قاسيەتتى مەكەننىڭ قاي قىرىنان قاراساڭىز دا كوز سۋىرار سۇلۋلىققا تولى. اسان قايعى بابامىز جەر ءجانناتى اتاپ كەتكەلى الىپ دالانىڭ, تاۋبە, باسىنان باق كەتكەن ەمەس. جەتى وزەندى باۋىرعا باسىپ, كۇننىڭ نۇرىنا شومىلىپ جاتقان قۇيقالى قونىستى سۋرەتتەۋگە ءسوز جەتە مە؟! تۇمسا تابيعاتىنىڭ ءموپ-ءمولدىر اۋاسىمەن ءبىر تىنىستاساڭىز, جان سارايىڭىز اشىلادى, جانىڭىز راقات تابادى. جاقىندا جەتىسۋدىڭ جەتى كەرەمەتىن كوزبەن كورمەككە بەكىنىپ, ساياحاتتاپ قايتقان ەدىك.
الدىمەن ايعايقۇمعا تابان تىرەدىك. ءبىر-بىرىمەن يىق تىرەسىپ جاتقان, ۇيىلگەن توبەلەردىڭ ۇنىنە قۇلاق تۇرگەن ساتتە شارشاعانىمىز ساپ باسىلدى. انشىقۇمنىڭ داۋسى الىستان قۇمىعا ەستىلەدى. سامال جەلدىڭ اسەرىنەن تۋعان بوگدە اۋەندى سەزگەن بالالار اڭ-تاڭ. اتاعى الەمدى شارلاعان ايعايقۇم تۋرالى ەل اۋزىندا جۇرگەن ءاپسانانى سول جەردە جولىققان قاريا بايانداپ بەردى. قارتتىڭ ايتۋىنشا, جوتالارداعى جاڭعىرىق كەرى پيعىلدى, ءىشى قارا نيەتكە تولى ادامنىڭ قۇم استىندا قالىپ, جانى قينالعاننان شىققان وكسىگى كورىنەدى. ال كەيدە ەل-جۇرت دۋالانعان ارۋدىڭ ايقايىنا تەليدى. ەكى نۇسقانىڭ دا ءوز جورالعىسى بار. قۇمدى تاۋدىڭ باسىنا شىعۋ وڭاي شارۋا ەمەس. ءان سالىپ تۇراتىن مۇنداي اۋەزدى قۇمتوبە دۇنيە ءجۇزىنىڭ التى ەلىندە بار. دەسە دە, ايعايقۇمدى تاماشالاۋعا تۋريستەر اعىلىپ كەلىپ جاتىر. سولارمەن بىرگە ءبىز دە ارمانىمىزدى ايتىپ تارقاستىق.
ايعايقۇمدى ارتقا تاستاپ, شىلبىر شاتقالىنىڭ تومەنگى ساعاسىندا جاتقان عاجايىپ بەسشاتىر قورىمىنا كەلدىك. اتى ايتىپ تۇرعانداي, بەسشاتىر بەس قورعاننان قۇرالعان. بۇل – كوپشىلىكتىڭ بەرگەن انىقتاماسى. نەگىزىندە, بۇل اتاۋ كەيىنگى كەزدە قورىمنىڭ ورتاسىنداعى قورعانداردىڭ بىرىنە قاراپ ايتىلىپتى. شىندىعىنا كەلگەندە, شىلبىر شاتقالىنداعى قورعاندار ودان الدەقايدا كوپ. جادىگەرلەردىڭ ايىرماشىلىعىن اجىراتۋ مۇمكىن ەمەس. ارحەولوگتەردىڭ ەڭبەگىن ايرىقشا ايتىپ كەتكەن دە ءجون. ۇلكەن ىزدەنىستەن تابىلعان رۋحاني قازبا بايلىقتار قازاقتىڭ قايدان شىققانىن, قالاي ءومىر سۇرگەنىن ايعاقتاپ تۇرعانداي. ال ءبىز بابامىز ساقتاردان قالعان سارقىت دەپ تۇيدىك.
التىن-ەمەل اسۋىنان العان اسەرىمىزدى ايتىپ بولعانشا, الدىمىزدان شىرايلى شارىن شاتقالى قارسى الدى. شىركىن, كەميەك اڭعارلار كەشەگى ءباھادۇر بابالارىمىزدىڭ بولمىسى تەكتەس بيىكتىكتەن قورىقپايدى. شاتقالداردىڭ اجىمدارى ادامدى بىردەن وزىنە باۋراپ الادى. سيرەك كەزدەسەتىن وسىمدىكتەردىڭ مەكەنىن 2004 جىلدان باستاپ مەملەكەت قورعاۋعا العان. كورۋگە كەلگەن ءاربىر ادام ارنايى رۇقساتسىز كىرە المايدى. كۇللى الەم ۇلكەن كولورادو كانونىنىڭ «كىشى باۋىرى» سانايتىن شارىن شاتقالىن امەريكالىقتاردىڭ وزدەرى اينالسوقتاپ ءجۇر. ءتىپتى كەيبىرىنىڭ كەتكىسى جوق. تاۋ جىنىستارىنان قۇرالعان ەسكەرتكىشتەر قۇددى قولمەن جاسالعانداي قۇمىراعا, ادامعا ۇقساس. نەشە عاسىر بويى جاۋىن-شاشىن جۋىپ, قىزعىلت تۇسكە بويالعان ويدىم-ويدىم شاتقالدار ءارتۇرلى كەيىپتە. ءۇنسىز جاتقان الىپ جارتاستار تاڭعاجايىپتىعىمەن تاڭداندىرادى. ءىرىلى-ۇساقتى جارتاستاردى پىشىنىنە بايلانىستى ماڭايىنداعى حالىق «جالماۋىز كەمپىر شاتقالى», «قامالدار اڭعارى» دەپ تە اتايدى ەكەن. تاعى ءبىر ايتا كەتەتىنى, شارىن شاتقالى قازاقستان تابيعاتىنىڭ ءىنجۋ-مارجانى سانالادى. بۇل – وعان ەلدىڭ بەرگەن باعاسى.
كەلەسى كۇنى «ەسىك» مەملەكەتتىك تاريحي-مادەني قورىق-مۋزەيىنىڭ تابالدىرىعىنان اتتاعان ساتتە, سوناۋ V عاسىردا جۇرگەندەي كۇي كەشتىك. ساق پەن عۇننان ساقتالعان بۇيىمدار بىلىمگەرلەردىڭ ارحەولوگياعا دەگەن قۇشتارلىعىن وياتتى. ءىشى كونە دۇنيەلەردىڭ كەنىشى ىسپەتتى. الەم حالقى اۋزىن اشىپ قارايتىن «التىن ادامدى» قولمەن ۇستاپ, كوزبەن كوردىك. ايتا كەتەيىك, مۇراجايدا «ساقتاردىڭ تاريحى مەن مادەنيەتى», «التىن ادام», «قازاقستان ارحەولوگياسى» جانە «التىن ادامنىڭ قۇپياسى» اتتى 4 ەكسپوزيتسيالىق زال مەن «التىن ادامدى» العاش اشۋشىلاردىڭ ءبىرى ارحەولوگ بەكمۇحانبەت نۇرمۇحانبەتوۆتىڭ مەموريالدىق بولمەسى بار. ءبىز ءۇشىن ەڭ كەرەمەتى ەجەلگى ساق قالالارىنىڭ مادەنيەتى بولدى.
ساپار بارىسىندا V عاسىردان اتتاپ, XIX عاسىردا سالىنعان جاركەنت مەشىتىنىڭ الدىنا كەلدىك. ساۋلەتشى حون پيكتىڭ شەبەرلىگىنەن تۋعان دۇنيە. قىتايلىق قۇپيانى قازاق دالاسىنا اكەلگەن حاس شەبەردىڭ باسى وسى مەشىتتىڭ كەسىرىنەن شابىلىپتى. ونى ءبىرىمىز بىلسەك, ءبىرىمىز بىلمەيمىز. بۇگىندە ۇلتتىق مۋزەيدىڭ ەسەبىندە. سىرى كەتسە دە, سىنى كەتپەگەن مەموريالدى مەشىت 52 باعانا تىزبەگىمەن اينالدىرا قورشالعان. ارقالىعى اعاشقا تۇسىرگەن اسەم ويمىشپەن ناقىشتالىپ جاسالىپتى. باعانالاردى قۇراستىرۋدا بىردە-ءبىر شەگە, بىردە-ءبىر تۇتقا قاعىلماعان. ينتەرەرىن قوسپاعاندا وسىنىڭ ءوزى مەشىتتىڭ ەرەكشەلىگىنەن حابار بەرەدى. سونىمەن قاتار الدىنا وتىرعىزىلعان قارا اعاش مەشىتتىڭ جاسىن ساناپ تۇرعانداي. بۇتاقتارى جەر ءسۇزىپ جاتىر. ءارتۇرلى تۇسكە بويالعان سىرتقى كورىنىسى الىستان مەنمۇندالاپ تۇرادى. بىلىمگەرلەر ەندى مۇندا ءجيى كەلىپ تۇراتىنىن جارىسىپ ايتىپ جاتتى. ءبىز دە قايتا اينالىپ كەلەرىمىزگە ەش كۇمان كەلتىرمەدىك.
جاقۇتتى جاركەنت قالاسىندا كونەكوز مەشىتپەن قاتار جەتى عاسىردىڭ كۋاسى اۋليەاعاش بار. قالاعا كەلىپ تۇرىپ, وعان سوقپاي كەتۋ ورنى تولماس ولقىلىق. تامىرى تەرەڭدە جاتقان الىپ اعاشقا جەتى ادامنىڭ قۇشاعى ارەڭ جەتەدى. باسىنان تالاي ناۋبەتتى وتكىزسە دە, ءوز تۇعىرىن ساقتاپ قالعان. اينالاسىنداعى ءوزى تۇرپاتتاس قارا اعاشتار قالقان بولىپ تۇرعانداي. ايتپاقشى, اۋليەاعاش جايلى ايتىلاتىن اڭىز-اڭگىمەلەر وتە-موتە كوپ. ءبىر تاڭعالاتىنى, اعاشتىڭ جانىندا ءبىر تامىردان تارالعان جەتى بىردەي جاس اعاش ءوسىپ تۇر. حالىق ونى «جەتى اعايىندى» دەپ اتايدى. سول اعايىندىلاردىڭ دىڭىنەن تامشىلاپ تۇرعان شيپالى سۋدان بارلىعىمىز ءدام تاتتىق.
سوڭعى ايالداماعا دا تاياپ قالدىق. جۇرگىزۋشى ىلە جاعاسىندا سالىنعان كونە شاھارعا بارىپ توقتادى. ارنايى سالىنعان شاعىن قالاشىق قوناقجاي قازاق رۋحانياتىنىڭ قايماعى ىسپەتتى. قاقپاسى ۇنەمى اشىق جاتادى. جاۋگەرشىلىك زاماندا سوعىسۋعا ءتيىمدى بولۋ ءۇشىن بوي كوتەرگەن قالانىڭ كوشىرمەسى بۇل. ىشىنە بايىرعى قازاق ەلىنىڭ سالت-داستۇرىنە نەگىز بولعان دۇنيەلەر جينالعان.
ءۇش تاۋلىككە سوزىلعان ساپاردىڭ سالتاناتى وسىمەن ءتامام. جەتىسۋ – رۋحاني ولكە. نەگە دەسەڭىز, داڭقتى بابالاردىڭ تابانى تيگەن توپىراقتىڭ قۇنارلىعى مەن قۇندىلىعى اقىننىڭ جىرىنا ارقاۋ بولىپ, مادەنيەتتىڭ مايەگىنە اينالدى.
جەتىسۋ وبلىسى