پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى – ساۋدا جانە ينتەگراتسيا ءمينيسترى باقىت سۇلتانوۆ ورتالىق كوممۋنيكاتسيالار قىزمەتى الاڭىندا الەۋمەتتىك ماڭىزى بار ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارىنىڭ باعاسىن تۇراقتاندىرۋ جانە مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرمالارىن ورىنداۋ بارىسى تۋرالى باياندادى. ونىڭ ايتۋىنشا, ۇكىمەت داعدارىسقا قارسى ءىس-شارالار باعدارلاماسىن قابىلداپ, ينفلياتسيانى تەجەپ, تومەندەتپەك.
«اينالىم سحەماسى» 86,5 ملرد تەڭگەگە جەتتى
«بۇدان بولەك, ساۋدا قىزمەتىن رەتتەۋ تۋرالى زاڭ وسىنداي جاعدايدا الەۋمەتتىك ماڭىزى بار ازىق-ت ۇلىككە شەكتى باعانى, ساۋدا ۇستەمەلەرىن بەلگىلەۋدى جانە ەكسپورتتى شەكتەۋدى كوزدەيدى. سونداي-اق فيسكالدىق شارالاردى كۇشەيتۋ, تاۋاردىڭ فيزيكالىق قولجەتىمدىلىگىن قامتاماسىز ەتۋ جانە ەگىس كەزەڭىندە تۇتىنۋ ءۇشىن قاجەتتى تاۋار كولەمىن بەلگىلى ءبىر ايماقتىڭ فورۆاردتىق ساتىپ الۋىن قامتاماسىز ەتۋ بولدى. بۇل ءۇشىن جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگانداردىڭ رەسۋرستارى جەتكىلىكتى. نارىقتى قاجەتتى تاۋارمەن تولتىرىپ وتىرۋعا سۇرانىسى جوعارى تاۋارلاردى ءوندىرۋ مەن وڭدەۋدى ىنتالاندىرۋ شارالارى دا ىقپال ەتەتىن بولادى. بۇل سالالىق مەملەكەتتىك ورگاننىڭ مىندەتى», دەدى ب.سۇلتانوۆ.
بۇل رەتتە سپيكەر قازىرگى زامانعى نارىقتىق ساۋدا جۇيەسىنىڭ مىندەتى – سورەلەردە ءادىل جانە بولجامدى باعا بەلگىلەۋدى قامتاماسىز ەتۋ بولىپ تابىلاتىنىن اتاپ ءوتتى. ءتيىمدى جۇيەنىڭ نەگىزى – وندىرىستىك وتكىزۋ تىزبەگىنىڭ بارلىق قاتىسۋشىسىنىڭ, ياعني وندىرۋشىلەر مەن ترەيدەرلەردىڭ, تاسىمالداۋشىلاردىڭ, ساتۋشىلاردىڭ جانە تۇتىنۋشىلاردىڭ ورتاق مۇددەسىن ساقتاۋ. ال بۇل قاعيداتتاردىڭ بۇزىلۋى تاۋارلاردىڭ فيزيكالىق جەتىمسىزدىگى, دۇرلىكپە سۇرانىس, باعانىڭ ءوسۋى جانە تۇتىنۋشى قۇقىعىنىڭ بۇزىلۋىنا اكەلەدى. مۇنداي جاعدايدا مەملەكەت ارالاسۋعا ءماجبۇر جانە قاتىسۋشىلار اراسىنداعى قاتىناستاردى تەڭدەستىرۋ ماقساتىندا رەتتەۋشى رەتىندە ارەكەت ەتەدى.
ب.سۇلتانوۆتىڭ ايتۋىنشا, بۇگىندە «اينالىم سحەماسىنىڭ» قارجىلاندىرۋ كولەمى 86,5 ملرد تەڭگەگە جەتىپ, نارىققا ىقپال ەتۋ ۇلەسى 4%-دى قۇرادى. الايدا ءتىپتى مۇنداي شامالى كولەمنىڭ ءوزى بۇل مەحانيزمنىڭ تيىمدىلىگىن كورسەتىپ وتىر.
«مىسال رەتىندە قاراعاندى وبلىسىن كەلتىرۋگە بولادى. ءساۋىر ايىندا 2 709 توننا كولەمىندە كارتوپتى بولشەك ساۋدادا 85 تەڭگە دەڭگەيىندە بەلگىلەنگەن باعامەن جەتكىزۋگە شارت جاسالدى. ال جەرگىلىكتى نارىقتا كوممەرسانتتاردىڭ قويعان باعاسى 175 تەڭگە بولدى. ناتيجەسىندە نارىقتاعى ورتا باعا 135 تەڭگەگە تەڭەستى. بۇل وڭىرلەر بويىنشا قالىپتاسقان ەڭ تومەنگى باعا بولدى. وسى جۇمىس ودان ءارى جالعاسادى. سونداي-اق جاو, اكك, ساۋدا جەلىلەرى جانە جەرگىلىكتى تاۋار وندىرۋشىلەر ءبىر جۇيەگە ەنگىزىلگەن اقپاراتتىق جۇيە قۇرىلادى. «Qdata» ساۋدا بويىنشا اناليتيكالىق پلاتفورمادا اقپارات اشىق جاريالانادى, بۇل باعالارعا ءوز اسەرىن تيگىزەدى دەپ ويلايمىز», دەدى سپيكەر.
بىرىڭعاي اقپارات كوزى پايدا بولدى
مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىنا سايكەس جىل سوڭىنا دەيىن ۇكىمەت وتاندىق اۋىل شارۋاشىلىعى تاۋارىن وندىرۋشىلەردىڭ ونىمدەرىن ءىرى ساۋدا جەلىلەرىنە وتكىزۋدى قولداۋعا باعىتتالعان زاڭنامالىق باستامالاردى ۇسىنباق. سورەلەرگە قولجەتىمدىلىكتى قامتاماسىز ەتۋ, ۇستەمەاقىلار شەگىن رەتتەۋ جانە دەلدالدار سانىن ازايتۋ جونىندەگى شارالار قابىلدانادى. «Qdata» ساۋدا بويىنشا اناليتيكالىق پلاتفورماسى ىشكى ساۋدانىڭ جاي-كۇيىن, ينفراقۇرىلىم جۇكتەمەسىن, يمپورت/ەكسپورت ديناميكاسىن, تاۋارلار مەن قىزمەتتەر باعاسىنىڭ وزگەرۋىنە تالداۋ جانە مونيتورينگ جاساپ, مەملەكەتتىك ورگانداردى ساپالى اناليتيكامەن قامتاماسىز ەتىپ وتىرادى. سونداي-اق بيزنەس ءۇشىن ءادىل باسەكەلەستىكتى قالىپتاستىرادى. ال تۇتىنۋشىعا قولجەتىمدى باعامەن ساپالى تاۋارلاردى ساتىپ الۋىنا مۇمكىندىك تۋادى. بۇگىندە وسى پلاتفورما ارقىلى ۇكىمەتتە وڭىرلەر بويىنشا تاۋار قورى, ءوندىرۋ جانە تۇتىنۋ كولەمى تۋرالى بىرىڭعاي اقپارات كوزى پايدا بولدى. اپتاسىنا ەكى رەت جاو وسى جۇيە ارقىلى تەكسەرىلىپ, ماسەلەلەر شەشىلۋدە», دەدى ساۋدا ءمينيسترى بۇل جايىندا.
جالپى, جوسپارلانعان شارالاردى جۇزەگە اسىرۋ ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتىپ, باعانى تۇراقتاندىرىپ, تۇپتەپ كەلگەندە ازاماتتاردىڭ ءال-اۋقاتىنا وڭ اسەر ەتەدى.
ب.سۇلتانوۆتىڭ ايتۋىنشا, قازاقستان قانت بويىنشا يمپورتقا تاۋەلدى. قانتتىڭ جالپى تۇتىنۋدىڭ 7%-ى عانا وتاندىق قىزىلشادان وندىرىلەدى, قالعان كولەمى رەسەي فەدەراتسياسىنان, تمد ەلدەرىنەن جانە شيكى قانت تۇرىندە, نەگىزىنەن برازيليادان يمپورتتالادى. قانت سالاسىن دامىتۋدىڭ بىرقاتار باعدارلاماسى قابىلدانىپ, ىسكە اسىرىلعانىنا قاراماستان, سالالىق ۆەدومستۆولار ىشكى قاجەتتىلىكتى تولىق قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن ءوندىرىستى ىنتالاندىرا المادى. پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى – ساۋدا جانە ينتەگراتسيا ءمينيسترى مۇنى مويىندادى. ونىڭ ايتۋىنشا, ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق الاڭىندا ءۇشىنشى ەلدەردەن قانت يمپورتىنا تاۋەلدىلىكتەن ارىلۋ ءۇشىن بارلىق 5 ەلدىڭ كەلىسىمى بويىنشا ارنايى شەشىمدەر قابىلداندى. ول ءۇشىن ارنايى باجدار جاسالدى.
«رەسەيدە, بەلارۋستە بۇل دەر كەزىندە شارا قولدانۋعا مۇمكىندىك بەردى. بۇگىندە ولار وزدەرىن شيكىزات وندىرۋمەن قامتاماسىز ەتتى. وكىنىشكە قاراي, بىزدە كليماتتىق جاعدايلارعا جانە سۋدىڭ قولجەتىمدىلىگىنە بايلانىستى بىرقاتار سۋبەكتيۆتى جانە وبەكتيۆتى سەبەپتەر, ياعني تاۋەلدىلىك بار. بىزگە اشم-مەن بىرگە ءتيىستى باعدارلاما ازىرلەۋ تاپسىرىلدى, وندا تاۋار وندىرۋشىلەر تاراپىنان سۋبسيديالاۋ جانە قارسى مىندەتتەمەلەر ماسەلەلەرىن پىسىقتايمىز. ەڭ باستىسى, وتە ماڭىزدى ءونىمدى ءوندىرۋ جانە شيكىزات بازاسى ۋاقتىلى قامتاماسىز ەتىلۋى ءۇشىن وتاندىق فەرمەرلەر مەن زاۋىتتاردى قولداۋ. بۇگىندە وتاندىق قانت سالاسىن دامىتۋ بويىنشا ناقتى قادامدار بەلگىلەندى», دەدى سپيكەر.
كوكونىس كولەمى جەتكىلىكتى
وسى جىلى قاجەتتى ءونىم كولەمىنىڭ بولۋىنا جانە ىشكى نارىقتا تاپشىلىقتىڭ بولماۋىنا قاراماستان, قانت پەن كوكونىس ونىمدەرى باعاسىنىڭ ءوسۋى بايقالدى. كوكونىس ونىمدەرى اراسىندا پيازدىڭ باعاسى ءوستى. دەگەنمەن اۋىل شارۋاشىلىعى ءمينيسترى ەربول قاراشوكەەۆ ىشكى نارىقتا پيازدىڭ قورى جەتكىلىكتى ەكەنىن اتاپ ءوتتى. ونىڭ ايتۋىنشا, اي سايىنعى قاجەتتىلىك 26 مىڭ توننا بولسا, بۇگىندە پياز قورى 35 مىڭ تونناعا جۋىقتى قۇرايدى. «ماۋسىم ايىنان باستاپ ەرتە پىسەتىن پياز جينالۋدا. ەرتە پىسەتىن پيازدىڭ جالپى كولەمى 90 مىڭ توننادان اسادى دەپ كۇتىلۋدە, ونىڭ 35,2 مىڭ تونناسى جينالدى. شىلدە ايىنىڭ سوڭىنا دەيىن جانە تامىزدىڭ ءبىرىنشى جارتىسىندا 50 مىڭ توننادان استام پياز جيناۋ جوسپارلانعان. سوڭعى ۋاقىتتا پياز شىعارۋعا شەكتەۋ شارالارىن ەنگىزۋ ماسەلەسى تالقىلانىپ جاتىر, الايدا مينيسترلىك بۇل ماسەلەنى قولدامايدى. سەبەبى ەرتە پىسەتىن پيازدىڭ ساقتالۋ مەرزىمى وتە قىسقا. سوندىقتان ءۇش ايدىڭ ىشىندە 90 مىڭ توننا پيازدى قازاقستاندا تولىقتاي تۇتىنۋ مۇمكىن ەمەس. ونىڭ بۇزىلىپ, تۇتىنۋشىعا جەتپەي قالۋ قاۋپى جوعارى. بۇل ماسەلە ۆەدومستۆوارالىق كوميسسيادا شەشىلەدى. سونىمەن قاتار قازىر مينيسترلىك تۇركىستان جانە جامبىل وبلىستارىنىڭ اكىمدىكتەرىمەن بىرلەسىپ, پياز وندىرۋشىلەر مەن وزگە وبلىس, قالالار اكىمدىكتەرى اراسىندا كەلىسىمشارتتار جاساۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋدە. كەزدەسۋ قورىتىندىسى بويىنشا پيازدى ساتۋ باعاسى كيلوسىنا 220 تەڭگەدەن 110 تەڭگەگە دەيىن تومەندەدى», دەدى ۆەدومستۆو باسشىسى.
قىركۇيەكتەن باستاپ كۇزگى پيازدى جيناۋ باستالادى. ونىڭ كولەمى 1 ملن توننادان استام بولادى دەپ بولجانۋدا, بۇل ىشكى نارىقتىڭ قاجەتتىلىگىن تولىق كولەمدە قامتاماسىز ەتەدى. دەمەك پياز كولەمى جەتكىلىكتى جانە شەكتەۋ شارالارىن ەنگىزۋدىڭ قاجەتتىلىگى جوق.
ە.قاراشوكەەۆ اكىمدىكتەردىڭ اقپاراتى بويىنشا بۇگىندە كارتوپ قورى دا جەتكىلىكتى ەكەنىن ايتتى. ماۋسىم ايىنان باستاپ ەرتە كارتوپ جيناۋ باستالدى. ەرتە پىسەتىن كارتوپتىڭ جالپى ءونىمى بۇگىندە 270 مىڭ توننانى قۇرايدى. تامىزدىڭ ءبىرىنشى جارتىسىندا 7,8 مىڭ توننا جيناۋ جوسپارلانعان. ەرتە پىسەتىن كارتوپ ءونىمىنىڭ جينالۋى ىشكى نارىقتى مولىقتىرۋعا جانە كارتوپ باعاسىنىڭ تۇراقتانۋىنا ىقپال ەتتى. وسى ايدىڭ باسىنان بەرى كارتوپتىڭ باعاسى 5%-عا (184 تگ/كگ-نان 179 تگ/كگ-عا دەيىن) تومەندەدى.
«كارتوپ بويىنشا ىشكى نارىقتىڭ ايلىق قاجەتتىلىگى 153 مىڭ توننانى قۇرايدى. قىركۇيەكتەن باستاپ كۇزگى كارتوپتى جيناۋ باستالادى, ونىڭ كولەمى 4 ملن توننادان اسادى, بۇل ىشكى نارىقتىڭ قاجەتتىلىگىن تولىق قامتاماسىز ەتەدى جانە بەلگىلى ءبىر كولەمدى ەكسپورتقا جونەلتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. قىرىققابات پەن ءسابىز بويىنشا دا جاعداي تۇراقتى. ياعني ەرتە قىرىققابات پەن ءسابىز كولەمى كۇزگى ەگىن جيناعانعا دەيىن ىشكى نارىقتى قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن جەتكىلىكتى. سونىمەن قاتار تامىزدىڭ سوڭعى ونكۇندىگىنەن باستاپ كوكونىس ونىمدەرىنىڭ كۇزگى ءونىمى نارىققا شىعادى دەپ كۇتىلۋدە», دەدى ە.قاراشوكەەۆ.
قانت بالانسى وڭ سالدونى كورسەتەدى
اۋىل شارۋاشىلىعى ءمينيسترى قانت ماسەلەسىنە دە توقتالىپ ءوتتى. ونىڭ ايتۋىنشا, بيىل قاڭتار ايىنان باستاپ وتاندىق قانت زاۋىتتارى 120 مىڭ توننا قۇراق شيكىزاتىنان الىنعان قانت ءوندىردى, بۇل وتكەن جىلدىڭ ۇقساس كەزەڭىمەن سالىستىرعاندا 19%-عا ارتىق. سوعان سايكەس شىلدە ايىنىڭ باسىندا رەسپۋبليكاداعى قانت قورى 28 مىڭ توننانى قۇرادى, ايدىڭ سوڭىنا دەيىن 37 مىڭ توننا قانت وندىرىلەدى دەپ بولجانۋدا.
«كۆوتا شەڭبەرىندە يمپورت كولەمى 33,3 مىڭ توننانى قۇرايدى. وسىلايشا, 69,8 مىڭ توننا قاجەتتىلىك كەزىندە ىشكى نارىقتاعى قانتتىڭ جالپى قورى 98,1 مىڭ توننانى, نارىقتىڭ قامتاماسىز ەتىلۋى شامامەن 140%-دى قۇرايدى. تامىز ايىنداعى قانت تەڭگەرىمىنە كەلەتىن بولساق, بولجامدى قاجەتتىلىك 69,8 مىڭ توننانى قۇرايدى, بۇل تۇتىنۋدىڭ ەڭ جوعارى كولەمى. تامىز ايىنىڭ باسىندا رەسپۋبليكا بويىنشا قانتتىڭ قورى 35 مىڭ توننا, اق قانت يمپورتى 42,2 مىڭ توننا دەڭگەيىندە كۇتىلۋدە. اكىمدىكتەر قورلارىن ەسكەرە وتىرىپ, رەسپۋبليكا بويىنشا قانتتىڭ جالپى قورى تامىز ايىنىڭ اياعىنا دەيىن 118 مىڭ توننانى, نارىقتىڭ قامتاماسىز ەتىلۋ دەڭگەيى 169% قۇرايدى دەپ جوسپارلانعان. شىلدە-تامىز ايلارىندا ءوزىمىزدى قامتاماسىز ەتۋگە قانت قورى جەتكىلىكتى», دەدى اۋىل شارۋاشىلىعى ءمينيسترى.
پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى – ساۋدا جانە ينتەگراتسيا ءمينيسترى ب.سۇلتانوۆتىڭ ايتۋىنشا, قانت زاۋىتتارى وتاندىق قىزىلشانىڭ ماۋسىمارالىق كەزەڭىندە قانت شيكىزاتىن ىزدەۋگە ءماجبۇر, ال بۇل بيرجالىق تاۋار, سپوت باعامەن ساتىلادى, كەلىسىمشارتتار جاسالادى, تاۋەكەلدەر بار. كورشى ەلدەردەن ارزان قانت كەلگەندە, ءبىزدىڭ زاۋىتتاردىڭ جۇمىسىنا «كەدەرگى» كەلتىرەدى, وسىنداي ساتتە زاۋىتتار توقتاۋعا ءماجبۇر بولادى. سوندىقتان سوڭعى بىرنەشە جىلدا تۇتىنىلاتىن قانتتىڭ 570 مىڭ تونناسىنىڭ باسىم بولىگى 400 مىڭ تونناعا دەيىن رەسەيدەن يمپورتتالادى.
ء«بىز ءبىرىنشى كەزەكتە زاۋىتتاردى شيكىزاتپەن قامتاماسىز ەتۋىمىز كەرەك, ەكىنشى جاعىنان, دەمپينگ بولماس ءۇشىن كەپىلدەندىرىلگەن ساتۋدى قامتاماسىز ەتۋىمىز قاجەت. بۇل ماسەلەنى ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق الاڭىندا دا, وزىمىزدە دە قاراستىرۋدامىز. زاۋىتتارىمىزعا باسقا ەلدەر تاراپىنان دەمپينگ بولادى دەپ قورىقپاي, ىشكى نارىققا كەپىلدەندىرىلگەن ءونىمنىڭ قاجەتتى كولەمىن شىعارۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن باقىلاۋ باعالارىنىڭ ەڭ تومەنگى دەڭگەيىنىڭ قۇرالدارىن ەنگىزۋ ءۇشىن ءتيىستى ەسەپتەۋلەر جۇرگىزۋدەمىز. ارينە, بۇل كۇردەلى دە داۋلى تەتىك, بىراق وسى باعىتتاعى ەكىجاقتى جانە كوپجاقتى الاڭدا جۇمىس ىستەيتىن بولامىز. وسى كەزەڭدە قانت زاۋىتتارىنىڭ اياققا تۇرۋىن جانە فەرمەرلەردىڭ ءتيىستى سۇرانىسىن قامتاماسىز ەتۋىمىز كەرەك. اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنىڭ ناقتى پايىمى بار: سۋبسيديالاردىڭ جالپى كولەمى شامامەن 160 ملرد تەڭگە. بۇل فەرمەرلەردىڭ جۇمىسىنا جانە زاۋىتتار ءۇشىن كەپىلدەندىرىلگەن ساتۋدى قامتاماسىز ەتۋگە اكەلەدى. سالاعا شامامەن 400 ملرد تەڭگە ينۆەستيتسيا سالىنادى دەپ كۇتىلۋدە. جالپى, ءبىزدىڭ ءبىرىنشى كەزەڭدەگى مىندەتىمىز 2026 جىلعا قاراي وتاندىق قانت ءوندىرىسىن وتاندىق شيكىزاتتان 7 ەسەگە دەيىن جەتكىزۋ», دەپ اتاپ ءوتتى ۆيتسە-پرەمەر.
ب.سۇلتانوۆ وڭىرلەر اراسىندا جەتكىزۋ جانە ۇلەستىرۋ بويىنشا ىركىلىستەر بار ەكەنىن ايتتى. سوندىقتان وسى پروتسەستەردى قولمەن رەتتەۋ ءۇشىن جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندارمەن اپتاسىنا 2 رەت ءتيىستى بەينەكونفەرەنتسيالار وتەدى.