الەمدە جەر كولەمى جاعىنان توعىزىنشى ورىندا تۇرمىز, وسىنىڭ كوبى اۋىل شارۋاشىلىعىنا جارامدى جەرلەر دەپ ماقتانامىز. الايدا اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن ءوندىرۋ جاعىنان توعىزىنشى ورىندا تۇرا المايمىز. توعىزىنشى ورىندى ايتاسىز, حالىققا ەڭ قاجەت دەگەن ونىمدەردى وندىرە الماي, يمپورتقا تاۋەلدى بولىپ وتىرعان كۇيىمىز مىناۋ.
جۋىقتا عانا بولعان, ءالى دە جالعاسىپ كەلە جاتقان «قانت دۇربەلەڭى» كوپ ادامعا وي سالدى. جالپى, قازاقستاندا «قانت جىرى» بۇرىننان بار. ەكى-ءۇش جىلدا ءبىر قايتالانىپ قوياتىن ادەتتەگى باس اۋرۋى دەسەك تە, بيىلعى دۇربەلەڭنىڭ توتەنشە سيپاتى بولدى. ماماندار بۇل پروبلەمانى رەسەيگە سالىنعان سانكتسيامەن, رەسەيدىڭ قانت ەكسپورتىنا توقتام سالۋىمەن بايلانىستىرۋدا. سولاي بولسا, سولاي شىعار. بىراق ءبىزدىڭ ويىمىزشا, تۇپكىلىكتى سەبەپ بۇل ەمەس. سەبەبى بۇل «الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق كەسەلدىڭ» العاشقى نىشانى كوپ جىل بۇرىن قازاقستاندىق قانت زاۋىتتارىنىڭ قىزىلشا وسىرەتىن جەرگىلىكتى فەرمەرلەر ءونىمىن ساتىپ الۋدان باس تارتىپ, الەمنىڭ تاعى ءبىر شالعايىندا جاتقان برازيليا سەكىلدى ەلدەردەن قانت قۇراعىن تاسىمالداۋىنان باستاۋ العان بولاتىن. ويتكەنى قازاقستانداعى قىزىلشا ەگىستىگىنىڭ كولەمى ونداعان ەسە قىسقارىپ, ەكى-ءۇش مىڭ گەكتار دەڭگەيىنە دەيىن تومەندەگەن, كوپتەگەن قىزىلشا ءوسىرۋشى ناپاقالارىنان ايىرىلعان ەدى. سوڭعى جىلدارى ۇكىمەت حالىقتىڭ جانايقايىمەن قىزىلشا ءوسىرۋ ىسىنە قايتا ءمان بەرىپ, ەگىستىك كولەمىن ەداۋىر ۇلعايتتى دەسەك تە, پروبلەمانىڭ شەشىم تاپپاعانى سوڭعى وقيعادان ايقىن كورىندى.
جۋىقتا ۇكىمەتتىڭ كەڭەيتىلگەن وتىرىسىندا مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ «قازىر ينفلياتسيانىڭ شارىقتاپ كەتۋى ەڭ كۇردەلى ماسەلە بولىپ وتىر. باعانىڭ وسۋىنە ازىق-ت ۇلىك ينفلياتسياسى اسەر ەتتى. ونىڭ دەڭگەيى 19,2 پايىزعا جەتتى. جالپى, ازىق-ت ۇلىك بىردەن 80 پايىزعا قىمباتتادى. ۇكىمەتتىڭ باعانى تۇراقتاندىرۋعا باعىتتالعان شارالارى ءتيىمسىز بولىپ شىقتى. ۇكىمەت ينفلياتسيانى ەسكى ءادىس-تاسىلمەن توقتاتقىسى كەلەدى. ونىڭ وزىندە بيۋدجەتتەن قوسىمشا قاراجات ءبولىپ, باعانى جاساندى تۇردە عانا رەتتەپ وتىر. ياعني قىمباتشىلىقتىڭ سەبەبىمەن ەمەس, سالدارىمەن كۇرەس ءجۇرىپ جاتىر. ال شىن مانىندە, كەرىسىنشە بولۋى كەرەك», دەپ ۇكىمەتتىڭ وسى باعىتتاعى جۇمىستارىن ءبىراز سىنعا الدى. اتىشۋلى قانت ماسەلەسىنە دە توقتالىپ ءوتتى. سالالىق مينيسترلىك وسىدان ءبىراز بۇرىن عانا «قازاقستان 2023 جىلى قۇس ەتى, شۇجىق, بالىق, ىرىمشىك, قانت, ءسۇت ونىمدەرى جونىنەن ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋگە قول جەتكىزەدى» دەپ مالىمدەگەنىمەن, ناقتى كارتينانىڭ باسقاشا قالىپتاسقانىن اتاپ كورسەتتى.
بۇرىن ىسكە قوسىلعان جەتى قانت زاۋىتىنىڭ قازىر تورتەۋى عانا جۇمىس ىستەپ تۇر. سونىڭ وزىندە ءوز قۋاتتارىنىڭ 31 پايىزى دەڭگەيىندە عانا. مينيسترلىك قىزىلشا ەگىستىگىنىڭ كولەمىن 6 ەسە ارتتىرامىز دەگەنىمەن ونىڭ كولەمى دە قىسقارا تۇسكەن. مىنە, وسىنداي جاعدايلار سالدارىنان قازاقستان قازىر قانتتىڭ 90 پايىزىن شەتتەن تاسىمالداۋعا ءماجبۇر بولۋدا. سوندىقتان پرەزيدەنت ەلىمىزدە قانت ءوندىرىسىن دامىتۋ جونىندە شۇعىل تۇردە جەكە جوبا جاساۋعا تاپسىرما بەردى.
مەملەكەت باسشىسى ۇكىمەتتىڭ ءار سالاداعى جۇمىستارىن كەڭىنەن قامتىپ, كەمشىلىكتەرىن اتاپ كورسەتىپ, سىننان ءتيىستى قورىتىندى شىعارۋدى تالاپ ەتكەن بولاتىن. پرەزيدەنت ءسوزى كاسىپكەرلىك ورتانى دا ءدۇر سىلكىندىرىپ, قازىر ۇكىمەت پەن «اتامەكەن» ۇلتتىق كاسىپكەرلەر پالاتاسى اراسىندا بىرلەسىپ جۇمىس ىستەۋگە دەگەن نيەت كۇشەيە ءتۇستى. ۇكىمەت پەن بيزنەس اراسىندا ديالوگ قۇرۋ ءۇشىن ۇسىنىستاردى جالپىلاۋ, ۆەدومستۆولار وكىلدەرىمەن تالقىلاۋ جانە كەيىننەن ىسكە اسىرۋ بويىنشا بارلىق مۇمكىندىك قالىپتاستىرىلدى. سالالىق جۇمىس توپتارى ءار مينيسترلىك جانىنان قۇرىلعان, سونداي-اق پالاتا بارلىق نەگىزگى مەملەكەتتىك جانە ۆەدومستۆوارالىق كوميسسيالاردىڭ قۇرامىنا كىرگەن. اپتا سايىن پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى ەرۇلان جاماۋباەۆتىڭ توراعالىعىمەن جيىندار وتكىزىلەدى. جاقىندا پرەمەر-مينيستر دەڭگەيىندە وتاندىق كاسىپكەرلەر كەڭەسى قۇرىلدى.
«اتامەكەن» ۇكپ تورالقا توراعاسى رايىمبەك باتالوۆتىڭ ايتۋىنشا, كەڭەيتىلگەن وتىرىستا مەملەكەت باسشىسى ۇكىمەت جانە جالپى ەلدىڭ الدىندا تۇرعان سىن-قاتەرلەردى ناقتى بەلگىلەپ بەردى. «قازىرگى ەكونوميكالىق جاعدايدا ەلدەگى بارلىق ينستيتۋتقا بىرىگىپ, مەملەكەت باسشىسى تاپسىرعان مىندەتتەردى بىرلەسىپ ورىنداۋعا كۇش سالۋ ماڭىزدى. ءبىز بۇكىل بيزنەستى بىرىكتىرگەن ۇلتتىق كاسىپكەرلەر پالاتاسى رەتىندە كاسىپكەرلەر مەن نارىق قاتىسۋشىلارىنا ۇكىمەت جانە اكىمدىكتەرمەن بارلىق اۋداندىق جانە وڭىرلىك پالاتالار مەن الاڭدار ارقىلى وسى پروتسەسكە بەلسەندى قاتىسۋعا ۇسىنامىز, شاقىرامىز», دەيدى ر.باتالوۆ.
پالاتا ساراپشىلارى قانت سالاسىنا تالداۋ جۇرگىزىپ, ودان ءارى دامىتۋ, ونىڭ ىشىندە ىشكى نارىقتى قانتپەن تولىقتىرۋ بويىنشا وزىندىك تۇجىرىم قالىپتاستىردى. نەگىزگى ينديكاتورلار – سالانى جەر, سۋ, تۇقىممەن جانە تاعى باسقا رەسۋرستارمەن قامتاماسىز ەتۋ. مىسالى, ىشكى نارىقتى 50% جانە ودان دا كوپ ءوز قانت وندىرىسىمەن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن 104 مىڭ گەكتار سۋارمالى جەردى (قازىر 12,3 مىڭ گەكتار) وسى ونىمگە ارناپ تۇراقتى اۋىسپالى ەگىسكە ەنگىزۋ كەرەك. وسىعان ۇقساس تالداۋ قۇس شارۋاشىلىعى بويىنشا جۇرگىزىلىپ, ىشكى نارىقتى قۇس ەتىمەن قامتاماسىز ەتۋ بويىنشا ناقتى ۇسىنىستار ازىرلەندى.
سونداي-اق اۋىل شارۋاشىلىعىن دامىتۋدىڭ نەگىزگى فاكتورى زاماناۋي جانە ساپالى ماشينا-تراكتور پاركى ەكەنى بەلگىلى. ەگىستىكتەردە توزعان اۋىل شارۋاشىلىعى تەحنيكاسىن قولدانۋ ماۋسىمدىق جۇمىستاردى جۇرگىزۋ مەرزىمدەرىنىڭ ۇزارۋىنا عانا ەمەس, سونىمەن قاتار ەگىننىڭ شىعىمىنا, جانارماي مەن قوسالقى بولشەكتەردى ساتىپ الۋدىڭ كوبەيىپ, ارتىق شىعىن جۇمسالۋىنا, اقاۋلاردىڭ سالدارىنان تەحنيكانىڭ تۇرىپ قالۋىنا جانە تاعى باسقا سالدارعا الىپ كەلەدى.
وكىنىشكە قاراي, قازىرگى كەزدە اۋىل شارۋاشىلىعى تەحنيكاسىنىڭ توزۋى 76 پايىزدى قۇراپ وتىر. تەحنيكا پاركى بارلىعى 147,7 مىڭ تراكتور مەن 38,1 مىڭ كومبايندى قۇرايدى, ونىڭ ىشىندە پايدالانۋ مەرزىمى 10 جىلدان اساتىن 118 مىڭ تراكتور مەن 29 مىڭ كومباين بار. «ەگەر ءبىز نارىقتى سالالىق بيزنەس-جوسپار رەتىندە ەسەپتەسەك جانە ىشكى نارىقتى شارتتى تۇردە 60 نەمەسە 70% قانتپەن, قۇس ەتى نەمەسە سۇتپەن قامتاماسىز ەتۋ كورسەتكىشىن قويساق, وندا قارجىلاي جانە قارجىلاي ەمەس قولداۋدىڭ بارلىق شاراسى, قاجەتتى ينفراقۇرىلىم, جەر, كادر جانە باسقا رەسۋرستار وسى ماقساتقا جەتۋ ءۇشىن جۇمىس ىستەۋگە ءتيىس», دەيدى ر.باتالوۆ اتالعان ماسەلەگە وراي.
ۇلتتىق كاسىپكەرلەر پالاتاسى اگروونەركاسىپ كەشەنى كوميتەتىنىڭ توراعاسى جيگۋلي دايراباەۆ قازىرگى كەزدە ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگى – ءبىرىنشى مىندەت ەكەنىن ايتتى. «ازىق-ت ۇلىك ونىمدەرىنە باعا ءوسىپ جاتىر, اگرارلىق ەلدەردە استىق ونىمدىلىگى تومەندەپ بارادى. قارىز قاراجات, سۋارمالى سۋ, تىڭايتقىشتاردىڭ جەتكىلىكسىزدىگى جانە باسقا دا كوپتەگەن فاكتور سالا دامۋىنا كەدەرگى بولىپ تۇر. سالانىڭ ءتيىمدى دامۋىن اۋىل شارۋاشىلىعى تەحنيكاسى پاركىنىڭ اعىمداعى جاي-كۇيى تەجەپ وتىر, پاركتىڭ توزۋى 80 %-دى قۇرايدى. سوندىقتان اگروونەركاسىپ كەشەنى نارىعىنا قاتىسۋشىلاردى پرەزيدەنت قويعان مىندەتتەردى اقىلداسا شەشۋ ءۇشىن بىرىگۋگە شاقىرامىن», دەيدى ج.دايراباەۆ.
ول سونىمەن قاتار اۋىل شارۋاشىلىعى تەحنيكاسىنا سالىناتىن ۋتيل الىمعا قاتىستى ءوز پىكىرىن دە ءبىلدىردى. «پرەزيدەنت وكم وپەراتورىنىڭ قاراجاتى ەسەبىنەن وتاندىق اۋىل شارۋاشىلىعى تەحنيكاسىن ساتىپ الۋ ماقساتىندا جەڭىلدەتىلگەن نەسيە بەرۋ مەحانيزمىن ەنگىزۋدى تاپسىردى. بىراق بۇل شارا جەتكىلىكسىز بولۋى مۇمكىن. ويتكەنى بۇگىندە فەرمەرلەر ونىمدىلىگى جوعارى اۋىل شارۋاشىلىعى تەحنيكاسىن ساتىپ العان كەزدە ونىڭ قۇنىنا قوسىمشا 7 ملن تەڭگەگە دەيىن ۋتيل الىمىن تولەيدى, بۇعان قوسا 12 % مولشەرىندە ققس تولەيدى. وسىنىڭ بارلىعى اۋىل شارۋاشىلىق تەحنيكالارىن مۇلدە قولجەتىمسىز ەتەدى. اۋىل شارۋاشىلىعى تەحنيكاسىنا ۋتيل الىمىن جويۋ تەحنيكالىق پاركتى جاڭارتۋ ماسەلەسىن شەشۋگە كومەكتەسەر ەدى», دەيدى كاسىپكەر.
قازاقستان قارجىگەرلەر قاۋىمداستىعى كەڭەسىنىڭ ءتورايىمى ەلەنا باحمۋتوۆانىڭ دا مەملەكەت باسشىسى ايتقان نارىقتىق قۇرالداردى ەنگىزۋ جانە قولدانىستاعى پروتسەستەر مەن مەحانيزمدەرىن جاڭارتۋ ماسەلەلەرىنە قاتىستى ۇسىنىستارى جوق ەمەس. قارجىگەردىڭ ايتۋىنشا, بانكتىك نەسيەلەۋ – بيزنەستى قارجىلاندىرۋ مۇمكىندىگىنىڭ ءبىر عانا ءتۇرى. نارىق تولىق جۇمىس ىستەۋى ءۇشىن جانە اۋىل شارۋاشىلىعى تاۋارلارىن وندىرۋشىلەرىنە قولجەتىمدى بولۋى ءۇشىن ماڭىزدى ماكروەكونوميكالىق ماسەلەلەردى شەشۋ قاجەت. «بىزدە ەلىمىزدىڭ جالپى ىشكى ءونىمىنىڭ 37 %-ى «سامۇرىق-قازىنا» قورى اكتيۆتەرىنەن قۇرالادى. وتكەن جىلعى شوعىرلاندىرىلعان ەسەپتىلىك دەرەكتەرى بويىنشا, ونىڭ قارىز الۋ كولەمى – نەگىزىنەن ەۋرووبليگاتسيالار شىعارۋ ارقىلى 7,7 ترلن تەڭگەنى قۇرادى. بۇل – كورپوراتيۆتىك قارىز الۋشىلارعا بەرىلگەن بارلىق نەسيە پورتفەلىنىڭ 97 %-ى. دەمەك بۇل ءىس جۇزىندە بالامالى ەكونوميكا. وسى تارتىلعان رەسۋرستاردىڭ 80 %-دان استامىن «سامۇرىق-قازىنا» تۇراقتى ۆاليۋتادا جانە شەتەلدەن تارتتى. بۇل رەتتە ولار زەينەتاقى اكتيۆتەرىنە قول جەتكىزە الدى, شامامەن 1,7 ترلن زەينەتاقى اكتيۆتەرى ەسەبىنەن ورنالاستىرىلدى. ال باسقا كورپوراتيۆتىك قارىز الۋشىلاردا مۇنداي مۇمكىندىكتەرى بار ما؟ جوق. ەگەر ءسىز سالىستىراتىن بولساڭىز, وندا زەينەتاقى اكتيۆتەرى ەسەبىنەن كورپوراتيۆتىك سەكتور وبليگاتسيالارىنىڭ ۇلەسى «سامۇرىق-قازىنانىڭ» ۇلەسىنە قاراعاندا 100 ەسە از بولعانىنا كوز جەتكىزەسىز. بىزدە قاتارلاس كۆازيمەملەكەتتىك جۇيە بار, ول كەزدە دامۋ ينستيتۋتتارى تىكەلەي بيۋدجەت اقشاسى ەسەبىنەن نەسيە الادى, ال «سامۇرىق-قازىنا» ءىس جۇزىندە وتاندىق بانك جۇيەسىنە ىقپالداستىرىلماعان. ەل ەكونوميكاسىنداعى ولقىلىقتار مىنە, وسىنداي جاعدايلاردان تۋىندايدى», دەيدى ە.باحمۋتوۆا.
قازاقستان قارجىگەرلەر قاۋىمداستىعى كەڭەسىنىڭ ءتورايىمى بيزنەس تاراپىنان ءتيىمدى نارىقتىق ەكونوميكانى قالىپتاستىرۋ كەزىندە قارىز الۋشىلار بۇكىل الەمدەگى سياقتى ستاندارتتىڭ جول بەرىلەتىن ەڭ تومەنگى دەڭگەيىنە سايكەس كەلۋگە ءتيىس ەكەنىن اتاپ ءوتتى. اشىقتىق بولۋى كەرەك. ايتپەسە, كورپوراتيۆتىك پورتفەلدىڭ ءبىر بولىگى ەسەپتەن شىعارىلعان كەز قايتالانۋى مۇمكىن. «سوندىقتان ۇسىنىس رەتىندە بيزنەس پەن نەسيە بەرۋشى ۇيىمدار اراسىندا تۇسىنىستىك بولعانىن قالار ەدىك. «اتامەكەن» ۇكپ الاڭى – بىزگە وسىنداي مۇمكىندىكتەر بەرەتىن ورىن. ءبىز ماكروەكونوميكالىق تاسىلدەر تاراپىنان ارەكەت ەتۋگە جانە بازالىق ءتاسىل – ينفلياتسيانى تومەندەتۋگە شاقىرامىز. بىزگە قاتار قارجى جۇيەسىن قۇراتىن ەكونوميكاداعى مەملەكەتتىك سەكتوردى ازايتۋ كەرەك, بىزگە جەكە نارىقپەن باسەكەلەسپەيتىن, كەرىسىنشە سينەرگيانى قۇراتىن «بايتەرەك» قۇرىلىمىنداعى دامۋ ينستيتۋتتارىمەن ءتيىمدى ءوزارا ءىس-قيمىل ورناتۋ قاجەت. ءبىز نارىق قاعيداتتارى نەگىزىندە كاپيتال نارىعىن قايتا ىسكە قوسۋىمىز كەرەك جانە نەگىزگى تۇرتكى زەينەتاقى اكتيۆتەرى بولۋى مۇمكىن. ونى ساقتىقپەن, بىرتىندەپ جانە ابايلاپ نارىققا شىعارىپ, ەكونوميكانى دامىتۋ ءۇشىن پايدالانۋ كەرەك», دەيدى قارجى ساراپشىسى.
سونىمەن قاتار «اتامەكەن» ۇلتتىق كاسىپكەرلەر پالاتاسىنىڭ وكىلدەرى ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن ساقتاۋ جانە دامىتۋ ءۇشىن بيزنەسكە مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ تۇراقتى بولۋى, اتاپ ايتقاندا اگروبيزنەسكە 5-7 جىل ىشىندە مەملەكەتتىك قولداۋ شارالارىن وزگەرمەيتىنى تۋرالى مەملەكەتتىڭ كەپىلدىك بەرۋى قاجەت ەكەنىن ايتادى.
ارينە, كاسىپكەرلەردىڭ مۇنداي ۇسىنىستارى ورىنسىز ەمەس. ءبىر جاقسىسى, قازىر ماسەلەلەردىڭ تالقىلانۋىندا دەموكراتيالىق سيپاتتاردىڭ بەلەڭ العانى سەزىلەدى. بۇرىنعىداي ەشكىم «جاۋىردى جابا توقىپ وتىرعان جوق». سوعان قاراپ ەل حالقىن تالاي جىلدان بەرى اندا-ساندا ءبىر دۇربەلەڭگە سالىپ وتىراتىن قانت ماسەلەسى وسى جولى ناقتى شەشىمىن تابار دەگەن ۇمىتتەمىز.