اعىبايدىڭ اناسىن نەگە ۇمىتتىق؟

سول ەسبايدىڭ جاتقان جەرى – شەت اۋدانىنداعى قارمىس دەپ اتا­لاتىن اۋىل. ىرگەسىنەن قارمىس وزەنى اعىپ وتەدى. ەسبايدىڭ بالالارى اكەسىنە اس بەرگەندە, مالدى اياماي سويا بەرگەن ەكەن. سوندا وسى قارمىستىڭ سۋى قان بوپ اعىپ, اۋا جەتپەگەن بالىقتار اسپانعا شورشىپتى دەيدى. ياعني بۇل سول زاماندا مال مەن باسى قابات وسكەن اتا بولعانى عوي.

قازىر وسى قارمىس اۋىلىندا وتىزعا جۋىق ءتۇتىن بار. مۇنداعى جۇرت نەسىبەسىن مالدان ايىرادى. اۋىلدىڭ ءبارىن قوسقاندا مىڭعا جۋىق جىلقى بار ەكەن, سونى كە­زەكپەن باعادى. ودان كەيىنگى قول­دا ۇستايتىن مال – ءمۇيىزدى ءىرى قارا. قارمىستىڭ كەلىنشەكتەرى سيىردىڭ سۇتىمەن ءۇي-ءىشىن اسىراپ وتىر دەپ ايتۋعا بولادى. مىسالى, ولار كۇن سايىن ساعات تاڭعى بەس-التىلاردىڭ شاماسىندا ىرگەدەگى جارىق ستانساسىنىڭ ءسۇت زاۋىتىنان كەلەتىن «مولوكوۆوز» كولىگىنە ءسۇت وتكىزەدى. وسى اۋىلدا تۇراتىن ايجان ەسىمدى كەلىنشەك بۇل شارۋامەن ىجداعاتتى اينالىسسا, ءبىر ايدا مىڭ دوللارعا دەيىن اقشا تابۋعا بولاتىنىن ايتادى...

جوعارىدا ءبىز ايتقان اتاقتى ەسباي مىرزانىڭ بەيىتى قارمىستىڭ سولتۇستىك-باتىسىنا قاراي ءدوڭ ۇستىندە تۇر. تۇرعىزىلعانىنا شامامەن ەكى عاسىرعا جۋىقتاپ قالسا دا كەسەنە كىرپىشتەرى سول قالپىندا ساقتالعان. تەك تىنباي سوققان جەل مەن جاڭبىر باتىسقا قاراعان جاعىن ازداپ ءمۇجىپتى. ال ءىش جاعىنداعى سامان كىرپىشتەردىڭ قىرى پىشاقتاي...

ەسباي ءوز الدىنا, بۇل قارمىستا ماڭگى تىنىس تاپقان ءماشھۇر جاننىڭ ءبىرى – اقجولتاي اعىباي باتىردىڭ اناسى قويسانا. اسىل انانىڭ بەيىتى, انىعىراق ايتقاندا, بەيىتتەن قالعان ءۇيىندى اۋىلدىڭ تۋرا ورتاسىندا جاتىر.

قويسانا انا تۋرالى دالانىڭ اۋىزشا تاريحى بويىنشا بىزگە جەتكەن مىناداي اڭگىمە بار. تاراقتى بايعوزى باتىردىڭ قىزى قويسانا ادۋىندى, وتە وجەت ادام بولىپتى. بىردە ۇرىلار جىلقىنى ايداپ بارا جاتقانىندا, ارتىنان قۋىپ بارىپ, ءبارىن دە اتتان تۇسىرگەن ەكەن. سوندا بارىمتامشىلاردى باستاپ كەلگەن ىشىندەگى باسشىسى: ء«بىزدى اتتان تۇسىرگەن ايەلدىڭ كۇشى ەمەس, ىشىندەگى بالانىڭ كۇشى», دەگەن ەكەن. ايتقانداي, ارادا ءبىرشاما ۋاقىت وتكەندە دۇنيەگە اعىباي كەلىپتى.

جالپى, بىزگە تام-تۇمداپ جەتكەن اڭگىمەلەردىڭ ۇزىن-ىرعاسىنان ۇققانىمىز – قويسانا انا زامانىندا جۇرەكتى, بەتتى جانە مىنەزدى ادام بولعانعا ۇقسايدى. تۋرا, تەگىن ادام باتىر تۋا ما دەگىزگەندەي اڭىز تۇلعا دەسە دە بولادى.

قالاي بولعان كۇندە دە, قوي­سانا انا تۋرالى بىلەتىنىمىز ءبىر تو­عىز, بىلمەيتىنىمىز توقسان توعىز. ما­سەلەن, ول كىسىنىڭ قانداي جاعداي­دا, قالاي, نەگە ءدال وسى قارمىستا قاي­تىس بولعانى تۋرالى ماردىمدى ما­لىمەت جوق. ال «اقجولتاي اعى­باي باتىر» قوعامدىق قورىنىڭ تور­اعاسى عابيت مۇسابەكوۆ ەسىمدى ازا­مات كەزىندە قاراعاندى وبلىسى اكى­مىنىڭ ورىنباسارى بولىپ قىزمەت ەت­كەن ابزال نۇكەنگە 2020 جىلدىڭ 4 قا­راشاسىندا جازعان حاتىندا بى­لاي دەيدى: «كونە قاريالاردىڭ ­ايتۋىن­شا, قويسانا انامىزدىڭ كە­سەنەسى كۇمبەز ءپىشىندى بولعان ەكەن...».

ءيا, بۇگىندە قويسانا انا كەسە­نەسىنىڭ ورنىندا ءۇيىندى عانا جاتىر. ءۇي ورنىنداي جەر تەمىر شارباقپەن قورشالعان. ىشىنە ەكى قۇلپىتاس قويىلىپتى. ونىڭ ۇلكەندەۋى 2008 جىلى كۇز ايىندا مارقۇم باقىت قويباعارتەگىنىڭ مۇرىندىق بولۋىمەن ورناتىلعان. وندا مىناداي سوزدەر قاشاپ جازىلعان: «رۋى تاراقتى, بايعوزى باتىر قىزى قويسانا. بارادى ءومىر اعىپ, سان عۇمىردىڭ ءبىرى ءوشىپ, ءبىرى جانىپ. اعىبايداي باتىرعا ءومىر بەر­گەن, اسىل انا سەن شىراقسىڭ, ماڭگىلىك نۇرى جارىق! ەسكەرتكىش ۇرپاقتارىنان. 2008ج.».

ال ەكىنشى كىشكەنەلەۋ قۇلپىتاس 1993 جىلى قويىلىپتى. ونداعى جازبانىڭ ءماتىنى مىناداي: «قوڭىر­باي ۇلى اعىبايدىڭ اناسى بايعوزى باتىر قىزى قويساناعا شۇبىرتپالى رۋى, تلەۋكەن مۇساتاي ۇلىنان جانە بالالارىنان ەسكەرتكىش. 1993 جىل».

الدىڭعى جىلى جوعارىدا ايت­قان «اقجولتاي اعىباي باتىر» قوعامدىق قورىنىڭ توراعاسى عابيت مۇسابەكوۆتىڭ باستاماسىمەن وبلىستاعى تاريحي-مادەني مۇرانى ساقتاۋ ورتالىعىنىڭ ماماندارى بار, بىرنەشە ادام كەلىپ قويسانا انا بەيىتىندەگى ءۇيىندىنىڭ جان-جاعىن تەكشەلەپ تەگىستەگەن ەكەن. ونداعى ماقسات – اتالعان قوردىڭ وكىلدەرى ىرگەتاس قۇيىپ, مازار كوتەرمەك بولعان. ال ونى قالاي, قانداي قا­راجاتقا تۇرعىزباق بولعانى تۇسى­نىكسىز. ويتكەنى «اقجولتاي اعىباي باتىر» قورىنىڭ قارجىسى جوق. مۇنى قاراعاندى وبلىسى اكىمىنىڭ ورىنباسارىنا جازعان حاتتان بىلۋگە بولادى. ول حاتتا عابيت مۇسابەكوۆ كەسەنە تۇرعىزۋعا قارجىلاي كومەك سۇرايدى.

عابيت مۇسابەكوۆ ەسىمدى ازا­مات بالقاش قالاسىندا تۇرا­دى. بۇل كىسىمەن تەلەفون ارقى­لى حابار­لاسقانىمىزدا, قوي­سانا انانىڭ باسىنا كۇمبەز تۇرعىز­باقشى بولعا­نىن راستادى. بىراق ءوزى باسقارا­­تىن قوردا قارجى بولماعاندىقتان, ­وبلىستان 40 ملن تەڭگە شاما­سىن­دا قاراجات سۇراپ, حات جازعان ەكەن. ونىڭ بۇل وتىنىشىنە قاراعان­دى وبلىستىق مادەنيەت, ارحيۆتەر جانە قۇجاتتاما باسقارماسىنىڭ باسشىسى ەركەبۇلان جۇماكەنوۆ 2020 جىلدىڭ 17 قاراشاسىندا بىلاي دەپ جاۋاپ بەرگەن: «شەت اۋدانى قارمىس اۋىلى جانىندا ورنالاسقان قويسانا انا كەسەنەسى (زيراتى) الدىن الا ەسەپكە الۋ تىزى­مىنە الىندى. جەرگىلىكتى ماڭىزى بار تاريحي-مادەني ەسكەرتكىشتەر ءتىزىمى بەكىتىلگەن سوڭ, قايتا قالپىنا كەلتىرۋ (رەستاۆراتسيا) جۇمىستارىن جۇرگىزۋ ءۇشىن وبلىستىق بيۋدجەتتەن ارنايى قاراجات ءبولۋ ماسەلەسى قاراستىرىلادى».

عابيت مۇسابەكوۆ ارادا ەكى ­جىل­عا جۋىق ۋاقىت وتسە دە, جوعارى جاقتان جاعىمدى جاڭالىقتىڭ جەت­پەگەنىن ايتادى. ەسەسىنە, قارمىس اۋىلى تۇر­عىندارىنىڭ قويسانا انا بەيى­تىنىڭ باسىن قازعاندارعا دەگەن وكپە-رەنىشى بار. ولاردىڭ ايتۋىنشا, ىرگەتاس ورنىن قازعان كەزدە ادامداردىڭ سۇيەكتەرى شىققان...

وسى جاعدايدى ايتىپ, وبلىستاعى تاريحي-مادەني مۇرانى ساقتاۋ ورتا­لىعىنىڭ باسشىسى تۇلكىباي تولەۋوۆكە حابارلاسقانىمىزدا, ول بۇل وقيعادان حاباردار ەكەنىن جەتكىزدى.

– مەنىڭشە, ەرتە ۋاقىتتا, قيىن­شىلىق زاماندا قويسانا انا زيرا­تىنىڭ سىرتىنا ادامداردى جەرلەگەن بولۋ كەرەك. مولانىڭ ماڭىن تازالاعان كەزدە شىققان سۇيەكتەر سولارعا تيەسىلى بولۋى ابدەن مۇمكىن, – دەيدى ول.

سونان كەيىن, تۇلكىباي تولەۋوۆ وبلىستا 700-گە تارتا مازار بولسا, سونىڭ 600-گە جۋىعى جوندەۋدى نەمەسە قالپىنا كەلتىرۋدى قاجەت ەتەتىنىن ايتتى. ال ول باسقارعان مەكەمەگە جىلىنا بار-جوعى 45 ملن تەڭگە عانا بولىنەتىن كورىنەدى.

قارمىستىڭ تۇرعىندارى بولسا, قويسانا انا بەيىتىنىڭ ماڭىن قازعاننان كەيىن, اۋىلعا جاۋىن جاۋماي كەتكەنىن ايتادى. «امال جوق, تاساتتىق بەرۋدى ويلاستىرىپ ءجۇرمىز», دەستى ولار.

جاڭبىر ءوز الدىنا, بۇل قارمىس­تىڭ ءبىر باسىندا پروبلەما دەگەنىڭىز جەتىپ ارتىلادى. ماسەلەن, اۋىلدا ينتەرنەت پەن بايلانىستىڭ بار دەگەن اتى عانا. مۇنداعى جۇرتتىڭ وسى ماسەلەگە قاتىستى جوعارىداعى­لار­عا دەگەن وكپەسى قارا قازان­داي. ءاربىر شاڭىراق ينتەرنەت ءۇشىن ايىنا 4-5 مىڭ تەڭگەدەن تولەيتىن كورى­نەدى. ودان بولەك, 50-60 مىڭ تەڭ­گە­­گە ينتەرنەتتى كۇشەيتكىش ارنايى قۇ­رىلعى العان. بىراق سوعان قارا­ماستان, ولار سىرتقى الەممەن بايلانىسا الماي, پۇشايمان كۇي كەشىپ ءجۇر.

مۇنى قارمىس قۇرامىنا ەنەتىن ۇڭىرەك اۋىلدىق وكرۋگىنىڭ اكىمى بەكتاس تاناتباي دا راستاپ وتىر. «2020 جىلى ينتەرنەت قوسىلدى, – دەيدى ول. – الايدا جىلدامدىعى تومەن. «قازاقتەلەكومنىڭ» اۋدان­دىق بولىمشەسى قازىرگى ۋاقىت­تا ينتەرنەت جىلدامدىعىن ارتتى­رۋ ءۇشىن ءبىرشاما جۇمىستار اتقا­رۋدا. ينتەرنەت قۇرىلعىلارى وك­رۋگ اكىمدىگى بالانسىنان «قازاق­تەلەكومعا» ۇزاق مەرزىمدى جالگەرلىك قۇقىعىمەن بەرىلۋدە. سوندا عانا اتالعان مەكەمە ينتەرنەتتىڭ قاجەت­تى قۇرىلعىسىن الىپ ورناتا الادى. قازىرگى ۋاقىتتا قۇرىلعى الۋعا قاراجات جوق. مەملەكەتتىك سا­تىپ الۋ زاڭىنا بايلانىستى كەدەرگى بولىپ وتىر. جالپى, قالىپ­تاس­قان جاعدايدان ەلوردا مەن قارا­عاندىداعى «قازاقتەلەكوم» فيليالدارى حاباردار. جاۋاپتى سول جاقتاردان كۇتىپ وتىرمىز».

ال «قازاقتەلەكوم» اق ورتالىق وڭىرلىك ديرەكتسياسى قاراعاندى تەحنيكالىق تورابىنىڭ باستىعى يگور ليالين قارمىستاعى ينتەر­نەتتىڭ ماسەلەسى تۋرالى جولدا­عان ساۋالىمىزعا بىلاي دەپ جاۋاپ بەردى: «جەرگىلىكتى اكىمدىك قارمىس­تاعى راديوكوپىردى 20 ابونەنتكە شاقتاپ العان. قازىر وعان 60 ابونەنت قوسىلىپ تۇر. ياعني قوسىمشا قۇرىلعى الۋ قاجەت»...

ءيا, اينالىپ كەلگەندە, اۋدان ورتالىعى اقسۋ-ايۋلىدان 30 شا­قى­رىمداي جەردەگى قارمىستاعى ينتەر­نەتتىڭ تاعدىرى اقشاعا تىرەلىپ تۇر. ال شەت اۋدانىنىڭ اكىمى مۇحيت مۇحتاروۆ بولسا, بۇل ماسەلەنىڭ الداعى ۋاقىتتا مىندەتتى تۇردە شەشىلەتىنىن سەنىمدى تۇردە ايتىپ وتىر.

بيىل اقجولتاي اعىباي باتىر­دىڭ تۋعانىنا 220 جىل. وبلىستا ازىرگە بۇل اتاۋلى داتاعا بايلانىستى ۇيىمداستىرىلادى دەگەن با­لەندەي ءىس-شارانى ەستي قويما­دىق. ال ەگەر, ول دەگەن بولا قالسا, وندا الدىمەن قولعا الاتىن شارۋا قويسانا انانىڭ مازارى عوي. اعىباي باتىردىڭ باسىنا اعىل­عان جۇرت الدىمەن الىپتى تۋعان انا قويسانانىڭ كۇرە جولدىڭ بو­يىنداعى زيراتىنا ءتاۋ ەتسە كەرەك-ءتى. قوڭىراۋلى نايزا قولعا الىپ, حان كەنەنىڭ قولىن باستاعان قوڭىرباي بالاسى اعىباي اسپاننان اياعى سالبىراپ تۇسكەن جوق قوي: قويسانا انا بولماسا, اعىبايداي ەردى ءيسى قازاققا كىم بەرەر ەدى؟!

قاراعاندى وبلىسى,

شەت اۋدانى,

قارمىس اۋىلى