رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ قوستانايمەن ىرگەلەس چەليابى وبلىسىندا 36 مىڭ قازاق تۇرادى. قانداستار اراسىندا ءتىل مەن ۇلتتىق سالت-ءداستۇردىڭ, ۇلتتىق بوياۋدىڭ سوڭعى ۋاقىتتا تىم كومەسكىلەنىپ بارا جاتقاندىعى كوڭىلگە قاياۋ تۇسىرەدى. ناعايباق, قىزىل اۋداندارىندا عانا قازاقتار توپتاسىپ وتىرعان بىرەر ەلدى مەكەن بولماسا, قالعاندارى وبلىستىڭ ءار شالعايىنداعى ورمانداي ورىستىڭ اراسىندا تارىداي شاشىلىپ ءجۇر. چەليابى قازاقتارى وزدەرىن وڭتۇستىك ورالداعى جەرگىلىكتى حالىقپىز دەپ سانايدى. سوناۋ 60-شى جىلدارى ناعايباقتا قازاق مەكتەبى بولعان. وتكەن عاسىردا مۇنداعى قازاقتار ءتىلدى دە, ءداستۇردى دە جاقسى ساقتاپ كەلدى. ءومىردىڭ زاڭىمەن اعا ۇرپاق وكىلدەرى ومىردەن وتكەن سوڭ, ۇلتتىق ءتىندى كەيىنگى بۋىن بوساتىپ الدى. بۇگىندە ورىس داستۇرىمەن ءجۇرىپ, ءتىلى ورىسشا شىعىپ, ورىس مەكتەبىندە ءبىلىم العان ۇرپاق قازاق تىلىنەن دە, دىلىنەن دە ماقۇرىم قالعان. رەسەي حالىقتارىنىڭ بىرلىگىن ويلاعان ۇلتتىق ساياسات رەسەيدە دە جۇرگىزىلۋدە. سوعان وراي, قازاق ۇلتتىق مادەني ورتالىقتارىنىڭ وتكىزىپ جاتاتىن شارالارىنا نەمەسە قوستانايدان, جالپى قازاقستاننان بارعان ونەرپازدار كونتسەرتتەرىنە نەگىزىنەن جاسى ەگدە ادامدار كەلەدى. بارىپ-كەلىپ جۇرگەن ساپارىمىزدا مادەني شارالاردان جاستاردى كورمەيتىنبىز. چەليابى وبلىسىنداعى «ازامات» قازاق ۇلتتىق-مادەني قوعامدىق ۇيىمىنىڭ جەتەكشىسى قانات سەيتىكوۆ: «قىستىڭ قاقاعان ايازدى كۇندەرىنىڭ بىرىندە «ناعايباق اۋدانىنا بارىپ, «ازامات» جاستارىنىڭ كونتسەرتىن قويىپ كەلدىك. وسىنداي جاقسى ءىسىمىزدى كەلىپ, كورىپ, ەلگە جەتكىزبەيسىزدەر مە؟» دەپ ناز ايتقان بولاتىن. جاقىندا قانات حاكىم ۇلى «ءبىزدىڭ جاستار ماگنيتوگور قالاسىنا بارىپ, كونتسەرت قويادى» دەپ حابارلادى. بارىپ كورۋگە نيەت ەتتىك.
ماگنيتوگورداعى «بەرەكە» قازاق ۇلتتىق-مادەني قوعامدىق ۇيىمى مادەنيەت سارايىنىڭ كونتسەرت زالىن جالعا الىپتى. بەلگىلەنگەن ۋاقىتتا اعايىندار جينالىپ قالدى. سىرتتا جۇرگەن قازاقتاردىڭ تىلگە شورقاق بولعانمەن, ءان مەن كۇيگە شولدەپ وتىراتىنى بەلگىلى. ماگنيتوگور قالاسىندا 6 مىڭ قازاق تۇرادى.
كونتسەرت باعدارلاماسىن ازىرلەگەن 26 ستۋدەنتتىڭ بارلىعى چەليابىدە وقيتىن قازاق جاستارى. ساحنالىق جوبانى قاۋىرسىن قانات بالاپاننىڭ ۇشارعا تالپىنىسىمەن سالىستىرعان ءجون بولار ەدى. جاستار عالامتوردى مۇمكىندىگىنشە مولىنان پايدالانىپتى, ودان قالدى چەليابى ونەر اكادەمياسىنىڭ حور ديريجەرى فاكۋلتەتىنىڭ ەكىنشى كۋرسىندا وقىپ جۇرگەن مەيىرحات قاليەۆ جانە ونىڭ دوستارى كونتسەرتتى مۋزىكامەن ءتاپ-ءتاۋىر كوركەمدەگەن. ءبىر ايتا كەتەتىنى, ولاردىڭ اراسىندا چەليابىدە وقيتىن قاراعاندىلىق ءۇش جىگىتتەن باسقا قازاق ءتىلىن ەركىن تۇسىنەتىن جان-جوققا ءتان. سوندىقتان, كونتسەرتتى جۇرگىزۋشىلەردىڭ: «ەن ايتكان اسەل مەن اليا! كوشەمەت! بارەكەلدە, وسى ەن ۋشەن! ەندەشە الدارىنىزدا سالت-داستۋردەن ۋزەندە», دەپ حابارلاۋىنا قوستانايدان بارعان بىزدەر ەزۋ تارتقانىمىزبەن, جۇرەگىمىز ەزىلىپ وتىردىق. قازىر قوستانايدا قازاق ءتىلىن بىلمەيتىن جاستار نەكەن-ساياق, ال مەملەكەتتىك ءتىلدى يگەرۋدەگى وزگە ۇلت وكىلدەرىنىڭ تالپىنىسى دا ايتارلىقتاي. مەملەكەتتىك ءتىلدى وقىتۋ بالاباقشالاردا جاقسى جولعا قويىلا باستادى. ەڭ باستىسى, مەملەكەتتىك ءتىلدى ۇيرەنۋگە وڭ كوزقاراس قالىپتاستى. ال چەليابىلىك جاستاردىڭ ساحنادان قازاق تىلىندە سويلەۋگە ۇمتىلىسى سىرتتاعى قانداستاردىڭ رۋحاني سىلكىنىسى سەكىلدى اسەر ەتكەنى ءسوزسىز.
كەش جاستاردىڭ «قارا جورعانى» بيلەۋىنەن باستالدى. مۋزىكالىق ءبىلىمى جوق جاستار ءۇشىن قازاق ۇلتتىق ءان ونەرى مەن بي كەرەمەتى ۇلكەن قۇندىلىق بولىپ سانالاتىنىن بايقادىق. سوندىقتان قازاق ەسترادا جۇلدىزدارىنىڭ رەپەرتۋارىنداعى اندەردى ايتۋعا تالپىنعان جاستار بىرنەشە بيگە بارىنشا تەر توگىپتى. ونىڭ بارلىعىن چەليابى مەديتسينا كوللەدجىندە وقيتىن قالامقاس المۇحامبەتوۆا ەسىمدى قارشاداي قىز قويعانى قۋانتتى. ساحنادا ونەر كورسەتكەن جاستاردىڭ بارلىعى دەرلىك ۇلتتىق كيىممەن شىققاندا «اتتەگەن-اي», دەگىزەتىن تۇستار كوزگە شالىنىپ قالدى. ۇلتتىق كيىمدەر قارابايىر تىگىلگەن, – قوس ەتەك كويلەك, قىسقا كامزول, باس كيىمسىز, ويۋ-ورنەگىنىڭ جۇپىنىلىعى جۇمىر وي تۋعىزبايدى.
ستۋدەنتتەر ساحنادا جاستىق شاققا ءتان كۆن ازىلدەرىن دە ۇمىت قالدىرمادى. ونى وزدەرىنىڭ ورىنداۋىنا جەڭىل ورىس تىلىندە جەتكىزدى. سونىمەن قاتار, كونتسەرتتە تىۆا جانە باشقۇرت ءتىلدەرىندە دە شىعارمالار ورىندالدى. مۇنىڭ سەبەبىن كونتسەرت سوڭىندا, جاستارمەن سويلەسكەندە بىلدىك. «ازامات» قازاق ۇلتتىق-مادەني قوعامدىق ۇيىمىمەن تىۆا, باشقۇرت ۇلتىنىڭ جاستارى دا تىعىز ارالاسىپ تۇرادى ەكەن. ساحنادا شاڭقوبىزدى بەزىلدەتە تارتقان قىزدىڭ اتى-ءجونى – سورۋنزان چونچوباي. چەليابى مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتى باسقارۋ فاكۋلتەتىنىڭ 1 كۋرسىندا وقيدى.
– ءبىزدىڭ ءدىنىمىز بولەك بولعانىمەن, ءتىلىمىز قازاقتار سەكىلدى تۇركىلىك, ءداستۇرىمىز وتە ۇقساس. قۇربىم مونگاش ولدجانا ەكەۋمىز تىۆا جانە ورىس تىلدەرىندە تازا سويلەيمىز. سوندىقتان قازاق كىتاپتارىن وقي الامىز, قازاقشانى ءتاپ-ءتاۋىر تۇسىنەمىز. «ازامات» ۇيىمىنىڭ جاستارى ءبىزدى تۇركىلىك دەپ وزدەرىنە جاقىن تارتادى. اراق ىشپەيتىن, تەمەكى شەكپەيتىن جاستار ورتاسىنا تاپ بولعانىمىزعا وتە قۋانىپ ءجۇرمىز. «ازاماتتىڭ» جۇمىسىنا بەلسەنە قاتىسىپ كەتتىك, – دەيدى سورۋنزان قىز. چەليابىدەگى پەداگوگيكا ۋنيۆەرسيتەتىندە وقيتىن باشقۇرت قىزى ازاليا قۇنانباەۆا دا قازاق قۇربىلارىنىڭ شاقىرۋىمەن «ازامات» ۇيىمىنىڭ جۇمىسىنا بەلسەنە اتسالىسادى.
كونتسەرت اياقتالعان سوڭ جۇرگىزۋشىلەر «ازامات» قازاق ۇلتتىق-مادەني قوعامدىق ۇيىمىنىڭ جەتەكشىلىگىن وتكەن جىلى عانا قولىنا العان قانات سەيتىكوۆتى ساحناعا شاقىردى.
– اعايىن, دىننەن, تىلدەن, داستۇردەن ايىرىلساق سىزدەردىڭ بالالارىڭىز بولماسا دا, نەمەرە-شوبەرەلەرىڭىز قازاق دەگەن اتتى الىپ جۇرە المايدى, ولار گەنەتيكالىق تۇرعىدا كوپتىڭ اراسىنا ءسىڭىپ, جوق بولادى. مىنا بالالاردىڭ بۇگىنگى ءىسى جوعالماۋىمىزدىڭ قامى ەكەنىن تۇسىنىڭىزدەر, – دەدى قانات حاكىم ۇلى. مۇنان كەيىن ول جاستارمەن قالاي جۇمىس جۇرگىزىپ وتىرعانىن تىلگە تيەك ەتتى. «ازامات» قازاقتاردىڭ ۇلتتىق-مادەني قوعامدىق ۇيىمى سوڭعى جىلدارى قازاق ءتىلىن وقىپ ۇيرەتۋدى قولعا العان بولاتىن. قوستاناي وبلىستىق تىلدەردى دامىتۋ باسقارماسى جىل سايىن تىلەك بىلدىرگەن قازاق ءتىلى مۇعالىمدەرىن وقىتىپ, سەرتيفيكات تاپسىرىپ وتىرادى. ولارعا جەڭىلدەتىلگەن باعدارلامالار دايىنداپ بەرەدى. الايدا, قازاق ءتىلى چەليابىدە نەگىزىنەن مەكتەپ بالالارىنا ۇيرەتىلەتىن. مىنە, ەندى جاستار وسى يگى ءىستى وزدەرى قولىنا الىپ وتىر.
– جاستارمەن جۇمىستى قولىما العانداعى ەكىنشى ءارى باستى سەبەپ, حالقىمىزدىڭ جاس بۋىنىن بۇگىنگى ۋاقىتتىڭ كەلەڭسىز قۇبىلىستارىنان ساقتاپ قالۋ بولاتىن. قازىر بۇل جاستار قالاداعى ديسكوتەكالارعا بارمايدى, ءىشىمدىك, سىرا ىشپەيدى, تەمەكى شەكپەيدى. وندايعا بۇلاردىڭ ءبىر مينۋت ۋاقىتى جوق, – دەدى قانات حاكىم ۇلى.
«ازاماتتىڭ» جەتەكشىسى وسىلاي دەگەندە, زال دۋىلداتا شاپالاق ۇردى. ويتكەنى, «ازامات» وزەكتى, اركىمنىڭ جۇرەگىندەگى زاپىراندى قوزعادى. ساحنادان قالامقاس الماعانبەتوۆا «بالالار ۇيىندە تاستاندىلار كوبەيىپ بارادى. چەليابى وبلىسىنداعى ايەلدەردىڭ 60 پايىزى, ەرلەردىڭ 80 پايىزى تەمەكى شەگەدى, ىشىمدىككە سالىنۋ وتە وزەكتى ماسەلە بولىپ تۇر» دەگەن ستاتيستيكانى العا تارتقاندا دا زال دۋىلداپ بارىپ باسىلعان. قازىر جاستاردىڭ اداسىپ, ءتۇرلى سەكتالاردىڭ سوڭىندا كەتۋى دە جاسىرىن ەمەس. ونداي قاسىرەتتى سىرتتاعى قازاقتار دا سەزىنىپ وتىر. «ازامات» قانداس جاستاردى زاماننىڭ وسى قاسىرەتىنەن قورعاۋعا كىرىسىپتى. قازىر قازاقتاردىڭ بۇل ۇيىمىنا چەليابىدە وقىپ جاتقان ەلۋدەن اسا جاستار كەلىپ, بوس ۋاقىتىن وتكىزەدى. ءتىل ۇيرەنەدى, فۋتبول, ۆولەيبول كوماندالارىنىڭ جارىستارىنا قاتىسادى, كوركەمونەرپازدار ۇيىرمەسىنىڭ جۇمىسى, وزگە دە شارالار تاعى بار. دۇنيەجۇزى قازاقتارى قاۋىمداستىعىنىڭ قوستاناي وبلىسىنداعى فيليالى چەليابىلىك جاستارعا كومەك كورسەتۋ ءۇشىن قازاقتىڭ ۇلتتىق توعىزقۇمالاق پەن اسىق سياقتى سپورت ويىندارىن الا بارعان ەدى. قوستاناي مەملەكەتتىك پەداگوگيكا ينستيتۋتىنداعى دەنەشىنىقتىرۋ ءپانىنىڭ مۇعالىمى كارىشال قاقاشەۆ ساحنادان توعىزقۇمالاق تۋرالى ايتىپ, اسىق ويىنىن ويناتىپ كورسەتتى. الداعى ۋاقىتتا جاستارعا وسى ويىنداردى ۇيرەنىپ, قوستانايدا وتەتىن جارىستارعا قاتىسۋعا شاقىردى. وبلىستىق ءتىل ۇيرەتۋ ورتالىعىنىڭ مامانى توتى ايتماعانبەتوۆا جاستارعا قازاقشا كىتاپتار تاراتتى.
– وسى ستۋدەنت جاستار ەرتەڭ-اق بەلگىلى ماماندىق يەسى بولادى, شاڭىراق كوتەرەدى. ولاردىڭ تويى ىشىمدىكسىز وتەدى, اسابا دا وزدەرى بولادى. الداعى ۋاقىتتا كونتسەرتىمىزدى استاناعا اپارىپ قوياتىن بولامىز, – دەپ قانات حاكىم ۇلى باسقوسۋدى جوعارى ەكپىنمەن اياقتادى. «استاناعا كونتسەرت قويامىز» دەگەنىن جۇرتشىلىق ءازىل رەتىندە قابىلداپ جاتتى. ونى بايقاعان «ازامات» قازاقتىڭ ۇلتتىق-مادەني قوعامدىق ۇيىمىنىڭ جەتەكشىسى قانات سەيتىكوۆ:
– استاناعا باراتىنىمىز راس. ول ءۇشىن قازاق تىلىندە ءالى-اق تازا سويلەپ كەتەمىز. ەڭ باستىسى – الدىمىزعا ماقسات قويدىق. تالپىنعان مۇراتقا جەتەدى, مەن جاستارعا سەنەمىن! – دەپ تۇزەتە ءسوز سويلەدى. جاستار تالپىنىسىنا قاراپ, قانات حاكىم ۇلىنىڭ سوزىنە ءبىز دە سەندىك.
ءنازيرا جارىمبەتوۆا,
«ەگەمەن قازاقستان».
رەسەي فەدەراتسياسى,
ماگنيتوگور قالاسى.