىر ەمەس, بىرنەشەۋى بار. ولاردى ساتۋ, ايىرباستاۋ تۋرالى ويلانىپ تا كورمەگەن. اندا-ساندا تاپسىرىسپەن پورترەت جازعانى بولماسا, كونەنىڭ كوزىنەن تيىن تابۋدى ويلاماعان دا. ايتۋىنشا, ۇزىن سانى جۇزگە جۋىق كارتينا جازىپتى. ولاردىڭ كوبى جەرگىلىكتى مۋزەيدە تۇر. ءبىر قىزىعى, ت.كوتوۆانى ەشكىم سۋرەت سالۋعا ۇيرەتپەگەن. ءوزىنىڭ قىزىعۋشىلىعى, ۇمتىلىسىنىڭ ارقاسىندا قولتاڭباسى قالىپتاسقان سۋرەتشى بولىپ شىعا كەلدى. جو-جوق, سۋرەتكە دەگەن ماحابباتىن كىشكەنتاي كەزىنەن وياتقان جىلقى جانۋارى عوي دەيمىن. ەس بىلە كەلە سايگ ۇلىكتەرگە قۇمارتىپ, جايىلىمدا جۇرگەن اۋىلداستارىنىڭ اتىن جايداق تاقىمداپ الىپ جۇرگەن. وعان بولا اۋەلدە ات يەلەرى رەنجىگەنىمەن, كەيىن ۇيرەنىسىپ كەتكەن. «ە, ءوزىمىزدىڭ تانيا ءمىنىپ كەتكەن شىعار», دەپ الاڭدامايتىن بولعانعا ۇقسايدى. كىشكەنتاي تانيا بولسا, شاشىن جەلگە تاراتىپ, اۋىلدى ءبىر اينالىپ كەلمەسە, كوڭىلى كونشىمەيدى.
– نەگە ەكەنىن ءوزىم دە بىلمەيمىن, ات دەسە ىشەر اسىمدى جەرگە قويامىن. كىشكەنتاي كۇنىمنەن سولاي. ون ءۇش جاسىمدا عوي دەيمىن, ارمانىمدى قاعازعا تۇسىرە باستادىم. اتتىڭ سۋرەتىن ءار قىرىنان بەينەلەيتىن بولدىم. وسە كەلە اكەم ات الىپ بەرىپ, بالا ارمانىم ورىندالدى. بىراق بەينەلەۋ ونەرىن تاستاعانىم جوق. كەرىسىنشە, قولىما مايلى بوياۋ ءتيىپ, شابىتىم ودان سايىن اشىلدى, – دەپ بولمە ىشىندەگى نەبىر تۇلپارلار بەينەلەنگەن كارتينالارىن «كوردىڭ بە» دەگەندەي كوزبەن شولدى.
راس, كەنەپكە جىلقىلاردى جازۋدان جالىقپاعان. ءوزى ءمىنىپ جۇرگەن ورلوۆ تۇقىمدى جانۋاردى دا اينىتپاي سالىپتى. كوزدەرى وت شاشىپ, ويناقشىپ تۇر. تۇلپارعا ءتان مىنەز بار. سونى قىلقالامنىڭ قۇدىرەتىمەن بەرە بىلگەن تاتيانا كوتوۆانىڭ شەبەرلىگىنە قالاي قايران قالمايسىڭ. س ۇلىكتەي قارا ات ءمىنىپ, اڭعا شىققان بۇركىتشىنى دە كەلىستىرىپ جازعان. كەيبىر كارتينالارىنان قازاقى قوڭىر كولوريت بايقالادى. ۇلتى ورىس بولعانىمەن, مەرەكەلەردە قىز قۋعا شىعىپ, ۇلتتىق ويىندارعا قاتىسىپ جۇرەدى. زىڭگىتتەي جىگىتتەردىڭ جان الىسىپ, جان بەرىسەتىن كوكپار ويىنىنا بىرنەشە رەت تورەشى بولعانىن دا بىلەمىز. اساۋ ۇيرەتىپ ءجۇرىپ قانشاما رەت جاراقات الدى؟! سوندا دا قايتپاس قايسار مىنەزى بار. ءۇيدىڭ ىشكى-سىرتقى شارۋاسى دا ءوز موينىندا سياقتى. جولداسى ولەگ كوبىنە تىرشىلىكتىڭ قامىمەن سىرتتا جۇرەتىن كورىنەدى. ۇل-قىزى جەتىلىپ, جەكە كەتكەن. تاڭمەن تالاسا تۇرىپ سيىر ساۋ, ونى تابىنعا قوسۋ سەكىلدى ءبىتىپ بەرمەيتىن كۇيكى تىرلىكتىڭ سوڭىندا ءجۇرىپ كۇنىن باتىرادى. ءسويتىپ ءجۇرىپ اتقا دا مىنەدى, جۇگەن دە تۇيەدى... كەرەك بولسا, قايىستان تاسپا ءتىلىپ, قامشى دا ءورىپ بەرەدى.
قىزىق. بۇل ۇيدەگى جانۋار بىتكەن ادام ءتىلىن تۇسىنەتىندەي. جانۋار بىتكەن دەپ وتىرعانىم, بەس-التى مىسىق, ءتورت يت, تاۋىق-قاز, قوي-ەشكى, جىلقى-سيىرعا دەيىن بار. بىراق ماڭايى تاپ-تۇيناقتاي, تاپ-تازا. تاڭعالعانىم, ويناقتاپ جۇرگەن ق ۇلىندارى جات دەسە جاتادى, شاپ دەسە شابادى. ءبىر ۋاقىتتا جابىق قوراسىنان ەسىك پەن توردەي ورلوۆ تۇقىمداس ءمىنىس اتىن الىپ شىعىپ, ەرتتەدى.
– تابىنعا سيىر قوسۋ, كەشكىسىن كۇتىپ الۋ – مەن ءۇشىن ءبىر دەمالىس. سەبەبى اتپەن سەرۋەندەپ قايتامىن. سونىڭ ءوزى ءومىردىڭ ءبىر راقاتى, – دەيدى جىلى جىميىپ.
تابىن كەلگەنشە دەپ, اقبوز اتىن وزەنگە اپارىپ شومىلدىردى. گۇبىر-گۇبىر ەتىپ, تۇلپارىنا اڭگىمەسىن ايتتى. ءبىر-ءبىرىن تۇسىنەتىندەي. قانداي اتبەگىلەردەن اتقا دەگەن مۇنداي ماحابباتتى بايقاماپپىن. ءاي, بىراق, سونداي سۇلۋ دا كەربەز جانۋارعا قالاي عانا مەيىرىمىڭدى توكپەيسىڭ. ءبىتىمى بولەك اسىل تۇقىمدى بۇل جىلقى XVIII عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسىندا, قازىرگى ۆورونەج وبلىسىندا وسىرىلگەن ەكەن. ورلوۆ جىلقىسىنىڭ تۇقىمىن شىعارۋدا گراف ا.ورلوۆ جانە اتبەگى ۆ.شيكين كوپ ەڭبەك سىڭىرگەن دەسەدى دەرەكتەردە. ورلوۆ جىلقىسىن الۋ ءۇشىن سول كەزدەگى جىلقىلاردىڭ ەڭ جاقسى دەگەن تۇقىمدارى پايدالانىلعان. كەيىن تاجىريبە جۇرگىزە وتىرىپ, ەڭ سىمباتتى, جۇمىسقا مىقتىسىن تاڭداعان. سىناق جۇمىستارىن جۇرگىزۋ ءۇشىن اۋىر ارباعا جەگىلىپ, الىس شاقىرىمدارعا جولعا شىققان. سول سياقتى ونداعان سىناقتاردان وتكىزىپ بارىپ, ورلوۆ تۇقىمىن شىعارعان ەكەن. سول زاماننىڭ اتبەگىلەرى ءار كۇنگى جۇمىستارىن قاعازعا ءتۇسىرىپ وتىرعان. ناتيجەسىندە, باسى ۇلكەن, تۇگى تاقىر, شوقتىعى بيىك, ارقاسى تەگىس, اياق سۇيەكتەرى جۋان, اققۋ مويىندى جىلقى ءوسىرىپ شىعارعان. بۇگىندە تۇقىمى سيرەپ بارا جاتقان كورىنەدى. اسىل تۇقىمدى ساقتاپ قالۋ ءۇشىن تاتيانا كوتوۆا جىل سايىن ءتولىن الىپ, باعىپ-قاعىپ وتىر. الايدا جەم-ءشوپ, جايىلىم جاعىنان قىسىلاتىن سەكىلدى. نەگە دەگەندە, كوبەيتۋ وڭاي, اسىراۋ قيىن دەپ قالدى ءبىر سوزىندە. دەسە دە, كوڭىل كۇيى ۇنەمى كوتەرىڭكى جۇرەتىن تاتيانا ءۇشىن الىنبايتىن قامال جوقتاي كورىندى. نازىك جاندى بولسا دا شارۋاسىن دوڭگەلەتىپ, شىعارماشىلىعىن اقساتپاي قوڭىر تىرلىك كەشىپ ءجۇر. اۋدان, وبلىس دەڭگەيىندە كوپتەگەن كورمەلەرگە قاتىسقان. جەكە كورمەسىن وتكىزەر كۇن دە الىس ەمەس سياقتى.
شىعىس قازاقستان وبلىسى,
شەمونايحا اۋدانى,
ۆىدريحا اۋىلى