اقىندار جىرلاعانداي, كوك مايسا جەلكىلدەپ, جايىلعان مال جەلىندەيتىن, حالىقتىڭ كوڭىلى جاي بولاتىن جاز كەلدى. ال ديقانداردا تىنىم جوق. كوكتەمگى دەرلىك دالا جۇمىسىن اقپاندا باستاعان تۇركىستاندىق شارۋالار ونىمدەرىن جيناپ, ساتىلىمعا شىعارۋدا. ءبىرى القاپتان ەكى-ءۇش ءونىم الاتىن ەندى ءبىرى كەلەسى داقىلدى ەگۋدىڭ قامىمەن ءجۇر.
تۇركىستان وبلىسىنداعى جەتىساي اۋدانىنىڭ شارۋالارى بيىل 78 مىڭ گەكتار سۋارمالى جەردىڭ 49,5 مىڭ گەكتارىنا ماقتا ءشيتىن سەپسە, 17 مىڭ گەكتار جەرگە باقشا, 3,5 مىڭ گەكتارعا داندىك جۇگەرى, 2,3 مىڭ گەكتارعا كوكونىستەر مەن تاعى باسقا داقىلداردى ەككەن. بۇگىندە باقشا داقىلدارىنىڭ العاشقى ونىمدەرى – قاۋىن-قاربىز ءپىسىپ, ىشكى نارىقپەن قاتار رەسەيگە دە ەكسپورتتالۋدا. مىسالى, 30 جىلعا جۋىق ۋاقىتتان بەرى ديقاندىقپەن اينالىسىپ كەلە جاتقان قوبىلاندى تۇيمەشەۆ جاڭا اۋىل اۋىلدىق وكرۋگىندەگى 150 گەكتار جەرىنە ءتۇرلى داقىلداردى ەگىپ, «ادىلەت» شارۋا قوجالىعىن اشقان. جىلداعىداي بيىل دا ءونىمىن وزگەلەردەن ەرتە نارىققا شىعارىپ وتىر. ول 100 گەكتارعا قاۋىننىڭ «داكار», «اەروپورت», «باكينكا», «ەفيوپكا» سىندى سۇرىپتارىن ەگىپ, ونىڭ 20 گەكتارىنان ءونىم جيناۋدا. اقپاننىڭ سوڭىندا وتىرعىزىلعان كوشەتتەر جوسپارداعى 65 كۇندە ەمەس, اۋا-رايىنىڭ جاۋىن-شاشىندى بولۋى سالدارىنان 90 كۇندە ءپىسىپ-جەتىلدى. ەندى سۇرانىسقا سايكەس رەسەيدىڭ ماسكەۋ, سامارا قالالارىنا ەكسپورتتالىپ جاتىر. ديقاننىڭ ايتۋىنشا, باعاسى دا جامان ەمەس, كيلوسىنا 800 تەڭگەدەن جوعارى. «بيىل قاۋىنىمىز جىلداعىدان ءسال كەشتەۋ ءپىستى. سۇرانىس تا جاقسى. اعىن سۋدان قيىنشىلىقتار بولعانىمەن, تاپشىلىق سەزىلمەدى. العاشقى ونىمدەرىمىزدى رەسەيگە ەكسپورتتاۋدامىز. ءونىمدى ەشقانداي دەلدالسىز, ەگىستىك باسىنان ءوزىمىز كولىكتەرگە تيەپ, جونەلتۋدەمىز», دەيدى «ادىلەت» شارۋا قوجالىعىنىڭ توراعاسى قوبىلاندى تۇيمەشەۆ.
اۋىلدىق وكرۋگ اكىمى نۇرلىبەك باحتياروۆتىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, 7 مىڭ گەكتاردان استام سۋارمالى جەرى بار وكرۋگتە بۇگىندە 5 مىڭنان استام گەكتارعا ماقتا ءشيتى ەگىلىپ, 45,5 گەكتارعا كوكونىس, 1 163 گەكتارعا باقشا داقىلدارى ورنالاستىرىلعان. ونىڭ ىشىندە پلەنكا استىنا ەگىلگەن قاۋىننىڭ اۋماعى – 978 گەكتار, اشىق توپىراققا ەگىلگەن قاۋىن – 225 گەكتار. ال 220 گەكتارعا قاربىز ەگىلگەن. سونداي-اق جەتىساي اۋدانى, اتامەكەن اۋىلدىق وكرۋگىنە قاراستى جەمىستى اۋىلىندا ءبىر گەكتار القاپتا تامشىلاتىپ سۋارۋ ادىسىمەن وسىرىلگەن 25 توننا قاربىز رەسەيگە ەكسپورتتالماق.
«تامشىلاتىپ سۋارۋدىڭ پايداسى مول ەكەن. جىل سايىن 6 مىڭ ءتۇپ ەگەتىن ەدىم, وسى ادىسپەن بيىل 8 مىڭ ءتۇپ شىقتى. بۇل ءوز كەزەگىندە مول ءونىم الۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. تامشىلاتىپ سۋارۋدىڭ تاعى دا ءبىر ارتىقشىلىعى تىڭايتقىش 5-6 ەسە از كەتەدى. قول كۇشىن دە كوپ قاجەت ەتپەيسىڭ. قاربىزدىڭ 60-65 كۇندە پىسەتىن «دولبىي» اتتى سۇرپىن ءساۋىر ايىندا ەكتىك. قازىر باعاسىن كەلىسسەك, 25 توننادان استام قاربىزدى ساتىلىمعا شىعارايىن دەپ جاتىرمىز. بۇعان دەيىن كيلوسىنا 210 تەڭگە ۇسىنىپ كەتتى, بۇل باعادان 20-30 تەڭگەگە جوعارىلاۋ باعانى كوزدەپ وتىرمىن», دەيدى «اتىمتاي» شارۋا قوجالىعىنىڭ توراعاسى اتىمتاي وماروۆ.
ايتا كەتەيىك, بيىل جەتىساي اۋدانىندا ء«بىر القاپتان 2-3 ءونىم الۋ» جوباسى بويىنشا 1 100 گەكتار اۋماقتا 236 جوبا ىسكە اسىرىلۋدا.
ال ماقتاارال اۋدانى ا.قالىبەكوۆ اۋىلدىق وكرۋگىنىڭ ديقاندارى ەرتە ءپىسىپ جەتىلەتىن قانت قىزىلشاسىنىڭ العاشقى ءونىمىن رەسەيگە جونەلتتى. اۋىل ديقاندارى نيدەرلاندىدان ارنايى جەتكىزىلگەن «پاۆلو», «ۆادان» اتتى قىزىلشانىڭ جوعارى سۇرىپتارىن قاڭتار ايىندا 25 گەكتار ءۇي ىرگەلىك جەرلەرگە ەككەن بولاتىن. جاڭاجول اۋىلىنىڭ تۇرعىنى بەكتەمىر اليقۇلوۆ العاشقى بولىپ ءۇيىنىڭ ىرگەسىندەگى 15 سوتىق جەردەن 1,5 توننا ءونىم الىپ ۇلگەردى. شارۋانىڭ گەكتارىنا شاققاندا 300 تسەنتنەرگە دەيىن ءونىم الۋعا مۇمكىندىگى بار. قازىرگى تاڭدا كيلوسىن 180 تەڭگەدەن ساۋدالاۋدا. جالپى وكرۋگ اۋماعىندا شارۋالار رەسەيگە جانە ەلىمىزدىڭ نۇر-سۇلتان, الماتى, قاراعاندى قالالارىنا ونىمدەرىن جونەلتۋدە. قانت قىزىلشاسىن تولىق جيناپ العان سوڭ, ديقاندار ەكىنشى ونىمگە مال ازىقتىق داقىلداردى ەگۋدى جوسپارلاپ وتىر. كەلەس اۋدانىنىڭ ديقاندارى دا العاشقى ونىمدەرىن ەلىمىزدىڭ ءىرى قالالارىنا جونەلتپەك. سونىمەن بىرگە شەت مەملەكەتتەرگە ەكسپورتتاۋدى كوزدەپ وتىر. مىسالى, بوزاي اۋىلدىق وكرۋگىندەگى ء«ابىل» شارۋا قوجالىعى 40 گەكتار اۋماققا ەگىلگەن قاربىزدى جيناپ الۋدا. اۋدان اكىمدىگىنىڭ حابارلاۋىنشا, شارۋا نۇرلان مۇستاەۆ 22 توننا ءونىمدى وتكىزىپ ۇلگەرگەن.
«قىستىڭ سوڭىنا قاراي ءۇي الدىنداعى جىلىجايعا قاربىزدىڭ ءدانىن ەگىپ, كوشەت كۇيىنە جەتكىزەمىز. كوكتەمنىڭ جايما-شۋاق كۇندەرىندە سىر بويىنداعى ەگىستىك القابىنا ەگەمىز. كوكتەمنىڭ سوڭعى كۇندەرىندە, ياعني 3 ايدا قاربىز پىسەدى. جەرگىلىكتى 5 ادامدى جۇمىسپەن قامتىدىق», دەيدى شارۋا قوجالىعىنىڭ توراعاسى نۇرلان ساپارقۇل ۇلى.
ءيا, بۇگىندە تۇركىستاندىق ديقاندار كوكونىس ونىمدەرىن كوبىنەسە رەسەيگە ەكسپورتتاۋدا. الداعى ۋاقىتتا وڭىردە وندىرىلەتىن وزگە دە وندىرىستىك-ونەركاسىپتىك تاۋارلاردى ەكسپورتتاۋ باعىتى كەڭەيە تۇسپەك. بۇل ورايدا جەرگىلىكتى شارۋالار مەن كاسىپكەرلەر تۇركىستان قالاسىندا اشىلاتىن Turan ارنايى ەكونوميكالىق ايماعىنا ۇلكەن ءۇمىت ارتادى. جۋىردا تۇركى مەملەكەتتەرى ۇيىمىنىڭ وكىلدەرى Turan ارنايى ەكونوميكالىق ايماعىنىڭ جوسپارىمەن, ۇيىمداستىرۋ بارىسىمەن, مۇمكىندىكتەرىمەن تانىسۋ ءۇشىن تۇركىستانعا ارنايى كەلدى. ارنايى ەكونوميكالىق ايماقتىڭ تۇجىرىمداماسى تالقىلانعان تۇركيا, ازەربايجان, قىرعىز رەسپۋبليكاسى جانە وزبەكستان ەلدەرىنىڭ دەلەگاتسياسىمەن كەزدەسۋدە تۇركىستان وبلىسىنىڭ اكىمى ومىرزاق شوكەەۆ جوبا مەنەدجمەنتىن جۇزەگە اسىرۋدا تۇركيا تاجىريبەسى قولدانىلاتىنىن اتاپ ءوتتى.
«بۇگىندە مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ بۇل يدەياسىن جۇزەگە اسىرۋ باعىتىندا جۇمىس ءجۇرىپ جاتىر. يندۋستريانى دامىتۋ جاعىنان تۇركيانىڭ ۇلكەن تاجىريبەسى بار. بۇل – حالىقارالىق دەڭگەيدەگى ەكونوميكالىق ايماق بولۋى كەرەك. جۇمىستى نەعۇرلىم تەز باستاپ, ءوندىرىس ورىندارىن اشۋعا مۇددەلىمىز. تۇركىستاندا يندۋستريالىق ايماق, ارنايى ەكونوميكالىق ايماق قۇرىلعان. ەندى ول تاعى ءبىر ەكونوميكالىق ايماقپەن تولىعادى. جەرگىلىكتى اكىمدىك تاراپىنان Turan ارنايى ەكونوميكالىق ايماعىنا جەر بەرىپ, ينفراقۇرىلىمىن جاساقتاۋعا قولداۋ كورسەتۋگە دايىنبىز. ايماقتا ءوندىرىستى دامىتۋ اسا ماڭىزدى», دەدى ءو.شوكەەۆ.
سونداي-اق كەزدەسۋدە تۇركى كەڭەسى باس حاتشىسىنىڭ ورىنباسارى ومەر كوجامان تۇركىستاندا ءوندىرىستى دامىتۋعا تۇركيانىڭ ءىرى ينۆەستورلارىنىڭ قىزىعۋشىلىق تانىتىپ وتىرعانىن جەتكىزدى. بۇل باعىتتاعى جەرگىلىكتى بيلىكتىڭ قولداۋىنا ەرەكشە توقتالدى.
«ەڭ الدىمەن ساراپتاما جاساپ الۋدى كوزدەپ وتىرمىز. ەكىنشىدەن, بۇل باستاما زاڭمەن بەكىتىلىپ, جۇزەگە اسقاننان كەيىن ءبىز تۇركىستانعا ءىرى كاسىپكەرلەر مەن وندىرۋشىلەردى جىبەرەمىز. اسىرەسە, تۇركيادان ينۆەستورلار كوبىرەك كەلەدى دەگەن بولجام بار. ولار ينۆەستيتسيا سالادى دەگەن سەنىم مول», دەدى ومەر قوجامان.
ازەربايجان, قىرعىز رەسپۋبليكاسى, وزبەكستان وكىلدەرى دە ءوز ۇسىنىستارىن ايتىپ, بىرلەسە جۇمىس اتقارۋعا دايىن ەكەنىن جەتكىزدى. تۇركىستاندا ىسكەرلىك بايلانىسقا قولايلى جاعداي قالىپتاسقانىن اتاپ ءوتتى.
ەكسپورتقا باعىتتالعان Turan اەا جۇمىسىنا كۇش سالىنىپ, بۇل باعىتتا جان-جاقتى قولداۋ كورسەتىلمەك. تۇركىتىلدەس مەملەكەتتەردىڭ ىنتىماقتاستىق كەڭەسىنىڭ بەيرەسمي سامميتىندە مەملەكەت باسشىسى ەلىمىزدەگى كەڭ ينۆەستيتسيالىق جانە ساۋدا-ەكونوميكالىق مۇمكىندىكتەردى ەسكەرە وتىرىپ, تۇركىستان قالاسىندا تۇركى ەلدەرىن بىرىكتىرەتىن ارنايى ەكونوميكالىق ايماق قۇرۋدى ۇسىنعانى بەلگىلى. ەرەكشە مارتەبە بەرىلگەن Turan اەا اياسىندا تۇركى مەملەكەتتەرىنىڭ قاتىسۋىمەن ءوندىرىس ورىندارى, بىرىككەن كاسىپورىندار اشىلادى دەپ جوسپارلانعان. سونداي-اق ارنايى ەكونوميكالىق ايماق اۋىل شارۋاشىلىعى ءونىمىن وڭدەۋ, ماشينا جاساۋ, ەلەكتر جابدىعىن ءوندىرۋ, تۋريستىك جانە ءبىلىم بەرۋ كلاستەرلەرىنەن تۇراتىن ونەركاسىپتىك-وندىرىستىك كلاستەر قۇرۋدى, ءوزارا ءتيىمدى ساۋدا قاتىناستارىن ورناتۋدى كوزدەيدى.
تۇركىستان وبلىسى