ارنايى ايماقتاردىڭ اپتىعى باسىلدى ما؟

سونى جوبالار سيرەمەسە دەيسىڭ

وزدەرىڭىز بىلەتىندەي, ارنايى ەكونو­ميكالىق ايماق دەگەنىمىز – باسەكەگە قابىلەتتى وندىرىستەر قۇرۋ ماقسا­تىندا وتاندىق جانە شەتەلدىك ينۆەستيتسيالاردى, تەحنولوگيالاردى, قۇزىرەتتەردى تارتۋ ءۇشىن جاساقتالعان دايىن وندىرىستىك الاڭ. يندۋستريا جانە ينفراقۇرىلىمدىق دامۋ مينيسترلىگى يندۋستريالىق دامۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى ءىلياس وسپانوۆتىڭ دەرەگىنشە, بۇگىندە رەسپۋبليكادا 13 ارنايى ەكونوميكالىق ايماق جۇمىس ىستەيدى. نەگىزىنەن ولار ەكونوميكانىڭ الەۋەتى زور ناقتى سالالارىنا بەيىمدەلگەن.

ارنايى ەكونوميكالىق ايماقتاردىڭ قاتىسۋشىلارىنا ارنايى قۇقىقتىق رەجىم قاراستىرىلعان. سوعان سايكەس ارنايى ايماقتاعى كومپانيالار سالىقتىق مىندەتتەمەلەردەن (كورپوراتيۆتىك تابىس سالىعى, م ۇلىك سالىعى, الەۋمەتتىك سالىق, جەر سالىعى, ارنايى ايماق اۋماعىندا تاۋاردى وتكىزۋگە ارنالعان قوسىلعان قۇن سالىعى), كەدەندىك باجدان بوساتىلعان. ولارعا ينجەنەرلىك-كوممۋنيكاتسيالىق ينفراقۇرىلىمى بار دايىن وندىرىستىك الاڭ ۇسىنىلادى. كۆوتالار مەن شەكتەۋلەردەن تىس شەتەلدىك جۇمىس كۇشىن تارتۋعا مۇمكىندىك بەرىلگەن.

قازىرگى تاڭدا وتاندىق ارنايى ەكونوميكالىق ايماقتاردىڭ ينۆەس­تيتسيالىق پورتفەلىندە 1,2 ترلن تەڭگەگە جۇزەگە اسىرىلعان 315 جوبا بار. وسى جوبالاردىڭ ناتيجەسىندە 21 مىڭنان استام جۇمىس ورنى قۇرىلدى. جوبالار ەكونوميكانىڭ بارلىق بازالىق سالالارىن قامتيدى جانە قوسىلعان قۇنى جوعارى ءارى ونىمدىك كۇردەلىلىگى بار تاۋارلاردى وندىرۋگە باعىتتالعان. وتكەن جىلى ارنايى ايماقتاردا 28 جوبا جۇزەگە اسىرىلعان. ولاردىڭ قاتارىندا بىرقاتار ماڭىزدى جوبالار بار.

– ماسەلەن, «پاۆلودار» ارنايى ەكونوميكالىق ايماعىندا الليۋموسيليكاتتى ميكروسفەرا ءوندىرىسى قولعا الىندى. ونىڭ ءبىرىنشى كەزەڭى وتكەن جىلدىڭ 20 ساۋىرىندە ىسكە قوسىلدى. وندىرىسكە قاجەتتى شيكىزات رەتىندە گرەس پەن جىلۋ-ەلەكتر ورتالىعىنان شىعاتىن كۇلدىڭ جەڭىل فراكتسيالارى, تسەنوسفەرالار قولدانىلادى. ال «وڭتۇستىك» ارنايى ەكونوميكالىق ايماعىندا ەتيل/مەتيل ترەت-بۋتيل ەفير جانە ۇنتاق پوليپروپيلەن ءوندىرىسى ىسكە قوسىلدى. قازىرگى تاڭدا فابريكادا 130 جۇمىس ورنى اشىلدى. جوبا قۇنى – 11 ملرد تەڭگە, وندىرىستىك قۋاتتىلىعى – جىلىنا 80 مىڭ توننا. كومپانيا ءونىمىنىڭ 90 پايىزى ىشكى نارىقتا ساتىلادى. كاسىپورىن وسى جىلدىڭ ءبىرىنشى جارتىجىلدىعىندا 1,2 ملرد تەڭگەنىڭ ءونىمىن ءوندىردى. ونىڭ 502 ملن تەڭگە بولاتىن ءونىمى شەتەلگە ەكسپورتتالدى. «استانا – جاڭا قالا» ارنايى ەكونوميكالىق ايماعىندا كولەمدى-بلوكتىق ءۇي قۇرىلىسى زاۋىتى پايدالانۋعا بەرىلدى. بۇل – تەمىر­بەتون بۇيىمدارىن – مودۋلدەردى ءون­دىرۋدىڭ اۆتوماتتاندىرىلعان پروتسەسى. جوبانى ىسكە اسىرۋ قۇرىلىس پروتسەسىن وڭتايلاندىرۋعا, ونى ۋاقىت پەن رەسۋرس­تار جانە شيكىزاتتى پايدالانۋ بويىنشا ءتيىمدى ەتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. «سارىارقا» ارنايى ەكونوميكالىق ايماعىندا گەومەمبران جانە گەوسينتەتيكالىق ونىمدەر ءوندىرىسى قاتارعا قوسىلدى. ونىمدەر تەك باستاپقى شيكىزات پەن ەڭ وزىق تەحنولوگيالاردى قولدانا وتىرىپ, زاماناۋي اۆتوماتتاندىرىلعان ءوندىرىس جەلىلەرىندە شىعارىلادى. جوبانىڭ وندىرىستىك قۋاتى جىلىنا 6 مىڭ توننانى, تاۋلىگىنە 15 توننادان استام گەومەمبرانانى قۇرايدى, – دەيدى ءى.وسپانوۆ.

ەل ەكونوميكاسى ءۇشىن ماڭىزدى جوبالاردىڭ ءبىرى QYZYLJAR ارنايى ەكونوميكالىق ايماعىندا ىسكە قوسىلدى. ول – CLAAS اۋىل شارۋاشىلىعى تەحنيكاسىن ونەركاسىپتىك قۇراستىرۋ زاۋىتى. ءوندىرىستىڭ تەحنولوگيالىق پروتسەسى Tucano كومبايندارىن, Xerion تراكتورلارىن جانە KERIO دەستەلەگىشتەرىن قۇراس­تىرۋدى كوزدەيدى. ءوندىرىستىڭ جىلدىق قۋاتى 420 بىرلىك تەحنيكانى قۇرايدى. ارنايى بەكىتىلگەن جول كارتاسىنا سايكەس, الداعى ۋاقىتتا CLAAS الەمدىك برەندىنىڭ جاھاندىق تىزبەگىنە ودان ءارى بويلاۋ ماقساتىندا جيىنتىقتاۋىشتاردى ءوندىرۋ بويىنشا وتاندىق كاسىپورىنداردىڭ تەحنيكالىق ءاۋديتى جۇزەگە اسىرىلاتىن بولادى.

– بۇدان باسقا, جالپى قۇنى 4,3 ترلن تەڭگە بولاتىن 256 جوبا ىسكە اسىرۋ كەزەڭىندە تۇر. ولار ويداعىداي ىسكە قو­سىلسا, 24 مىڭنان استام جۇمىس ورنى قۇ­رىلماق. ولاردىڭ اراسىندا بيىل جىل سوڭىنا دەيىن ىسكە قوسىلاتىن ءىرى وندىرىستەر بار. ماسەلەن, ينتەگراتسيالانعان العاشقى گاز-حيميا كەشەنىنىڭ قۇرىلىسىن ايتۋعا بولادى. زاۋىتتىڭ وندىرىستىك قۋاتى جىلىنا 500 مىڭ توننا پوليپروپيلەندى قۇرايدى. جوبا ونەركاسىپتىك سالالاردى ءارتاراپتاندىرۋ ءۇشىن پوليمەرلەر وندىرىسىنە باعىتتالعان. ءىرى جوبالاردىڭ قاتارىندا «اقتاۋ تەڭىز پورتى» ار­نايى ەكو­نوميكالىق ايماعىندا سورعى شتان­گالارى مەن مۋفتالاردى ءوندىرۋ زاۋىتى بار. جوبانىڭ قۇنى – 14,2 ملرد تەڭگە. 50 جۇمىس ورنى اشىلادى. زاۋىت 300 مىڭ سورعى شتانگاسىن جانە ولار­عا 350 مىڭ مۋفتانى شىعاراتىن بولا­دى. «استانا – جاڭا قالا» ارنايى ەكونو­مي­كالىق ايماعىندا مەديتسينالىق ماسكا­لار مەن رەسپيراتورلار ءوندىرىسى ىسكە قوسىلادى. ءبىرىنشى كەزەڭدە ءوندىرىس قۋاتى جىلىنا FFP2 جانە FFP3 كلاس­تى رەسپيراتورلاردىڭ 2,5 ملن بىرلىگىن قۇراماق. ەكىنشى كەزەڭدە قۋاتتىلىق جىلىنا 10 ملن بىرلىككە جەتپەك. رەسپي­را­تورلاردان بولەك گازتۇتقىشتار مەن سۇزگىلەر, سونداي-اق ەۆاكۋاتسيالاۋعا ارنال­عان وزدىگىنەن توتىقتىرىلاتىن ماس­كالار ءوندىرىسى دە قولعا الىنادى. ءونىمنىڭ 50 پايىزىن رەسەي مەن ورتالىق ازيا ەل­دەرىنە ەكسپورتتاۋ جوسپارلانىپ وتىر, – دەپ تولىقتىردى يندۋستريالىق دامۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى.

ءمان بەرەر ماسەلە كوپ

كەز كەلگەن ارنايى ەكونوميكالىق ايماق جۇمىسىنىڭ تيىمدىلىگى ينفرا­قۇ­رى­لىمنىڭ دايىندىعىنا بايلانىستى ەكەنى بەلگىلى. بۇگىنگى تاڭدا ينفراقۇرىلىم جۇر­گىزۋگە 393,5 ملرد تەڭگە ءبولىندى. اتال­عان قاراجات ەسەبىنەن ينجەنەرلىك-كوم­مۋنيكاتسيالىق ينفراقۇرىلىمنىڭ بازا­لىق تۇرلەرى جۇرگىزىلىپ, دايىن وندىرىستىك ءۇي-جايلار سالىندى. ءىلياس وسپانوۆتىڭ ايتۋىنشا, ازىرشە ينفراقۇرىلىمنىڭ اياقتالۋىنىڭ ورتاشا كورسەتكىشى 70 پايىزدى قۇراپ وتىر. ونىڭ ىشىندە «وڭتۇستىك», «يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيالار پاركى» جانە «قورعاس – شىعىس قاقپاسى» ارنايى ەكونوميكالىق ايماقتارىندا ءتيىستى جۇمىستار تولىعىمەن اياقتالعان. ينفراقۇرىلىممەن قامتاماسىز ەتۋ دەڭگەيى تومەن ارنايى ەكونوميكالىق ايماقتار نەگىزىنەن جاڭادان قۇرىلعان. ولار – Turkistan, «استانا – تەحنوپوليس» ارنايى ايماقتارى. ال قالعان ارنايى ەكونوميكالىق ايماقتار بازالىق ين­فرا­قۇرىلىم وبەكتىلەرىمەن قامتاماسىز ەتىلگەن.

– بۇگىنگى تاڭدا وتاندىق ارنايى ەكونوميكالىق ايماقتاردىڭ الەۋەتىن ىسكە اسىرۋعا مۇمكىندىك بەرمەيتىن بىر­قاتار ماسەلە بار. ءبىرىنشى ماسەلە – ارنايى ايماقتارداعى ينفراقۇرىلىم قۇرى­لىسىنىڭ اياقتالماۋى. ونى شەشۋ ءۇشىن ارنايى ايماق قۇرامىنان ينفرا­قۇ­رىلىممەن قامتاماسىز ەتىلمەگەن اۋماقتاردى الىپ تاستاۋ ۇسىنىلىپ وتىر. بۇل ينجەنەرلىك-كوممۋنيكاتسيالىق ينفراقۇرىلىمدى سالۋعا جانە باستالعان وبەكتىلەردى سالۋدى اياقتاۋعا قاراجات ۇنەمدەۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. سونداي-اق ينۆەستيتسيالىق جەڭىلدىكتەردى قول­دان­بايتىن قىزمەتتىڭ باسىم تۇرلەرىنە جاتپايتىن ينۆەستورلارعا جەر ۋچاسكەسىن بەرۋدى كوزدەيتىن قۇرامداستىرىلعان رەجىمدى ەنگىزۋ ۇسىنىلادى. ەكىنشى ماسەلە – ارنايى ەكونوميكالىق ايماقتاردىڭ ناقتى ءپروفيلى جوق. سوندىقتان كەيبىر ارنايى ايماقتاردا بەيىندى ەمەس قىزمەت تۇرلەرىن قىسقارتۋ ۇسىنىلادى. مىسالى, «اقتاۋ تەڭىز پورتىنان» IT-سالانى, «استانا – تەحنوپوليستەن» دەنساۋلىق ساقتاۋدى, «استانا – جاڭا قالادان» قۇ­رىلىس سياقتى كەيبىر بەيىندى ەمەس قىزمەت تۇرلەرىن قىسقارتۋ ۇسىنىلىپ وتىر. بۇل ارنايى ەكونوميكالىق ايماقتاردىڭ الەۋەتىن ۇلكەن الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق تيىمدىلىگى بار ونەركاسىپتىك جوبالارعا شوعىرلاندىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى, – دەيدى ءى.وسپانوۆ.

قولبايلاۋ بولىپ وتىرعان تاعى ءبىر ماسەلە – قىزمەتتىڭ باسىم تۇرلەرىن كەڭەيتۋ راسىمدەرىنە كوپ ۋاقىت كەرەك. كەي­بىر الەۋەتتى ينۆەستورلار ارنايى ايماق ۇسىناتىن قىزمەت تۇرلەرىنىڭ تىز­بە­سىنە سايكەس كەلمەۋىنە بايلانىس­تى ارنايى ەكونوميكالىق ايماققا ورنالاسا المايدى. ەلدىڭ زاڭناماسىندا بەلگىلى ءبىر جوبا ءۇشىن قىزمەت تۇرلەرىن كە­ڭەيتۋ مۇمكىندىگى قاراستىرىلعان. بۇل پرو­تسەدۋرالىق تۇردە ءبىر جىلعا دەيىن سوزىلۋى مۇمكىن. مۇنداي جاعدايدا بيۋروكراتيالىق كىدىرىستەرگە بايلانىستى ينۆەستوردى جوعالتۋ قاۋپى تۋىندايدى. ول ءۇشىن كەلىسۋدىڭ كەيبىر ەلەمەنتتەرىن الىپ تاستاۋ ارقىلى مەرزىمدەردى قىسقارتۋ ۇسىنىلىپ وتىر.

– جەر ۋچاسكەسىن ساتىپ الۋدىڭ دا ءوز قيىندىعى بار. زاڭناماعا سايكەس ارنايى ايماقتىڭ جەر ۋچاسكەلەرىن قاتى­سۋشىلار ارنايى ەكونوميكالىق ايماقتىڭ قولدانىلۋ مەرزىمى وتكەننەن كە­يىن عانا ساتىپ الا الادى. بۇل جاعداي ين­ۆەستوردىڭ ەرتەڭگى كۇنگە دەگەن سەنىم­- سىزدىگىن تۋدىرادى جانە ءوز ءوندىرىسىنىڭ بارلىق الەۋەتىن ىسكە اسىرۋعا مۇمكىندىك بەرمەيدى. ءبىز يندۋستريالىق ايماقتاردىڭ قاتىسۋشىلارىمەن ۇقساس جاعدايلار بو­يىنشا بارلىق وبەكتىلەر پايدالانۋعا بەرىلگەننەن كەيىن جەر ۋچاسكەسىن ساتىپ الۋ مۇمكىندىگىن قاراستىرۋدى ۇسىنامىز. جوعارىدا اتالعان ۇسىنىستار وسى جىلدىڭ 27 ماۋسىمىندا بەكىتىلگەن ارنايى ەكونوميكالىق ايماقتاردى دامىتۋ جونىندەگى جول كارتاسىندا قامتىلعان. جول كارتاسى بارلىق جاڭا تاسىلدەردى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن باستى ستراتەگيالىق قۇجاتقا اينالادى. بۇدان باسقا, ارنايى ايماقتاردىڭ قىزمەتىن جەتىلدىرۋ ءۇشىن ءبىرشاما جۇمىس اتقارىلدى. ماسەلەن, ارنايى ەكونوميكالىق ايماقتاعى قىزمەت تۇرلەرىنىڭ تىزبەسى ناقتى ينۆەستيتسيالىق جوبالارعا ارنالعان 74 پوزيتسياعا, سونداي-اق ارنايى ايماق قاتىسۋشىلارى ساتىپ الاتىن قوسىلعان قۇن سالىعى سالىنبايتىن تاۋارلاردىڭ تىزبەسى 100 مىڭعا دەيىن كەڭەيتىلدى, – دەيدى كوميتەت توراعاسى.

شەتەل ينۆەستورى شەكەدەن قارامايدى

ارنايى ەكونوميكالىق جانە ين­دۋستريالىق ايماقتاردى دامىتۋ جو­نىندەگى بىرىڭعاي ۇيلەستىرۋ ورتالىعى QazIndustry اق باسقارما توراعاسىنىڭ ورىنباسارى مارات بوپازوۆتىڭ ايتۋىنشا, ارنايى ەكونوميكالىق ايماقتاردا ەكونوميكالىق قىزمەتتىڭ باسىم تۇرلەرىن جۇزەگە اسىراتىن 818 قاتىسۋشى تىركەلگەن. جوبالاردى ىسكە اسىرۋ ەسەبىنەن وسى كۇنگە دەيىن 5,5 ترلن تەڭگە ينۆەستيتسيا سالىنعان. ونىڭ ىشىندە ونەركاسىپتىك جوبالاردى ىسكە اسىرۋعا 2,2 ترلن تەڭگە باعىتتالعان.

– 2018 جىلدان باستاپ ينۆەستيتسيا تارتۋدىڭ وڭ ديناميكاسى بايقالادى. ارنايى ايماقتا وندىرىلگەن تاۋار ءوندى­رىسىنىڭ كولەمى 5,5 ترلن تەڭگەگە جەتتى. بۇل كورسەتكىش بويىنشا جىل سايىن وڭ ديناميكا بايقالادى جانە 2020 جىلدان بەرى جالپى كورسەتكىش 1 ترلن تەڭگەدەن اسىپ وتىر. ارنايى ايماق تاۋار نومەنكلاتۋراسى ءوندىرىستىڭ بارلىق سالاسىندا ورتا جانە جوعارى تەحنولوگيالىق تاۋارلارمەن ۇسىنىلعان. مۇنداعى قاتىسۋشىلار جولعا قويىلعان وندىرىستىك ءوزارا ءىس-قيمىلدارىمەن ەرەكشەلەنەدى. ولاردىڭ ەسەبىنەن ايماقتاردا كلاستەرلىك تاسىلدەردى جوعارى دامىتۋ الەۋەتى بار. «قورعاس – شىعىس قاقپاسى» ارنايى ەكونوميكالىق ايماعىندا سوڭعى بۋىندى لوگيستيكالىق كلاستەر قۇرىلدى. «استانا – جاڭا قالا» ايماعىندا بۇرىن قازاقستاندا بولماعان تەمىر جول جاساۋ, ماشينا كلاستەرى جاساقتالدى. «وڭتۇستىكتە» توقىما ونەركاسىبى جانداندىرىلدى. «پاۆلوداردا» مۇناي-حيميا كلاستەرىنىڭ نەگىزى قالاندى. جالپى ايماقتاردا 300-گە جۋىق ءونىم ءتۇرى شىعارىلادى, – دەيدى مارات بوپازوۆ.

ونىڭ پىكىرىنشە, وتاندىق ارنايى ەكونوميكالىق ايماقتار شەتەلدىك ينۆەستورلار ءۇشىن دە تارتىمدى. ەلىمىزدە ولاردىڭ قاتىسۋىمەن 70 جوبا جۇزەگە اسىرىلىپ جاتىر. سونىڭ ناتيجەسىندە 17 مىڭ جۇمىس ورنى قۇرىلدى.

– تىكەلەي شەتەلدىك ينۆەستيتسيالاردىڭ جالپى كولەمى 386,9 ملرد تەڭگەگە جەتتى. ارنايى ەكونوميكالىق ايماقتاردا Alstom, «ترانسماشحولدينگ», Eurocopter, Paramount Group جانە باسقا دا شەتەلدىك كومپانيالار جۇمىس ىستەيدى. ارنايى ايماقتاردا وندىرىلگەن تاۋارلاردىڭ ەكسپورت كولەمى 378,8 ملرد تەڭگەنى قۇرادى. ەكسپورت گەوگرافياسى تمد ەلدەرىنەن دە, ەۋروداق مەملەكەتتەرى مەن قىتايدى دا قامتيدى. مىسالى, «پاۆلودار» ارنايى ايماعىندا وندىرىلەتىن قىزدىرىلعان مۇناي كوكسى رەسەي مەن قىتاي نارىقتارىنا, «اقتاۋ تەڭىز پورتى» ارنايى ايماعىندا وندىرىلەتىن بولات قۇبىرلار فرانتسياعا ەكسپورتتالادى. «وڭتۇستىك» شىعاراتىن توقىما ونەركاسىبى ونىمدەرى كاناداعا, تۇركياعا, رەسەيگە جانە ورتالىق ازيا ەلدەرىنە جەتكىزىلەدى. تولەنگەن سالىق مىندەتتەمەلەرىنىڭ كولەمى شامامەن 300 ملرد تەڭگەگە جەتەدى. سونىمەن قاتار ارنايى ەكونوميكالىق ايماقتار ينفراقۇرىلىمىن جۇرگىزۋگە جۇمسالعان مەملەكەتتىك قاراجاتتى تولىق قايتارۋ قامتاماسىز ەتىلدى. ونىڭ قاتىسۋشىلارى جۇمسالعان 1 تەڭگە ءۇشىن مەملەكەتكە ينۆەستيتسيالىق سالىقتار مەن قاراجات ەسەبىنەن 6,2 تەڭگە قايتاردى.  ارنايى ايماقتاردا 20 مىڭ تۇراقتى جۇمىس ورنى قۇرىلدى. جوسپارلانعان جوبالاردى ىسكە اسىرۋ ەسەبىنەن قوسىمشا 22 مىڭ جۇمىس ورنى اشىلدى. تۇتاستاي العاندا, ارنايى ايماقتاردىڭ ەكونوميكالىق تيىمدىلىگى بايقالىپ وتىر, – دەيدى «QazIndustry» اق باسقارما توراعاسىنىڭ ورىنباسارى.