جاقىندا «Egemen Qazaqstan» گازەتىندە جاريالانعان «كيبەرقىلمىسپەن كيبەرزاڭگەر كۇرەسۋگە ءتيىس» اتتى ماقالادا قازىرگى كۇننىڭ وتە وزەكتى ماسەلەسى – قۇقىق سالاسى ماماندارىنىڭ كيبەركەڭىستىكتەگى ساۋاتتىلىعى قوزعالعان ەكەن. وسىعان وراي ءوز ويىمدى قوسپاقپىن.
بەلگىلى زاڭگەر ابزال قۇسپان كيبەرقىلمىسپەن كۇرەسەتىن مامانداردى دايارلاۋدىڭ ەكى جولىن ۇسىنادى. ءبىرى – IT سالاسىندا مامانداردى دايارلاۋ, ەكىنشى ماسەلە – قۇقىقتىق تۇرعىدان دايىن كاسىبي مامانداردى قايتا بەيىمدەۋگە كوڭىل ءبولۋ, ياعني كيبەركەڭىستىكتەگى ساۋاتتى دامىتۋ.
نازارىمىزدى اۋدارعان بۇل تاقىرىپتى سوڭعى كەزدەرى ءتۇرلى سالالاردى زەرتتەيتىن الەمدىك ساراپشىلار مەن عالىمدار جان-جاقتى تالداپ كەلەدى. ءبىز ءبىر-ەكى ماسەلە بويىنشا عانا وي قوسپاقپىز. ماقالاداعى قۇقىق سالاسى ماماندارىنىڭ بۇگىنگى كيبەرقىلمىسپەن كۇرەسۋگە دايىندىعى تۋرالى پىكىرى ەلىمىزدەگى وقۋ ورىندارىندا پانارالىق ماماندىقتارعا دايارلاۋ ماسەلەسىنە تىكەلەي قاتىستى.
الەمنىڭ الدىڭعى قاتارلى ۋنيۆەرسيتەتتەرى پانارالىق ماماندىقتاردى بولاشاقتىڭ ترەندى دەپ ەسەپتەيدى. جىل سايىن اقش-تىڭ ءجۇز مىڭنان استام ستۋدەنتى پانارالىق ماماندىق بويىنشا ديپلوم الادى. كەيبىر ۋنيۆەرسيتەتتەر, ءتىپتى interdisciplinary units ء(بىر ءپاندى ءتۇرلى سالالار بويىنشا بىرنەشە وقىتۋشى جۇرگىزۋى) پاندەرىن كوبەيتكەن. مىسالى, گارۆارد, يەل, بريستول ۋنيۆەرسيتەتتەرى سەكىلدى ءبىلىم وردالارىندا بۇل پاندەر بۇكىل ستۋدەنتكە قولجەتىمدى عانا ەمەس, كوبىنە مىندەتتى ەكەن.
كومپانيانىڭ تۇراقتى دامۋىن زەرتتەۋ ءۇشىن بيزنەس, ەكولوگيا جانە زاڭ سالالارى بويىنشا ءوزارا بايلانىستى كۋرستار قاجەت بولسا, ستۋدەنت جەكە وقۋ تراەكتورياسى بويىنشا پانارالىق ءبىلىم الا الادى. ساراپشىلار 2030 جىلعا قاراي 100-گە جۋىق پانارالىق ماماندىق پايدا بولادى دەيدى. بۇل ۇردىستەن ءبىزدىڭ ەلىمىز دە تىس قالماسى ءسوزسىز. تەك ءبىر سالانى جەتىك ءبىلۋ ماماننىڭ باسەكەگە قابىلەتتى بولۋى ءۇشىن جەتكىلىكسىز ەكەنى كۇنى ەرتەڭ-اق بىلىنەدى. قوعامعا ءارتۇرلى سالاداعى بىلىكتىلىكتى قولدانا الاتىن جانە ولاردى ينتەگراتسيالاي الاتىن ماماندار قاجەت. پانارالىق تۇعىر ءبىر سالانىڭ مامانى جاساي المايتىن كۇردەلى ماسەلەلەردى شەشۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.
جوعارى وقۋ ورىندارى مامان دايارلاۋدى نەگىزىنەن ءبىر ماماندىقپەن جۇزەگە اسىرىپ كەلەدى. مىسالى, «جوعارى جانە جوعارى وقۋ ورنىنان كەيىنگى ءبىلىمى بار كادرلاردى دايارلاۋ باعىتتارىنىڭ سىنىپتاۋىشىندا», تاقىرىبىمىزعا قاتىستى «قۇقىق», «اقپاراتتىق-كوممۋنيكاتسيالىق تەحنولوگيالار», «اقپاراتتىق قاۋىپسىزدىك» ماماندىقتارى بويىنشا تۇلەكتەر اتالعان بىلىكتىلىك ديپلومىن الادى. زاڭگەر كوتەرىپ وتىرعان ماسەلەنىڭ نەگىزگى ءتۇيىنى وسى جەردە. بۇگىنگى قوعامنىڭ سۇرانىسى – ءتۇرلى سالا توعىسىنداعى پانارالىق باعدارلامالار مەن ماماندار دايارلاۋ. ونى جوعارى وقۋ ورىندارىنا باتىل ەنگىزۋ ۋاقىتى كەلدى.
اقپاراتتىق-كوممۋنيكاتيۆتىك تەحنولوگيانىڭ پانارالىق الەۋەتىن بيزنەس, قۇقىقتانۋ, ەكونوميكا, پەداگوگيكا, پسيحولوگيا, مەديتسينا جانە باسقا دا سالالاردا كەڭەيتۋ, كيبەرالەم نەگىزدەرىن وقىتۋ جانە مامانداندىرۋ وتە وزەكتى. جوو ونداي وزگەرىستەردى ەندىرۋگە مۇمكىندىك الدى. ءبىلىم بەرۋ باعدارلامالارىنا ەنگىزىلگەن major (مەيدجور) جانە minor (ماينور) فورماتىن پايدالانىپ, قوسىمشا باعدارلامالار جاساقتاۋعا ابدەن بولادى. قوسىمشا ءبىلىم بەرۋ باعدارلاماسى مinor پاندەر جيىنتىعى رەتىندە الىنىپ, مامانداندىرىلعان سالا بويىنشا قوسىمشا قۇزىرەتتىلىكتەردى قالىپتاستىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
ماقالادا كوتەرىلگەن تاقىرىپ بويىنشا الساق, زاڭ سالاسى مامانداردىڭ كيبەرالەۋەتىن كەڭەيتۋدە پانارالىق مودۋل جاساقتاۋ, نەمەسە مامانداندىرۋ ارقىلى كيبەرقىلمىسپەن كۇرەس سالاسىنا قاجەتتى قۇزىرەتتىلىكتى قالىپتاستىراتىن ءبىلىم باعدارلاماسىن قولعا الىپ جاتقان وقۋ ورىندارى دا بار.
اتالعان ماقالادا ا.قۇسپان زاڭگەر رەتىندە ءوز سالاسى بويىنشا ماماندارعا قاجەتتى زاماناۋي قۇزىرەتتىلىكتەرى تۋرالى وتە ورىندى ۇسىنىس ايتىپ وتىر. وسىنداي باعىتتا وقۋ ورىندارىندا جۇمىس بەرۋشىلەر, سەرىكتەستەر ۇسىنىستارىن ەسكەرىپ, كاسىبي ستاندارتتار مەن ەڭبەك فۋنتسيالارى نەگىزىندە قاجەتتى قۇزىرەتتىلىكتەر انىقتالىپ, قوسىمشا پانارالىق ءبىلىم بەرۋ باعدارلاماسى جاسالۋعا ءتيىس. وعان نەگىز دە بار.
ەلىمىزدەگى سالالىق ساراپشىلاردىڭ فورسايت-بولجامدارى نەگىزىندە قۇرىلعان «جاڭا ماماندىقتار اتلاسى» ازىرلەنىپ, ترانسفورماتسيالاناتىن جانە جوعالىپ بارا جاتقان كاسىپتەر انىقتالدى. ءار ماماندىق ءۇشىن سۇرانىس درايۆەرلەرى, مامانداردىڭ الدىندا تۇرعان مىندەتتەر جانە ولاردى شەشۋ ءۇشىن قاجەتتى ءبىلىم مەن داعدىلار قاراستىرىلىپ كەلەدى. سوعان وراي وقۋ ورىندارى جاڭا قۇزىرەتتىلىكتەرگە نەگىزدەلگەن ءبىلىم بەرۋ باعدارلاماسىن, مودۋلدەر مەن پاندەردى ءاردايىم جاڭارتىپ وتىرۋعا ءتيىس. ارينە, جاڭا ماماندىقتار مەن قۇزىرەتتەرگە سۇرانىس تۋدىراتىن نەگىزگى ترەندتەردى ۇنەمى زەردەلەپ وتىرۋ – پانارالىق ماماندار دايارلاۋدا باستى فاكتورلاردىڭ ءبىرى. ەڭبەك نارىعى ماماندارعا قويىلاتىن تالاپتارىن وزگەرتىپ وتىرادى. سوعان وراي, كاسىبي ءبىلىم بەرۋ جۇيەسى تەحنولوگيالىق وزگەرىستەرگە جەدەل جاۋاپ بەرەتىن دەڭگەيگە كوتەرىلۋگە ءتيىس. بۇلار پانارالىق مامانداندىرۋ جانە ستۋدەنتتى جەكە وقۋ تراەكتورياسىندا وقىتۋ ارقىلى ءتيىمدى جۇزەگە اسىرىلادى.
ماقالاداعى پروبلەمانى تاعى ءبىر قىرىنان قاراستىرساق, كيبەركەڭىستىكتەگى قارىم-قاتىناس ماسەلەسى تەك قۇقىقتانۋ سالاسى ەمەس, بارلىق ماماندىق ءۇشىن اسا ماڭىزدى. ءبىلىم بەرۋ سالاسىندا كيبەرپەداگوگيكا, كيبەرپسيحولوگيا, كيبەرالەۋمەتتەنۋ سياقتى سالالار دا دامىتۋدى قاجەت ەتەدى. كيبەرقىلمىسپەن كيبەرزاڭگەر كۇرەسەدى دەسەك, كيبەركەڭىستىكتە ءومىر سۇرەتىن جاستارعا ءبىلىم بەرەتىن پەداگوگتىڭ داعدىسى مەن قۇزىرەتتى قانداي بولۋعا ءتيىس؟ پوستپاندەميا جانە قوعامنىڭ تەحنولوگيالىق ترانسفورماتسياسى تسيفرلى كەڭىستىكتى تەك الەۋمەتتىك جەلى, اقپاراتتىق رەسۋرس, وقىتۋ پلاتفورماسى رەتىندە قاراستىرۋعا بولمايتىنىن كورسەتتى. الەۋمەتتىك جەلىلەر ارقىلى ادامدار ءبىر-ءبىرىن كورمەي, كەيدە تانىماي-اق بايلانىسادى. وندا ءبىرىن-ءبىرى قولداۋ, پىكىر الماسۋ, كەڭەس بەرۋمەن قاتار, كيبەربۋللينگ, جەلىدەگى اگرەسسيا, كيبەرقىلمىستار بارى دا شىندىق.
كيبەرالەم بۇگىندە ادام ءومىرىنىڭ ءبىر بولىگىنە اينالدى. ونىڭ پايداسى مەن زيانى تۋرالى سۇراق از ەمەس. تسيفرلىق تەحنولوگيا ءبىلىم بەرۋ اياسىن كەڭەيتكەنىمەن, ونىڭ رەسۋرستارى ءبىلىم بەرۋدىڭ الەۋمەتتىك-قۇندىلىقتىق ماقساتىن تولىعىمەن ورىنداي المايدى. ءبىلىم بەرۋدىڭ تەحنولوگياسى كوپ بولسا دا, اقپاراتتى ءزارۋ بىلىمگە اينالدىرۋ تەك قانا ادامنىڭ ءوز ساناسىندا جۇزەگە اسادى. بۇل ادامنىڭ كيبەركەڭىستىكپەن ءوزارا ارەكەتىندەگى كاسىبيلىكتى عانا ەمەس, گۋمانيستىك قۇندىلىقتاردى دامىتۋمەن بايلانىستى.
تەحنولوگيا قارقىنى تۇلعانى كيبەرالەۋمەتتەندىرۋ ماسەلەسىن تۋدىرىپ, ول ءوز كەزەگىندە كيبەرالەمدەگى ساۋاتتىلىقتى مەڭگەرگەن پەداگوگ-مامانداردى قاجەت ەتەدى. قازىرگى قوعامدا مامانداردىڭ «گۋمانيتاري» مەن «تەحنار» بولىپ ءداستۇرلى ءبولىنۋى بىرتىندەپ جوعالىپ بارادى. گۋمانيتارلىق سالادا تەحنولوگيا مەن جاراتىلىستانۋ ىقپالىن تۇسىنبەي جۇمىس ىستەۋ مۇمكىن ەمەس, كەرىسىنشە دە سولاي. بۇل وسى ەكى سالا بويىنشا بولاشاق ماماندارىنىڭ ءوزارا الەۋەتىن پانارالىق باعدارلامالار نەگىزىندە دامىتۋ قاجەتتىلىگىن تۋدىرادى. كوپتەگەن ەل تاجىريبەسىندە وقۋ ورىندارى پانارالىق ماماندارعا دەگەن سۇرانىستىڭ ارتۋىنا وراي ستۋدەنتتەرگە ەكى-ءۇش مامانداندىرىلعان باعدارلاما ەندىرىلگەنىن ايتا كەتۋ كەرەك.
بولاشاقتا مامانداردىڭ كاسىبي ءوسۋى مەن ءتيىمدى قىزمەتىن قامتاماسىز ەتەتىن پانارالىق بىلىمگە دەگەن سۇرانىس ارتادى دەگەن بولجام بار. قازىرگى كەزەڭ مەكتەپ بىتىرۋشىلەردىڭ وقۋ ورنىن تاڭداۋ كەزەڭىنە سايكەس كەلىپ تۇر. ەڭبەك نارىعىنىڭ وزگەرىپ وتىرۋ جاعدايىن جانە باسەكەگە قابىلەتتى بولۋ ءۇشىن جاستاردىڭ كوبى پانارالىق مامانداندىرىلعان وقۋ باعدارلاماسىن تاڭدايتىنى ءسوزسىز. فۋتۋرولوگ د.كاشيو ايتقان «بۇگىنگى VUCA-الەمىنىڭ ورنىنا كەلگەن BANI تۇجىرىمداماسى – الەمدەگى قازىرگى جاعدايدى شىنايى باعالاۋ جانە وعان جاۋاپ بەرۋگە دايىن بولۋ» جاستارعا ۇسىنىلاتىن ماماندىقتارعا تىكەلەي قاتىستى.
سۆەتلانا باحيشەۆا,
پەداگوگيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى,
باتىس قازاقستان يننوۆاتسيالىق-تەحنولوگيالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى