قىرعىز حالقىنىڭ شوڭ اقىنى, ساڭلاق سازگەرى ءارى ءانشىسى توقتاعۇل ساتىلعانوۆتىڭ تۋعانىنا 150 جىل تولۋ تويى يۋنەسكو تىزىمىنە كىرىپ, كەڭىنەن اتالۋدا.
1986 جىلعى قازان ايىنىڭ سوڭعى اپتاسىندا قازاقستاندا قىرعىز ادەبيەتى مەن مادەنيەتىنىڭ كۇندەرى ءوتتى. بۇل القالى جيىنعا قىرعىز تۋعانداردى «ادامزاتتىڭ ايتماتوۆى» اتانعان ۇلى قالامگەر شىڭعىس اعا ايتماتوۆ باستاپ كەلگەن ەدى. بۇل كەز شىڭعىس تورەقۇل ۇلىنىڭ ءبىر كىتاپتان سوڭ ءبىر كىتاپ تۋىنداتىپ, قولى دا, جولى دا ءجۇرىپ تۇرعان جەمىستى دە جەڭىستى كەزەڭى بولاتىن. ايتماتوۆ الەمىنە بويلاعان وقىرمان قاۋىم – قازاق جۇرتى جان دۇنيەسىن جاڭعىرتىپ, سانادا سەلت ەتىپ باس كوتەرە باستاعان ۇلتتىق نامىستىڭ ۇشقىنىن كوڭىل قۇنداعىنا ۇيالاتا باستاعان شاق تۋعان.
سول كەزدە وداق بويىنشا ءوزىنىڭ تارالۋى جاعىنان 300 مىڭ دانادان ەركىن اسىپ, بايگە باسىن بەرمەي, ۇلتتىق ۇستاحانا كورىگىن دۇرىلدەتىپ تۇرعان جاستار گازەتى – «لەنينشىل جاس» جاڭادان «سۇحبات-تەلەفون» دەگەن ايدار اشىپ, ونىڭ اياسىندا ۇلتىمىزدىڭ ۇلاعاتتى تۇلعالارىنىڭ العاشقى تولقىنى وقىرمان قاۋىمعا جۇرەكجاردى پەيىلىن كورسەتىپ تە تاستاعان-دى. حالىق پەن باسىلىم اراسىندا رۋحاني التىن كوپىر ورناعان.
گازەتتىڭ رەداكتورى, ساردار باسشى سەيداحمەت بەردىقۇلوۆ ەجەلدەن شىڭعىس اعامىزعا ءىنى-دوس, ۇزەڭگى جولداس بولاتىن. ارقاشان وزىق ويى الدا جۇرەتىن, جاڭالىق اتاۋلى دەسە قاشاندا اقمىلتىق ازامات, قۋاتتى قالامگەر سەيداعاڭ شىڭعىس ايتماتوۆپەن وسى «سۇحبات-تەلەفون» ايدارىندا گازەت اتىنان ينتەرۆيۋ الۋعا الدىن الا قام جاساپ, رەداكتسيا قىزمەتكەرلەرى جابىلا جۇمىس جاساپ, زاڭعارعا قويار ساۋالداردىڭ دەستەسىن جاسادىق. بۇل جۇمىسقا سول كەزدە «لەنينشىل جاستىڭ» ادەبيەت جانە ونەر ءبولىمىن باسقارىپ وتىرعاندىقتان مەن جەتەكشىلىك جاسايتىن بولىپ بەكىتىلدىم.
كۇندەر وتكەنشە بىزدەر شىڭعىس اعامىزعا قويىلاتىن جۇزگە جۋىق سۇراق دايىنداپ, ەلەپ-ەكشەۋدىڭ ارقاسىندا سونىڭ 70-كە جۋىعىن بولەك دايىنداپ, قۇنتتاپ, قۇنداقتاپ الدىق. سەيداعاڭ كۇندەردىڭ قورىتىندىسىندا شىڭعىس اعامىزبەن كەزدەسىپ, بۇل جولعى بۇيىمتايدىڭ جاي-جاپسارىن ايتىپ, ۋادەلەسەتىن بولىپ سوندا كەتتى. تۇسكە تامان كوڭىلدى ورالدى. «شىقاڭ كەلىستى, «بۇل ءبىر توسىن ءتاسىل ەكەن, ۋاقىتتى ۇتۋعا دا قولايلى, ءارى جاڭالىعى دا جان قىزىقتىرار جاقسى ەكەن, ونىڭ ۇستىنە شەتەلگە ءىس-ساپارعا جۇرەر كەزىم, مەنىڭ دە ۋاقىتىم شەكتەۋلى ەدى», دەپ قۋانىپ قالدى. ال, باتىرلار, بۇل ءبىر قىزىقتى دا كۇردەلى ساپار بولعالى تۇر, دايىندالىڭدار, ەڭ اۋەلى ىشكى دايىندىق كەرەك, ۇيرەنگەندەرىڭ مەن ۇيرەنبەكتەرىڭ وسى جەردەن كورىنەدى», دەپ سەيداعاڭ بىزگە تولقي قارادى.
ءبىز – سەيداحمەت اعا بەردىقۇلوۆ, مەن جانە گازەتتىڭ ءفوتوتىلشىسى راحىمباي حاناليەۆ ۇشەۋىمىز قاجەتتى اساي-مۇسەيىمىزدى الىپ, ەسىك الدىنا اسىعىس شىعا بەردىك. ويتكەنى, شىڭعىس اعامەن كەلىسىم بويىنشا ونى ۇزىناعاشتىڭ ۇزىن داڭعىلىنىڭ بويىندا, قارا جولدىڭ قايقاڭعا كوتەرىلەر تۇسىندا كۇتىپ الىپ, ونىمەن ءبىر ماشينادا وتىرىپ, ۇلىق جولاۋشىنى جولدان قالدىرماي دايىنداپ العان سۇراقتارىمىزدى سول كولىك ىشىندە قويىپ, سىر-سۇحباتتى راديو-رەپورتەرگە جازىپ الماقپىز.
ەسىك الدىندا بىزدەرگە اقسەلەۋ سەيدىمبەكوۆ اعامىز كەزدەستى. «ساكە, ءبىر قىزىقتى دا عاجاپ ساپارعا كەتىپ بارا جاتىر ەكەنسىزدەر, شىركىن-اي, مەن دە ىلەسەر ەدىم, رەتى كەلسە» دەپ الدىمىزدى ورادى. سەيداعاڭ قاشاندا جاڭالىقتى, اسىرەسە, جاستار گازەتىنە قاجەت جاڭالىق پەن توسىندىقتى باسقاعا سىر ەتىپ اشپاۋعا داعدىلانعان جان بولاتىن. «اقا, ونىڭ راس, ءبىزدىڭ دە كوڭىلىمىز داۋىل كۇنگى تەڭىزدەي, وقىرماندى وقىس قۋانتۋعا دەگەن جاستار باسىلىمىنىڭ ادەتىن ءوزىڭ دە بىلەسىڭ, وسى جولى دا سول داستۇردەن اتتاي الماي تۇرمىز, رەنجىمە, بىراق شىقاڭا قويار ساۋالىڭ بولسا, سەنىڭ اتىڭنان قويۋعا دايىنبىز» دەدى. اقسەلەۋ اعامىز سۇراق جازىلعان قاعازىن ماعان ۇسىنا بەردى. دايىندالىپ كەلگەن ەكەن. قوزعالىپ كەتتىك.
كوڭىل قوبالجۋلى, قۋانىشتى تولقىن دا بويىمىزدا جەلەڭ جامىلىپ, جۇگىرىپ-جۇگىرىپ كەتەدى. ەندى شە, جيىرماسىنشى عاسىردىڭ ۇلى قالامگەرىمەن بەتپە-بەت كەزدەسىپ, ەمىن-ەركىن سۇحبات الماقپىز. رەتى كەلسە داستارقان جايىپ, ءدام-تۇز ۇسىنباقپىز.
ءبىر كەزدە ۇزىناعاشتىڭ بيىگىنە كوتەرىلەر داڭعىلدىڭ بۇرىلىسىنان قارا «ۆولگا» شىعا كەلدى. تۇرا ۇمتىلدىق. قوناقتىڭ ماشيناسى كەلىپ توقتاپ, ىشىنەن جولعا ىڭعايلى سپورتتىق شالبار كيىپ, تور كوزدى كۇزدىك ماتادان پيدجاك كيگەن شىقاڭ شىعا بەردى. جاپىرلاي امانداسىپ جاتىرمىز. «ال, سايداحماد, ۇرىستا تۇرىس جوق دەمەي مە قازاق باۋىرلار, مەن سەنىڭ كولىگىڭە وتىرالى, اڭگىمەنى دە باستاي بەرەلى, سەن, وتوگون ءىنىم, ءماشيننىڭ الدىنا وتىرىپ, سۇراقتارىڭدى قويا بەرگىن, ءبىز سايداحماد اعاڭ ەكەۋمىز اڭگىمەنى باستاي بەرەلى, مەنىڭ ماشيناما مىنا راحاڭ وتىرسىن, ونىڭ ىشىندە جەڭگەلەرىڭ ماريام مەن كەنجە ۇلىم ەلدار بار», دەپ ساپار بارىسىنىڭ تىزگىنىن قولىنا الدى. سالدەن كەيىن اق پەن قارا ەكى «ۆولگا» قارا جولدىڭ بويىندا قۇيرىق تىستەسىپ اعىپ بارا جاتتى.
وسى ساپار قورىتىندىسى مەنىڭ اۆتورلىق جازۋىمدا «جول مۇراتى – جەتۋ» دەگەن اتپەن سۇحبات بولىپ, ەرتەسىنە «لەنينشىل جاستىڭ» ءبىرىنشى بەتىنەن باستالىپ, ءۇشىنشى بەتىن تولىق الىپ جارىق كوردى. بۇل سىر-سۇحباتقا ەل وقىرماندارىنان بەس جۇزگە جۋىق حات كەلدى. ماقالا بەلگىلى جازۋشى باقىتجان مومىش ۇلىنىڭ اۋدارماسىندا ورىس تىلىندە «لەنينسكايا سمەنا» گازەتىندە جاريالاندى. بۇل ەندى باسقا اڭگىمەنىڭ سورابى.
وسى ساپار بارىسىندا شىڭعىس اعامىزعا قويىلعان 70-كە جۋىق سۇراقتىڭ ىشىندە جوعارىدا ايتقان اقسەلەۋ اعامىزدىڭ دا ساۋالى بار بولاتىن. ول ساۋالىندا كوكىرەگى شەجىرە, كوڭىلى مۇراجاي, بىلگىر دە ىلگىر اقسەلەۋ اعامىز قازىرگى تۇركولوگيانىڭ جاي-جاپسارىن ايتىپ, «ءبىز وتاندىق تۇركولوگيا عىلىمىن جەكە-جەكە ءبولىپ الىپ قاراستىرىپ, شاشىراڭقىلىق پەن شاتاسۋعا ۇرىنىپ جۇرگەن جوقپىز با, ءوز تاريحىمىزدى ءوزىمىز قاشان تۇبەگەيلى زەرتتەپ, زەردەلەي الامىز, وتاندىق تۇركولوگيانىڭ تىنىسى قالاي, قايتىپ اشىلادى» دەگەن ساۋال قويعان-دى. مەن بۇل سۇراقتى سول كۇيىندە شىڭعىس اعاعا جەتكىزدىم.
بۇل كۇندە اياۋلى دا اسىل اعالاردىڭ ەكەۋى دە ارامىزدا جوق. بىراق سۇراق قالدى. بۇل سۇراق ءالى دە كۇن تارتىبىندە. تولىق جاۋابى شىڭعىس اعادا ارمان كۇيىندە ايتىلسا, اقسەلەۋ اعامىز دا وسى سۇراقتىڭ ءتۇيىنىن تارقاتۋ ءۇشىن تالاي تەر توكتى. ەندى وسى سۇراقتىڭ جان-جاقتى تولىمدى دا قونىمدى جاۋابىن بەرەر جاس ۇرپاق, جاڭا تولقىن كەلدى دەپ ويلايمىن. جاس تولقىن جاسقانباي قيمىلداسا, جوعىمىزدىڭ تالايى تابىلىپ, تولايى مولىعا تۇسەر ەدى.
تۇركى اكادەمياسىنىڭ وسى باس قوسۋى قىرعىزدىڭ ۇلى اقىنى, كۇرەسكەر تۇلعا توقتاعۇلعا ارنالىپ باستالۋىندا ۋاقىتتىق نىشان, كوڭىلگە ءۇمىت ۇيالاتار سەنىمگە باستايدى. قىرعىز-قازاق ادەبيەتىندەگى اسىل ارنالار, ۇلتتىق داستۇرلەر, حالىقتىق بولمىس ءبىر-بىرىمەن ەتەنە ەگىز, ەجەلدەن ەنشىلەس. توقتاعۇل جىرلارىنداعى تاۋ سۋىنداي تاسقىن, دالا جەلىندەي اڭقىلداق سامال, قازىنالى كەرۋەننىڭ كوز جاۋىن الار جۇگىندەي جاقۇتتى تەڭەۋلەر مەن باقىتتى بايانداۋلار ءبىزدى الىس-الىس زاماندارعا, ارعى دا باعزى باستاۋلارعا قاراي الىپ كەتەدى. كونە تۇركىلەردىڭ سارىنى مەن دابىلى, اعىمى مەن ساعىمى, باتىرلار جىرلارىنىڭ سان الۋان شۇعىلالى بوياۋى بويىمىزعا جۇققاندىقتان قوس حالىقتىڭ قازىناسى اكەمىزدىڭ ۇنىندەي, انامىزدىڭ تىلىندەي, جانىمىزدىڭ دىلىندەي.
الىپ ماناستىڭ تۇلپار ءمىنىپ, تۋ العان ۇلى بەينەسىن ۇلى ماناسشى ساياقباي قارالاەۆ تاڭدى-تاڭعا قوسىپ ىرلاعاندا قازىنا-قارتتىڭ ميلليون جولدىق ۇلى تۋىندىسىن كوزى بوتالاپ وتىرىپ تىڭداعان ابىز قالامگەر مۇحاڭ – مۇحتار ومارحان ۇلى اۋەزوۆتىڭ قاھارمان قايراتكەرلىگىن شىڭعىس اعا عۇمىر بويى اۋزىنان تاستاعان جوق. سول ءۇشىن قىرعىز تۋعاندارعا شوڭ راحمات دەيدى قازاق حالقى.
توقتاعۇل جالامەن جاپا شەگىپ, يتجەككەنگە ايدالىپ, ورىستىڭ الىپ جازۋشىسى لەۆ تولستوي باقيلىق بولعان جىلى تار قاپاستان قاشىپ شىعىپ, تۋعان جەرىن بەتكە العاندا قارقارالىنىڭ قالىڭ ورمانىن ءتور ەتكەن قازاق باۋىرلارعا كەلىپ, اي جاتىپ, ارىعان كوڭىلىن سەمىرتىپ, كۇن جاتىپ, كىدى كۇندەردىڭ مۇزىن ءجىبىتىپ, قازاقتىڭ ءانى مەن كۇيىن كوكىرەك سارايىنا قوندىرىپ, اتا جولىمەن ات ءمىنىپ, شاپان كيىپ اتتانعان. ۇزىناعاشتىڭ ۇزاق جولىندا ونى باۋىرىم الىستان ارىپ-اشىپ كەلەدى دەپ كۇتىپ الىپ, باۋىرىنا باسىپ, قاپالى جۇرەكتىڭ قايتا جىرلاۋىنا قۇلاق اشقان وتكەن عاسىردىڭ گومەرى اتانعان ۇلى جامبىلدىڭ پەيىلى مەن قامقورلىعىن قىرعىز باۋىرلار ءالى كۇنگە ۇمىتقان جوق. سول ءۇشىن قازاق جۇرتى قىرعىز تۋعاندارعا ۇلكەن راحمەت ايتادى.
كەزىندە جامبىل مەن توقتاعۇلدىڭ جىرلارى مەن ىرلارى, توقتاعۇل مەن كەنەننىڭ كەڭ تىنىستى اندەرى دومبىرا مەن قومۋزدىڭ قوس ىشەگىندەي بولىپ, قاتار كۇمبىرلەپ, قاتار سامعاعان. بۇل كۇندە سول ابىزدار ارامىزدا جوق, بىراق ولاردىڭ ماڭگىلىك تۋىندىلارى ءبىر-بىرىمەن يىق تىرەسكەن قازاق جانە قىرعىز الاتووىنداي بولىپ قاتار اسقاقتايدى. بۇل باس قوسۋ توقتاعۇل سالعان توقتاۋسىز جولدى قازاق ەلىنىڭ جاڭا استاناسىنا الىپ كەلدى. توقتاعۇل جىرلارى ازاتتىق پەن ەركىندىك اڭساعان قىرعىز-قازاق جۇرتىنىڭ تۋ ۇستار تۋىندىلارى بولعانى كەشە بولسا, ودان بەرىدەگى زاماندا قىرعىز پوەزياسى ۇلتتىق قاينارلارىن سۋالتقان جوق. قيلى كەزەڭدەردە دە قىرعىز ىرلارى قيقۋلاپ قىرعا شاۋىپ, جۇرەك قازىعىنا ات بايلاۋمەن كەلەدى.
بۇل اسىرە مىرزالىق ءسوز ەمەس, مەن كەزىندە قىرعىز پوەزياسىنىڭ كورنەكتى وكىلدەرى ءسۇيىنباي ەراليەۆتىڭ, سوورونباي جۇسەەۆتىڭ, جولون مامىتوۆتىڭ, مايرامحان ابىلقاسىموۆانىڭ, قامبارالى بوبۋلوۆتىڭ, اكبار رىسقۇلوۆتىڭ, مارحاباي ااماتوۆتىڭ كوپتەگەن جىرلارىن قازاقشاعا اۋدارعانمىن. ويشىل عالىم, اعا-دوس, اكادەميك عاريفوللا ەسىم ايتقانداي: «قىرعىز جىرىن قازاقشا كوشىرگەنمىن».
قىرعىز پوەزياسى ماناس زامانىنان بەرى ات ۇستىنەن تۇسپەي, ەڭكۋ-ەڭكۋ جەر شالىپ, ەگەۋلى نايزا قولعا الىپ, تەبىنگىسى تەرگە مالشىنىپ كەلە جاتقان جۇيرىك تە جىگەرلى پوەزيا. ەسىمدەرى اتالعان شايىرلاردىڭ ءبارى توقتاعۇل اتالارىنا ات شالدىرىپ, سىرى كەتپەس سىندارلى سىباعادان اۋىز تيگەن. قۇيرىق-جالى توگىلىپ, باۋىرى بىرت-بىرت سوگىلىپ, ەرتەڭگە قاراي ەمىنىپ, تۋ بيىكتەن كورىنىپ كەلە جاتقان قىرعىز ىرلارى بەلدەۋگە ات بايلاعان قازىرگى كەزەڭدەردە دە ارقاشان ەرۋلى.
ال, ارىگە باقساق, توقتاعۇل تۋىندىلارىنداعى تاقىرىپتىق تۋىستىق, پوەتيكالىق بوياۋلار مەن ءداستۇرلى تەڭەۋلەر مەن سالعاستىرۋلار, جىرلاۋ ادىسىندەگى حالىقتىق سارىندار مەن سازدار ەكى ەلدىڭ دە پوەتيكالىق تاريحىندا شەندەس, ەندەس, ەتەنە جاقىن, ەرەكشە تۇتاس. قيلى زامانداردا قيعاش تارتقان تۇستارىمىز بولعانمەن, كوركەمونەردە بۇرا تارتىپ, بۇرىلا شاپقان كەزىمىز بولعان جوق. ايىلدى جىرمەن تەربەگەن قىرعىز اقىندارىنىڭ ىرلارىن قازاق دالاسىنىڭ دارحان جەلى قازاق اۋىلدارىنا دا قاپىسىز جەتكىزىپ تۇرعان. سونىڭ ىشىندە ەكى الىپ – جامبىل مەن توقتاعۇلدىڭ تۋىندىلارى ۋاقىت جاعىنان ۇندەس, زامان جاعىنان ۇيلەس, ساياسات جاعىنان كۇيلەس.
ال, باتىرلىق داستاندار مەن ەل تاريحىن ەكشەگەن شىعارمالارىندا توقتاعۇل دا, جامبىل دا قۇيرىق تىستەسىپ قاتار شاپقان قازاناتتارعا ۇقسايدى. ەلشىل, حالىقشىل پەيىل مەن ۇلتشىل نيەت قازاق-قىرعىز جىرلارىنىڭ نەگىزگى التىن ارقاۋى دەسەك, ءورشىل كوڭىل مەن ارشىل ارماننىڭ تەلقوڭىر تىزگىنى بۇگىنگى قازاق-قىرعىز اقىندارىنىڭ قۋاتتى قولدارىنان تۇسكەن جوق. سوندىقتان دا, قىرعىز ىرلارى بىزگە قازاق جىرلارىنداي ءارى جاقىن, ءارى ىستىق.
كەزىندە «ادەبيەتتەر دوستىعى – حالىقتار دوستىعى» دەگەن ۇراننىڭ اياسىندا كوپ جۇمىس تىندىرىلعان بولاتىن. تۋىسقان حالىقتار ادەبيەتىنىڭ دامۋ تەندەنتسيالارى مەن وركەندەۋ ۇردىستەرىن تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا ءبىرشاما شابانداتىپ الدىق. ازاتتىقتىڭ العاشقى جىلدارىنداعى الاساپىران كۇندەر مەن ودان كەيىنگى نارىقتىق قاتىناستار كەزەڭىندەگى ماتەريالدىق كەدەيلىك رۋحاني كەدەيلىكتىڭ ايىلىنا قوڭسى قوندى. سول كەزدەردە ارنالى باستاۋلار, ۇلى داستۇرلەر ءبىرشاما باسەڭسىپ, توقتاعۇل جىرلارى اياق سۋىتقانداي بولعان.
ءوز تاريحىمىزعا ءوز كوزىمىزبەن قاراۋ, بۇرىنعىلاردى زەردەلەۋ بارىسىندا ۇلتتىق مۇددەنى ەرەكشە ەسكەرە وتىرىپ, ساراپتاما جاساۋ, تۇركىنىڭ ورتاق تاريحىن جاساۋ بارىسىندا بۇگىنگى دامىعان اقپاراتتىق-تەحنولوگيالىق مۇمكىندىكتەردى بارىنشا پايدالانۋ, تۇركولوگيانىڭ تىنىسىن اشاتىن جاس تۇركولوگتاردىڭ قاتارىن جاساقتاۋ, تۇركى تىلدەرىمەن قاتار بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ نەگىزگى تىلدەرىن مەڭگەرگەن ۇلتتىق كادرلاردى قاتارعا تارتۋ, ورتاق تۇركى ەنتسيكلوپەدياسىن ءتۇزۋ, ورتاق عىلىمي-ساراپتامالىق باسىلىم شىعارۋ سەكىلدى ماڭىزدى جۇمىستاردى جۇزەگە اسىراتىن قولايلى كەز كەلدى.
كەزىندە شىڭعىس ايتماتوۆ ارمانداعان, تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا ەلباسىمىز نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆ تەرەڭنەن قوزعاعان, ءوزى باس بولىپ, «تاريح تولقىنىن» جاڭا زامان جەلىمەن تەربەگەن, «عاسىرلار توعىسىندا» تۇركى جۇرتىنىڭ باسقالاردان موينى وزىق, ءىلىمى ىلگەرى بولۋىنا ەرەكشە نازار اۋدارعان, ءتۇبى ءبىر تۇركى جۇرتىنىڭ بىرلىگى مەن ىنتىماعىنا باسا ءمان بەرىپ, الەمدىك-تۇركىلىك يدەياسىن باستاعان كەمەل كەزەڭ ەسىك اشتى.
شاڭىراعى ورتاق وسى وردانىڭ تۇندىگى ارقاشان ءتۇرۋلى بولسا دەپ ارماندايمىز. تۇركىلىك ينتەگراتسيا ءبىر-بىرىمىزگە ۇركە قاراۋدى قاجەت ەتپەيدى. تۇركى مادەنيەتىنىڭ كرەدوسى ءبىزدىڭ كونە تاريحىمىزدا, كوشەلى بايانىمىزدا جاتىر. ءبىز اتالاس تۋىستاردىڭ الىستاپ كەتكەن بالالارى سەكىلدىمىز. قايتا تابىسساق قۇشاعىمىز اشىق بولماعى ءلازىم. اسىرەسە, قازىرگى كەزەڭدە, اركىم تۋىسىن باۋىرىنا تارتىپ, ايتاقشىلاردىڭ داۋىسى ايعا شاۋىپ جاتقاندا تۇركىلىك تۇتاستىق كەرەك-اق.
توقتاعۇل كونفەرەنتسياسىندا ايتىلعان ويلار مەن تۇيىندەلگەن پىكىرلەر, باس قوسۋ قورىتىندىسىنداعى الدا اتقارىلار ءىس-شارالار جونىندەگى جۇيەلى تۇجىرىمدار جۇزەگە اسسا, اعا ۇرپاق ارمانداعان ۇلى ىستەردىڭ ۇلاعاتىن كەيىنگى ۇرپاق كورەتىن بولادى دەگەن سەنىم بار. «تاۋدان پاناسى باردىڭ, تاستان جۇرەگى بار» دەگەن سوزگە باقساق, تۇركى اكادەمياسىنىڭ الدىنداعى تۇرعان كەلەلى مىندەتتەردى ەل بولىپ ەڭسەرىپ, كوپ بولىپ كوتەرىپ كەتەتىنىمىز ايدان انىق.
وسى جازبا باسىنداعى سىر-سۇحباتتا شىڭعىس ايتماتوۆ: «مەنىڭ شەتەلگە ساپارعا شىققاندا الا جۇرەتىن ەكى ءپىرىم بار: ءبىرى «ماناس», ەكىنشىسى, ۇستازىم مۇحتار ومارحان ۇلى اۋەزوۆ», دەپ اعىنان جارىلعانى بار. بۇل ءسوز وعان دەيىن دە ءارتۇرلى نۇسقادا ايتىلىپ, جازىلىپ جۇرگەنمەن, نەگىزگى نۇكتەسى سوندا قويىلعان بولاتىن. شىڭعىس اعامىز ايتقان بۇل ءسوز وشپەس وسيەتتەي بولىپ كەيىنگى بۋىننىڭ دا جۇرەك تۇكپىرىنەن ورىن الدى. ءبىز بۇل ءۇشىن قىرعىز باۋىرلارعا ءدان ريزامىز. كونفەرەنتسيانىڭ اتبايلار ءسوزى دە, توقتار تىرەگى دە وسىناۋ ابىزدار اراسىنداعى التىن كوپىرگە اينالعان ايشىقتى سوزدەرگە كەلىپ قۇيىلىپ جاتتى.
اقىندار اعاسى اتانىپ, «اشۋلى گروزنىي پاتشادايىن» دەگەن مۇقاعاليدىڭ ماڭگىلىك تىركەسىنە كەيىپكەر بولعان ءابدىلدا تاجىباەۆتىڭ:
«باسىمدا مەنىڭ اق قالپاق,
ويۋلاپ شەتىن سىرعىزعان.
مەنىڭ دە بەتىم جاپ-جالپاق,
ايىرمام قايسى قىرعىزدان», – دەگەن ءار قازاقتىڭ جۇرەگىندە جۇرگەن جاقسى ءسوز وسى باس قوسۋدا دا جارق ەتىپ كورىنىپ, جالت ەتىپ جانىمىزدى باۋراپ, زالدا وتىرعان ەگىزدىڭ سىڭارىنداي ەكى جۇرتتىڭ پەرزەنتتەرى ءبىر-بىرىنە كۇلە قاراسا, فولكلورلىق-ەتنوگرافيالىق توپ ورىنداعان قىرعىز-قازاق كۇيلەرى باس قوسۋدىڭ كوركەمدىك نوتالارىنا ءوز ناقىشتارىن ورنەكتەپ سالدى.
جالپى, قىرعىز-قازاق دوستىعى ءبىزدىڭ تۋىستاس ادەبيەتتە, سونىڭ ىشىندە پوەزيادا ايقىن كورىنىپ, ايقۇلاقتانىپ كوزگە تۇسەدى. قازاق-قىرعىز اقىن-جازۋشىلارىنىڭ دوستىعى مەن ءوزارا قارىم-قاتىناسى كەشە اڭىزداي ەدى, بۇگىن ءسال باسەڭ تارتقانى كوڭىل پەرنەسىن قاعىپ-قاعىپ كەتەدى. دەگەنمەن, جۇرگەن ءىز, قانسوناردا تۇسكەن سۇرلەۋ كونەرمەك ەمەس. بۇگىنگى قىرعىز ادەبيەتىنىڭ وكىلدەرى وسىناۋ ءداستۇرلى داڭعىلعا سوڭعى كەزدەرى ات ءىزىن جيىرەك سالا باستادى. ءبىز وسىعان قۋانامىز. ءبىز وسىعان سەنەمىز. ءبىز وسىعان ساي «سىيعا – سىي, سىراعا – بال» دەگەن تىركەستى قايىرا تىرىلتەمىز.
قىرعىز جۇرتىندا بايتاق ولكەگە جارىق بەرىپ تۇرعان توقتاعۇل اتىنداعى الىپ گەس بار. ول قازاق دالاسىنا دا جارىق پەن جىلۋ تاراتىپ تۇر. توقتاعۇل جىرلارى دا قىرعىز-قازاق جۇرتىنا جارىق پەن جىلۋ تاراتىپ تۇرعان رۋحاني الىپ گەس. بۇل جارىق پەن جىلۋ ەشقاشان سونبەيدى. ويتكەنى, ونىڭ قۋاتى قوس حالىقتىڭ جۇرەك شاقپاعىنان وت الادى.
وتەگەن ورالباي ۇلى,
اقىن, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى.
الاتاۋدىڭ بۇلب ۇلىنا ارنالدى
قىرعىز جۇرتىنىڭ ايتۋلى اقىنى, جىرشىسى, سازگەرى, ۇستەم كۇشتىڭ تالاي تاۋقىمەتىن تارتقان توقتاعۇل ساتىلعانوۆتىڭ 150 جىلدىق مەرەيتويى ەلوردادان باستاۋ الدى. ءبىر زاماندارى: «قازاق پەن قىرعىز ءبىر تۋعان, اينالدىم قازاق ەلىنەن», دەپ ءوزى ايتقانداي, بۇل اتاۋلى شاراعا تۇركى اكادەمياسى ۇيىتقى بولعانىن ايتا كەتسەك دەيمىز.
العاشقى ءسوزدى اكادەميانىڭ پرەزيدەنتى دارحان قىدىرالى الىپ: «تۇركى اكادەمياسىنىڭ باستى ماقساتتارىنىڭ ءبىرى – تۇركى الەمىنە ورتاق تۇلعالاردى تۇگەندەۋ, ەڭبەكتەرىن جيناقتاۋ, سوڭعى بۋىنعا تانىتۋ», دەدى.
شىنىندا, ەلدىكتىڭ ارقاسىندا ءتۇپ تامىرى ءبىر تۇركى جۇرتى وسىنداي ءبىر ادەمى ءۇردىستى جالعاستىرۋ ۇستىندە. ايتۋلىلارىنىڭ مەرەيتويلارىن ءبىر ەلدىڭ شەڭبەرىمەن شەكتەپ قالماي, وسىلايشا قولداسا كوتەرىپ جاتۋى مەرەيىڭدى وسىرەدى ەكەن. بۇعان قىرعىز ەلىنەن ارنايى كەلگەن مادەنيەت, اقپارات جانە تۋريزم ءمينيسترى كاميلا تاليەۆانىڭ ءسوزى دالەل بولعانداي. ول ءبىر زاماندارى توقتاعۇل سىبىرگە ايدالىپ, سول جاقتان ەلىنە قايتقاندا قازاق توپىراعىنا تابان تىرەپ, سارىارقانى كەسىپ ءوتىپ, بالقاش بويىن جاعالاپ كەلە جاتقاندا باۋىرلارى ىستىق قۇشاعىن اشىپ, قامقور بولعانىن تىلگە تيەك ەتىپ, مەرەيتويىن ەلوردادا باستاپ كەتۋى تۋىستىقتىڭ جاراسىمى دەپ تەبىرەندى. وسىدان سوڭ قوناقتاردان تاعى دا پروفەسسور ماگيرا امەردينوۆا, قىرعىز حالىق ءارتىسى سالامات سادىقوۆا جانە اناش قادىروۆا سىندى بەلگىلى رۋحانيات وكىلدەرى توقتاعۇل الەمىن اڭگىمەلەدى. قازاق ەلى جاعىنان تۇركى اقساقالدار كەڭەسىنىڭ مۇشەسى ءادىل احمەتوۆ قازاق پەن قىرعىزدىڭ اراسىنداعى دوستىق جايىن تەرەڭنەن قوزعاپ, مۇحتار اۋەزوۆ پەن شىڭعىس ايتماتوۆتىڭ سىيلاستىق ساتتەرىنە توقتالدى. ال اقىن وتەگەن ورالباەۆ توقتاعۇل تۋرالى كەڭ تولعانىپ ايتتى ء(سوزدىڭ نۇسقاسى گازەتتە بەرىلىپ وتىر). ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ كوررەسپوندەنت-مۇشەسى, قىرعىز بەن قازاق ادەبيەتىن جان-جاقتى زەرتتەپ, كەلەلى پىكىرلەر ايتىپ جۇرگەن باۋىرجان ومار ۇلى توقتاعۇل ساتىلعانوۆتىڭ شىعارماشىلىعىنا تەرەڭدەپ بارىپ, جامبىل, توقتاعۇل, كەنەن, باسقا دا تاۋ تۇلعالى الىپتارىمىز تۋرالى اعىنان جارىلىپ, بۇلاردىڭ ءبارى ادامدىق بيىكتەن ادامزاتتىق بيىككە كوتەرىلگەنىن ناقتى دايەكتەرمەن العا تارتتى. اكادەميكتەر سەيىت قاسقاباسوۆ پەن عاريفوللا ەسىم, كورنەكتى اقىن نەسىپبەك ايت ۇلى ەكى ەلدىڭ اراسىنا التىن كوپىر بولعان اقىن-جىراۋلار, قوعام قايراتكەرلەرى جايلى پىكىرلەرىن ءبىلدىردى. توقتاعۇل ساتىلعانوۆتىڭ 150 جىلدىق مەرەيتويىنا ارنالعان ارنايى مەدالىن زەردەلى ادەبيەتتانۋشى باۋىرجان ومار ۇلىنىڭ وڭىرىنە تاعىلدى. سوڭى تۇركى اكادەمياسىنىڭ جانىنان قۇرىلعان «قورقىت» ءانسامبلى مەرەيتويعا شاشۋ رەتىندە قازاق كۇيلەرىن اسقاقتاتىپ, توقتاعۇلدىڭ اسەم سازدارىن اۋەلەتتى.
سۇلەيمەن مامەت,
«ەگەمەن قازاقستان».