بايلانىس شەكارالىق ايماقتاردا جاندانا ءتۇستى

ينتەگراتسيا – ەلدەر ءۇشىن يگىلىك

بۇگىنگى كۇنى دۇنيەجۇزىندە ەكى جۇزگە تاياۋ ينتەگراتسيالىق بىرلەستىكتەر جۇمىس ىستەيدى. ولاردىڭ اراسىندا ەۋروپا وداعى, سولتۇستىكامەريكالىق NAFTA, وڭتۇستىكامەريكالىق MERCOSUR, اتەس, بريكس سەكىلدى الەمدىك ەكونوميكالىق دامۋ ۇردىستەرىنە ىقپال جاسايتىن الپاۋىت ۇيىمدار بار. وسىعان قاراپ-اق ۋاقىت العا جىلجىعان سايىن تورتكۇل دۇنيەدەگى ينتەگراتسيالىق ءوزارا ءىس-قيمىل مەن ەكونوميكالىق ارىپتەستىك الەۋەتىنىڭ ودان ءارى نىعايىپ, باسەكەگە قابىلەتتى ساپالى ونىمدەر ءوندىرۋ مەن سەرۆيستىك قىزمەت كورسەتۋ باعىتتارى بويىنشا ورتاق رىنوك قالىپتاسقانىن ايقىن اڭعارۋعا بولادى. وسىنداي تولقىننىڭ الدىڭعى قاتارىندا بەلسەندى قاتىسۋشى رەتىندە تانىلعان قازاقستان كەدەن وداعى مەن ءبىرتۇتاس ەكونوميكالىق كەڭىستىك جۇيەسىندە ءوز ورنى مەن ارىپتەستىك ءىس-ارەكەتىن جانداندىرىپ كەلەدى. شەكارالىق ايماقتا ورنالاسقان سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى رەسەي وڭىرلەرىمەن سىرتقى ەكونوميكالىق, ساۋدا-ساتتىق قىزمەتىندە ۇلكەن باسىمدىققا يە. تومەندە وسى جونىندە اڭگىمەلەنەدى. نەللي كۋكۋشكينا, كاسىپكەرلەر پالاتاسىنىڭ ديرەكتورى: – ەلباسى بيىلعى جولداۋىندا دامىعان 30 ەلدىڭ قاتارىنا كىرۋدىڭ ستراتەگيالىق جوسپارىن ۇسىنىپ, كۇردەلى جاھاندىق باسەكەلەستىك جاعدايىندا العا ىلگەرىلەۋ جولدارىن بەلگىلەپ بەردى. ولاردىڭ ىشىندە باسىم باعىتتار بويىنشا شاعىن جانە ورتا بيزنەسكە ەرەكشە ەكپىن ءتۇسىرىلىپ, جالپىعا ورتاق ەڭبەك قوعامىنىڭ بەرىك ەكونوميكالىق نەگىزى دەگەن تۇجىرىم جاسالدى. بۇگىندە ەلىمىزدە جۇمىس ىستەيتىن 800 مىڭنان استام كاسىپكەرلىك سۋبەكتىلەرىنە 2,4 ميلليونداي ادام تارتىلعان ەكەن. وسىعان قاراپ-اق يندۋستريالىق جانە الەۋمەتتىك جاڭعىرتۋداعى پارمەندى ءرولىن باعامداي بەرۋگە بولادى. ءبىر-بىرىمەن شىرماۋىقشا شىرماتىلعان الەمدىك قاۋىمداستىق جاڭا مەملەكەتتەرمەن تولىعىپ, ينتەگراتسيالىق بايلانىستار جاڭا ساپالىق دەڭگەيگە كوتەرىلدى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ 1994 جىلى م.ۆ.لومونوسوۆ اتىنداعى ممۋ-دە ەكونوميكالىق ءوزارا قا­رىم-قاتىناستارعا نەگىزدەلگەن ءبىر­­لەستىك قۇرۋ جونىندە يدەيا ايتىپ, باستاما كوتەرگەنى ءبارىمىزدىڭ ەسىمىزدە. سودان بەرى قازاقستان وسى ۇدەرىستىڭ باستاۋشىسى ءارى بەلسەندى قاتىسۋشىسى بولا ءجۇرىپ, بۇگىنگى كۇنى 170 ميلليون ادامدىق كەڭ اۋقىمدى رىنوكتا ءومىر ءسۇرىپ وتىر. وسى كەزەڭ ارالىعىندا سولتۇستىكقازاقستاندىق بيزنەس سۋبەكتىلەرى دە سان جاعىنان ءوسىپ, ءبىرتۇتاس ەكونوميكالىق كەڭىستىككە ەنۋ بارىسىندا باسەكەگە قابىلەتتىلىك تالاپتارىن ءبىرشاما يگەرىپ العانى بايقالادى. ويتكەنى, ولار رەسەيلىك ارىپتەستەرىمەن ءجيى بايلانىسقا تۇسەدى. كورشى ەلدە كاسىپكەرلەر قاتاڭ تارتىپتە جۇمىس ىستەيدى. ماركەتينگتىك قىزمەت, سالىق جۇيەلەرى جەتىلدىرىلگەن. «قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق كاسىپ­كەر­لەر پالاتاسى تۋرالى» زاڭ قابىلدانىپ, ەلىمىزدە العاش رەت كاسىپكەرلەر ءۇشىن ءمىن­دەتتى مۇشەلىككە نەگىزدەلگەن ۇيىم پايدا بولدى. وسىلايشا, بيز­نەس­تىڭ مەملەكەتپەن ديالوگتاعى وكىل­دىگىنە كوپتەگەن وزگەرىستەر ەنگىزىلدى. بۇل ءبىر جاعىنان, مىقتى قارجىلىق قولداۋدى قامتاماسىز ەتسە, ەكىنشى جاعىنان, كاسىپكەرلىك قىزمەتكە قاتىستى تۋىندايتىن كەز كەلگەن ماسەلەلەردى زاڭدىق تۇرعىدان شەشۋگە, مۇددەلەرىن قورعاۋعا ءجار­دەم­دەسەدى. وبلىستا 21 مىڭعا جۋىق بيزنەس سۋبەكتىلەرى تىركەلسە, ولاردىڭ ءجۇز شاقتىسى عانا ساۋدا-ونەركاسىپ پالاتاسىنا مۇشە بولىپ كەلدى. مۇنداي جاعدايدا تۋىنداعان پروبلەمالاردى شەشۋدە ەلەۋلى قيىندىقتار تۋاتىن. ەندى اتالمىش زاڭ بيزنەس وكىلدەرىنىڭ بيلىك ورىندارىمەن كەلىسسوزدەرىن جاقسارتۋعا باسىمدىق بەرەدى. بىزگە ارىزدار ءجيى ءتۇسىپ جاتا­دى. سولاردىڭ بىرىندە اۋىل شارۋا­شىلىعى سالاسىندا جۇرگەن كاسىپكەرلەر ەكولوگيالىق ءتارتىپ بۇزۋشىلىق جونىندەگى زاڭنىڭ تىم قاتالدىعىنا شاعىمدانادى. ەندى مۇنداي ماسەلەلەردى وڭىرلىك پالاتالار شەشە الادى. بولماسا اۋىلدىق جەرلەردە تۇراتىن بيزنەس وكىلدەرىندە كونسالتينگتىك, زاڭگەرلىك كومپانيا دا, بۋحگالتەرلىك فيرما دا جوق. الدا-جالدا سالىق تولەۋدە نەمەسە قانداي دا داۋلى ماسەلە تۋىنداسا, كومەككە دايىنبىز. وتاندىق تا­ۋار وندىرۋشىلەر تاراپىنان ۇلتتىق كومپانيالارعا ايتىلاتىن رەنىشتەر از ەمەس. ماسەلەن, پەتروپاۆل قالا­سىندا ەلەكتر وقشاۋلاعىش ماتەريالدار شىعاراتىن ەكى كاسىپورىن بار. ساپاسى جوعارى. «قازاقستان تەمىرجولى» اق بۇل ونىمدەردى شەتەلدەردەن ساتىپ الادى. الداعى ۋاقىتتا وسىنداي جايتتارعا دا نازار اۋداراتىن بولامىز. بيزنەس سۋبەكتىلەرىنە پوست-تەرمينالدار ەنگىزۋ جونىندە نور­ماتيۆتىك اكت قابىلدانعانى بەل­گىلى. الايدا, ەشكىم اۋىلدا ورنا­لاسقان بيزنەستىڭ بانكتىڭ كەلىسىمدە كورسەتكەن اينالىمداردى جاساي المايتىندىعىنا ءمان بەرمەدى. ۇلتتىق كاسىپكەرلىك پالاتاسىنىڭ نارازىلىعىنان كەيىن ۇكىمەت بۇل تۇجىرىمدامانى قولدانۋدى 1 شىلدەگە دەيىن شەگەردى. سەبەبى, شاعىن كاسىپكەرلىك تالاپتى ورىنداي الماسا, بانك ودان پوست-تەرمينالدى الىپ قويادى. ال, پوست-تەرمينال جوق بولسا, سالىق ورگاندارى ايىپپۇل تولەتتىرەدى. ءمادي حاسەنوۆ, كاسىپكەرلىك جانە تۋريزم باسقارماسىنىڭ باسشىسى: – ءبىز ينتەگراتسيا عاسىرىن باس­تان كەشىرىپ وتىرمىز. «ارالاسپاسا, اعايىن دا جات بولادى» دەمەكشى, بۇگىنگىدەي جاھاندانۋ زامانىندا وقشاۋلانىپ ءومىر سۇرەتىن ەلدەردى كەزدەستىرۋ قيىن. سول سەبەپتى ءارىپ­تەستىك الەۋەتىمىزدى ءتيىمدى پايدالانۋ جولدارىن تالماي ىزدەستىرە وتىرىپ, ىسكەرلىك قارىم-قاتىناستاردى جەتىلدىرە تۇسسەك, ساۋدا-ساتتىق تا كۇ­­شەيەدى, ينۆەستيتسيالىق, ينتەگرا­­­­تس­يالىق ءوزارا ءىس-قيمىلىمىز دا جو­عارىلايدى. قازاقستان بيزنەستى ءجۇر­­­گىزۋگە ەڭ قولايلى جاعدايى بار ەل­دەر توبىنا جاتادى. ءۇش مەملەكەت ارا­سىندا ءبىرتۇتاس ەكونوميكالىق كەڭىستىك /بەك/ جۇيەسى ورناعالى وسى ءۇردىس ودان ءارى ورىستەپ, شاعىن جانە ورتا بيزنەس سۋبەكتىلەرىنىڭ ءوزارا ۇيلەسىمدىلىگى قامتاماسىز ەتىلە باستادى. ويتكەنى, شاعىن جانە ورتا بيزنەس ەكونوميكامىزدىڭ قوزعاۋشى كۇشى ەكەنى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى. ول ءبىرىنشى كەزەكتە تاۋارلاردىڭ, قىزمەتتەردىڭ, ەڭ­بەك رەسۋرسى مەن كاپيتالدىڭ ماڭىز­دى جاقتارىن قامتىپ, ەركىندىك پەن قولجەتىمدىلىك, فيرما جانە سالاارالىق ينتەگراتسيالىق باسىم باعىتتارىمەن سيپاتتالادى. سوڭعى كەزدەرى يننوۆاتسيالىق ونىمدەردى ەكسپورتتاۋ, وندىرىستىك جوبالارعا قاتىسۋ, شەتەلدىك كومپانيالارمەن بىرىككەن كاسىپورىندار قۇرۋ ماڭىزدىلىعىنىڭ ارتا تۇسكەنىن اڭعارۋعا بولادى. بۇگىنگى كۇنى رەسەي جانە بەلا­رۋس مەملەكەتتەرىمەن ساۋدا-ەكونو­ميكالىق, عىلىمي-تەحنيكالىق, گۋمانيتارلىق, باسقا دا سالالار بويىنشا بايلانىس اياسى ءتىپتى كەڭىدى. ءوڭىردىڭ 30 كاسىپورنى ءوز ونىمدەرىن جۇيەلى ەكسپورتتاۋ مۇمكىندىگىنە يە بولدى. اتاپ ايتاتىن بولساق, «س.كيروۆ اتىنداعى زاۋىت» بۇكىلرەسەيلىك اۆتوماتتاندىرۋ جانە بايلانىس عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىمەن ميكروپروتسەسسورلىق بلوكتاۋ جۇيەسىنىڭ باعدارلامالىق قامتاماسىز ەتىلۋىن جانە كەشەن­دىك لوكوموتيۆتىك قاۋىپسىز قوندىر­عىلارىن ازىرلەۋ مەن جەتكىزۋ بويىنشا, سونداي-اق, وسى جابدىقتاردى شىعارۋ كەزىندە عىلىمي-ادىستەمەلىك باسشىلىقتى جۇزەگە اسىرۋ بويىنشا ىنتىماقتاستىقتى بىرنەشە جىلدان بەرى جالعاستىرىپ كەلەدى. «زيكستو» اق ماسكەۋ قالاسىنداعى «پرومتەحەكسپەرت» مەكەمەسىمەن بىرلەسىپ, جۇك ۆاگوندارىنىڭ پايدالانۋ مەرزىمىن ۇلعايتۋ ماقساتىندا ولاردى تەحنيكالىق دياگنوستيكالاۋ جۇمىستارىن اياقتاۋعا جاقىن. م. قوزىباەۆ اتىنداعى سولتۇستىك قازاقستان مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتى «حيمپەك» ورال حولدينگ كومپانياسىمەن بىرلەسىپ, وندىرىسكە عىلىم مەن تەحنيكا جەتىستىكتەرىن, يننوۆاتسيالىق جوبالاردى جەدەل­دەتىپ ەنگىزۋ جونىندەگى عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارىنا قازاقستاندىق, رەسەيلىك كاسىپورىندار ۇلكەن قىزىعۋشىلىق تانىتىپ وتىر. «سۇلتان» ەممك» اق قىزىل­جار­دىڭ ساپالى بيدايىنان جاسال­عان ماكارون ونىمدەرىنىڭ 40-قا جۋىق تۇرلەرىن الىس-جاقىن شەتەل­دەرگە جونەلتەدى. سول سياقتى «بوگا­تىرسكي پرودۋكت», «نادەجدا» سەرىكتەستىكتەرىنىڭ ونىمدەرى دە ۇلكەن سۇرانىسقا يە. سۆەتلانا ساۆينكوۆا, كەدەندىك باقىلاۋ دەپارتامەن­تىنىڭ ءبولىم جەتەكشىسى: – ءبىرتۇتاس ەكونوميكالىق كەڭىس­تىك ەكونوميكانى رەتتەۋدىڭ ءبىر­تەكتەس مەحانيزمىمەن جۇمىس ىستەۋ, كەلىسىلگەن ساياسات جۇرگىزۋ, تاۋارلاردىڭ, قىزمەتتىڭ, كاپيتال مەن جۇمىس كۇشىنىڭ ەركىن قوزعالىسىن قامتاماسىز ەتۋ دەگەن ۇعىمدى بىلدىرەدى. كەدەن وداعىنا ەنۋگە وراي كەدەن زاڭىن رەتتەيتىن نەگىزگى قۇقىقتىق اكت – «كەدەن ءىسى تۋرالى» كودەكسكە وزگەرىستەر ەنگىزىلىپ, ۇكىمەتتىڭ جيىرمادان استام قاۋلىسى قابىلداندى. وداق قاراماعىنداعى ءۇش مەملەكەت اراسىندا تاۋارلار مەن قىزمەتتەر شەكارادان تولەم اۋىرتپالىعىنسىز جانە قاعازباستىلىقسىز ءوتۋ ءۇشىن بيزنەستى وڭتايلاندىرۋ جولدارى راسىمدەلدى. ءسويتىپ, كاسىپكەرلەرگە ءوز تاۋارلارىن وتكىزۋ نارىعى الدەقايدا كەڭىدى. سونىمەن قاتار, ولاردىڭ رەسەي مەن بەلارۋستەگى ارىپتەستەرىمەن ەركىن باسەكەلەستىكتە كاسىبي دەڭگەيىن جوعارىلاتۋعا دەگەن ىنتا-جىگەرى مەن ىسكە دەگەن جاۋاپكەرشىلىگى كۇشەيتىلدى. كەدەندىك شەكارا كەدەن وداعىنىڭ سىرتقى شەكاراسىنا كوشىرىلگەننەن كەيىن سولتۇستىكقازاقستاندىق كەدەن­شىلەردىڭ مىندەت جۇگى ءبىرشا­ما جەڭىلدەندى. قايتا قۇرۋ ۇدەرىس­تەرىنەن كەيىن 11 كەدەندىك بەكەتتىڭ قىزمەتى توقتاتىلدى. كەرىسىنشە, ىشكى ءۇش بەكەتتىڭ جۇ­مىسى نەگىزىندە استىق ءونىمى­­نىڭ ەكسپورتى مەن قاجەتتى تاۋار­لار يمپورتىن كەدەندىك ءراسىم­دەۋ باعىتىنداعى شارالار كۇشەي­تىلدى. قىزىلجار ءوڭىرىنىڭ ەكسپورت­تاۋشى كاسىپورىندار ءۇشىن ءبىرتۇ­تاس ەكونوميكالىق كەڭىستىك قالىپ­تاس­تىرۋدىڭ قولجەتىمدىلىگى ارقاسىندا ەۋروپا ەلدەرىنە قوسىمشا شىعۋ مۇمكىندىكتەرى اشىلدى. كەدەن وداعىنا قاتىسۋشى ەلدەر­دىڭ تاۋار اينالىمىنداعى ءوڭىردىڭ جالپى ۇلەسى 75 پايىزعا جۋىق. بىلتىر سىرتقى تاۋار اينالىمى 628,4 ميلليون اقش دوللارىن قۇرادى. وبلىستا شىعارىلاتىن ونىمدەر مەن تاۋارلار الەمنىڭ 30 مەملەكەتىنە تارايدى. ەكسپورتتىڭ 63 پايىزى تمد ەلدەرىنە تيەسىلى. وتكەن جىلى 320 ميلليون دوللاردىڭ 1,348 ميلليون توننا ساپالى استىعى, 46 ميلليون دوللاردىڭ 163 مىڭ توننا ۇن ءونىمى 13 ەلگە جونەلتىلدى. يمپورت بويىنشا 46 ەلمەن بايلانىس جاسالىنادى. ولاردىڭ ىشىندە گەرمانيا, ۋكراينا, قىتاي باسىمدىققا يە. دەپارتامەنت جۇمىسىندا كەدەن ىسىندەگى ءتۇرلى قۇقىق بۇزۋشىلىق پەن قىلمىستاردى بولدىرماۋعا, الدىن الۋعا دا ۇلكەن ءمان بەرىلەدى. بىلتىر 29 قىلمىستىق وقيعا ءتىر­كەلسە, 23-ءى ەكونوميكالىق كونترا­بان­داعا قاتىستى بولدى. 5,5 ميلليون تەڭگەنىڭ زاڭسىز تاۋارلارى ءتار­كىلەندى. 36 اكىمشىلىك زاڭسىزدىق ورىن الىپ, 5,8 ميلليون تەڭگە ايىپپۇل سالىندى. – بۇل رەتتە باستى ارىپتەس رەتىندە رەسەي فەدەراتسياسى اتالاتىن بولار؟ س.ساۆينكوۆا: – ارينە. رەسەيمەن تاۋار اينالىمى الدىڭعى جىلمەن سالىستىرعاندا 2013 جىلى 5 پايىزعا ءوسىپ, 702 ميلليون دوللارعا جەتتى. بۇل رەتتە ەكسپورت 36 پايىزعا ارتىپ, 66 ميلليون دوللار بولدى. يمپورت 2 پايىزعا كوبەيىپ, 636 ميلليون دوللاردان اسىپ جىعىلدى. كورشى ەلگە نەگىزىنەن بيداي مەن ۇن ەكسپورتتالادى. جىل وتكەن سايىن ونىڭ ءوسىمى مولايىپ كەلەدى. بيداي كولەمى – 12,5 پايىزعا, ۇن 40 ەسەگە ارتتى. ال, رەسەيدەن ماشينالار, كولىك قۇرالدارى, قۇرال-جابدىقتار, حيميا ونەركاسىبى بۇيىمدارى, وسىمدىك مايلارى اكەلىنەدى. ن.كۋكۋشكينا: – رەسەيدىڭ شەكارالاس ومبى, تۇمەن جانە قورعان وبلىستارىمەن ىنتىماقتىق ساۋدا-ەكونوميكالىق, عىلىمي-تەح­نيكالىق, گۋمانيتارلىق, دەنساۋلىق ساقتاۋ, ءبىلىم, تاعى باسقا سالالار تۋرالى جاسالعان كەلىسىمدەر نەگىزىندە ءجۇر­گى­زىلەدى. رەسمي دەلەگاتسيالارمەن تاجىريبە الماسۋ بارىسىندا ءبىر-بىرىمىزدەن ۇيرەنەرىمىز كوپ. بىلتىر قورعان, تۇمەن وبلىستارىنىڭ بيزنەس دەلەگاتسيالارى جۇمىس ساپارمەن بولىپ, ىقتيمال سەرىكتەستىكتەر اراسىندا بايلانىس بيرجاسى ۇيىم­داستىرىلدى. وبلىس ىسكەرلىك توپتا­رىنىڭ كالۋگا قالاسىنا ساۋدا-ەكونو­ميكالىق ميسسياسى تابىستى ورىندالدى. ا.حاسەنوۆ: – سولتۇستىك قا­زاق­ستان جانە رەسەي فەدەرا­تسياسىنىڭ كاسىپورىندارى اراسىندا قول قويىلعان قۇجاتتار اراسىندا ءوزارا ءتيىمدى تاۋارلار جەتكىزۋگە جانە قىزمەتتەر كورسەتۋگە باعىتتالعان شارالار اياسى كەڭ. قول قويىلعان مەموراندۋمدار شەڭبەرىندە «قازمۇنايگازماش» اق مۇناي جانە گاز تاسىمالى ءۇشىن جيناقتالىمدارىن جەتكىزۋ جانە ۇڭعىما اۋزىنىڭ قۇرال-جابدىقتارى مەن قۇبىر ارماتۋرالارىن ءوندىرۋ جونىندە قورعان قالاسىنىڭ «كور­ۆەت» ااق-مەن, مۇناي جانە گاز تا­سىمالى ءۇشىن قۇبىر ارماتۋرالا­رىن جەتكىزۋ جونىندە تۇمەن قالاسىنىڭ «نەفتەماش» ااق-پەن ۋاعدالاستىق ورناتتى. «پەتروپاۆل قۇرىلىس ماتەريالدارى زاۋىتى» اق ومبى, قورعان, يشيم قالالارىنا پوليەتيلەن جانە قىسىمدى سۋ قۇبىر­لارىمەن قامتاماسىز ەتۋگە كەلىستى. كەدەن وداعى, ءبىرتۇتاس ەكونو­­مي­كالىق كەڭىستىك قۇرۋدىڭ تابىس­تى­لى­عى, پايدالىلىعى ەش تالاس تۋ­دىر­ماي­دى. جۇرگىزىلگەن موني­تور­ينگتىك تالداۋ­عا قاراعاندا, شەتەل­دىك كاسىپكەرلەردىڭ ءوز تاۋارلارى مەن ونىمدەرىن قازاق­ستانعا ورنا­لاس­­تىرۋعا دەگەن ىنتاسى جوعا­رى. ءاسى­­­رە­سە, شەكارالىق ايماق­تاردا ءو­ز­­­­ارا بايلانىستىڭ كۇرت وسكەنى اڭعا­رى­لادى. ءومىر ەسقالي, «ەگەمەن قازاقستان». سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى.