اگلومەراتسيا

الماتىنىڭ ەڭ كوكەيكەستى ماسەلەسى

ءومىر ءبىر ورنىندا تۇرمايدى. تاۋەلسىزدىكتىڭ بەدەرىندە قالالىق جەرلەرگە جۇمىس ىزدەپ قونىستانىپ جاتقان وتباسىلاردىڭ كوبەيۋى, وعان كەيىنگى جىلدارى تۇرمىسى تۇزەلگەن قالا تۇرعىندارىنىڭ قالا سىرتىندا شاڭىراقتارىن كەڭەيتىپ, قۇرىلىستى قىزدىرۋى وزىمەن بىرگە بىرقاتار وزەكتى ماسەلەلەردى تۋىنداتتى. ەندىگى تىرشىلىكتە تۋىنداعان تۇيتكىلدىڭ ءبىرى – ۋربانيزاتسيا مەن قالالىق اگلومەراتسيا ماسەلەسى ەلباسىنىڭ بيىلعى جولداۋىندا تۇڭعىش رەت قوزعالدى. ارينە, بۇل زاڭدى قۇبىلىس. قوعامنىڭ دامۋى, وركەنيەتتىڭ كوشىنە ىلەسكەن حالقىمىز جاقسى ءومىردى قالادان ىزدەيتىنى ايان. وسى تۇرعىدان العاندا, ءاۋ باستان-اق ارمان بولعان الماتى ۋربانيزاتسيا ۇدەرىسىنىڭ تاپ ورتاسىندا تۇر. الەۋمەتتىك دامۋ بارىسىن زەرتتەۋشىلەردىڭ بولجامى بويىنشا, 20-30 جىلدان كەيىن قازاقستانداعى اۋىل مەن قالا تۇرعىندارىنىڭ اراسالماعى 65-35 پايىزدى قۇرايتىن كورىنەدى. قازىر بۇل كورسەتكىش رەسەيدە –72, بەلارۋس, ۋكراينا, ارمەنيادا – 70, امەريكادا 90 پايىزعا تەڭ ەكەن. اسىرەسە, سوڭعى 15 جىلدا اۋىل تۇرعىن­دارى­نىڭ قالالارعا قاراي اعىلۋى, ميگراتسيا ماسەلەسى, كورشى ەلدەردەن جۇمىس ىزدەپ كەلگەن جاندار «جالعان ۋربانيزاتسيا» ماسەلەسى بار ەكەندىگىن دە كورسەتىپ بەردى. ماسەلەن, الما­تىدا كوپتەگەن جىلداردان بەرى كۇن كەشىپ جاتقان ادامداردىڭ كوپشىلىگىنىڭ اۋىلدا تۇرمىسى بار. سول سياقتى ۋربانيزاتسيا ءما­سەلەسى وزىمەن بىرگە ءتۇرلى كەلەڭ­سىزدىكتەردى دە ىلەستىرىپ كەلەدى. تۇراقتى مەكەنجايى بەلگىسىز, تۇراقتى جۇمىسى جوق ادامداردىڭ قىلمىستىق ىستەرگە, ۇرلىق-قارلىققا قاتىسى بارلىعىن دا جوققا شىعارۋعا بولمايدى. الماتى, استانا, شىمكەنت, اقتوبە سياقتى ماڭىزدى قالا­لارعا كوشىپ كەلىپ, قونىستانىپ جاتقانداردا قيساپ جوق. جانە بۇل حالىق سانىن ەسەپتەۋ مەن قالا تۇرعىندارىنىڭ ءدال ستاتيس­تيكاسىن جاساۋعا كوپ كەدەرگى بولىپ تۇر. سول سياقتى الماتىدا ۋربانيزاتسيامەن قاتار سۋبۋربانيزاتسيا ءۇردىسى قاتار ءجۇرىپ جاتقانى ايتىلۋدا. ياعني اۋقاتتىلار, تۇرمىسى ورتاشا ازاماتتار قالانىڭ سىرتىنا قاراي جاپپاي قونىستانىپ, الماتىدا توقىمداي جەردىڭ قۇنى ادام ايتقىسىز شارىقتاعانىنا دا كۋا بولدىق. سوندىقتان ءدال قازىرگى تاڭدا ەلىمىزدە, ونىڭ ىشىندە استانا مەن الماتىدا ۋربانيزاتسيامەن بىرگە سۋبۋربانيزاتسيا ءۇردىسى قاتار ءجۇرىپ جاتىر. ال الماتىنىڭ سىرتقى اۋماعىنا اۋىلدان قالاعا اعىلعان ادامدار ءوز بەتىنشە تۇراقتاپ, ودان شىققان شۋدى ەل ۇمىتا قويعان جوق. سۋبۋربانيزاتسيانى الەمدەگى مەگاپوليس قالالاردىڭ ءبارى دە باستان كەشىرگەن. سوندىقتان بۇل قازىر الماتىنىڭ ەڭ كوكەيكەستى ماسەلەسىنە اينالىپ تۇر. الماتى ءدال قازىر شەكاراسىن ۇلعايتۋعا ىقىلاستى ەمەس, بۇل تۇرعىدا كونسەرۆاتيۆتىك كوزقاراس ۇستانىپ كەلەدى. ەكىنشىدەن, الماتى جانىنداعى ەلدى مەكەن­دەردىڭ ەسەبىنەن ۇلكەيگىسى كەل­مەيدى.1990 جىلدان باستالعان بۇل ءۇردىس قالاعا كەزەك-كەزەك ۇلكەن قيىندىق تۋدىرىپ كەلەدى. جوعارىدا اتاپ وتكەندەي, كوپتەگەن زەرتتەۋلەر كەلەشەكتە, 2025 جىلعا قاراي جەر بەتى تۇرعىندارىنىڭ 60 پايىزى, قالالاردا ءومىر سۇرەدى دەپ بولجام جاساۋدا. وسى ارالىقتا 5 ميلليون حالقى بار 90-عا جۋىق سۋپەرمەگاپوليس پايدا بولادى دەپ جوبالانۋدا. ستاتيستيكالىق مالىمەتتەرگە سۇيەنسەك, توقسانىنشى جىلداردان بۇگىنگە دەيىن اۋىلدان قالاعا 2,5 ميلليون حالىق كوشىپ كەلگەن. ونىڭ 1 ميلليونى تەك الماتى قالاسىنا كوشىپ كەلىپتى. رەسمي دەرەكتەر بويىنشا, بىلتىر 40 مىڭ وتباسى تۇرعىن ۇيگە قولدارى جەتسە, 2011 جىلعى كورسەتكىش بۇدان 10 پايىزعا جوعارى كورىنەدى. ال مەملەكەت تاراپىنان تۇرعىن ءۇي باعدارلاماسى 2005 جىلدان بەرى قولعا الىنىپ كەلە جاتقانى بەلگىلى. سودان بەرى سۇرانىسقا يە بارلىق ازاماتتار باسپانامەن قامتىلۋى كەرەك ەدى عوي دەگەن ساۋال تۋىندايدى كوكەيىمىزدە. 2020 جىلعا دەيىن ءبىر عانا «قولجەتىمدى باسپانا-2020» باعدارلاماسى بويىنشا 75 مىڭداي وتباسى پاتەرلى بولادى ەكەن. حالىقتىڭ كەلەشەگىنە قاتىستى وسىناۋ كوكەيكەستى ماسەلەگە وراي تاياۋ كۇندەرى الماتىدا ۇلكەن جيىن بولىپ ءوتتى. قالا اكىمى احمەتجان ەسىموۆتىڭ توراعالىق ەتۋىمەن وتكەن باسقوسۋدا الەمدىك دەڭگەيدەگى كرەاتيۆتى قالا مەن جوعارى ساپالى تۇرمىس جاعدايى بار ورتانى قالىپتاستىراتىن ۇزاق مەرزىمگە نەگىزدەلگەن الما­تىلىق اگلومەراتسيانىڭ ماسەلەلەرى تالقىلاندى. قالا اكىمى اگلومەراتسياعا قاتىستى قالا ماڭىنداعى ايماققا كىرەتىن وڭىرلەردىڭ مەگاپوليستى ودان ءارى دامىتۋعا ىقپالى جانە ونىڭ الماتىعا اسەرىنە قاتىستى ماسەلەلەردى انىقتاۋ قاجەتتىگىن ەرەكشە اتاپ, ءبىز بۇل ماسەلەنى جان-جاقتى زەرتتەپ, قالاعا ەنەتىن اۋماقتاردى جوسپارلاۋ مەن باسقارۋ ءۇشىن الماتىلىق اگلو­مەراتسياعا ەنەتىن قالا قۇرىلىسى اۋماعىنىڭ كەشەندى جۇيەسىن جاساپ, ونى ۇكىمەتكە ۇسىنۋىمىز قاجەت. بەكىتىلگەن جوسپاردى ءجۇ­زەگە اسىرۋعا جۇمسالاتىن قارجى كوزدەرى مەن ونىڭ كولەمى وڭىرلىك دامۋ مينيسترلىگىندە ماقۇلدانىپ, بەكىتىلگەنى ماڭىزدى, دەدى. جيىندا قالا اكىمى الماتى­لىق اگلومەراتسيانىڭ پوليما­گيسترالدى جەلىلەر نەگىزىندە كولىك جۇيەسىن دامىتۋدى جەتە زەرتتەۋ قاجەتتىگىن اتاپ ءوتتى. احمەتجان ەسىموۆ قالانىڭ ينفراقۇرىلىمىن, ونى اينالا قورشاعان تابيعاتتى دامىتۋ جانە ينجەنەرلىك كوممۋنيكاتسيالار مەن نىساندار تۋرالى ناقتىلى ۇسىنىس بەرۋدى تاپسىرىپ وتىر. الماتى شاھارىنىڭ باسشىسى اگلومەراتسيا ماسەلەسىن كونتر-ماگنيتتەر قۇرۋ ارقىلى رەتتەۋگە بولادى دەپ ويلايدى. – الماتى اينالاسىندا ءبىر­نە­شە كونتر-ماگنيتتەر قۇرۋ قاجەت. بۇلار قۋاتتى ونەركاسىبى مەن الەۋ­­مەتتىك ينفراقۇرىلىمى بار, تۇرۋعا قولايلى ورتالىقتار بو­لۋى ءتيىس. ولاردىڭ ماقساتى – قالا­­دان كەرى ميگراتسيا, – دەيدى قالا اكىمى. قالا باسشىسى قالا اكىمدىگى مەن الماتى وبلىستىق اكىمدىگىنىڭ بىرىگىپ جۇمىس ىستەۋى ءۇشىن ۆەدوم­س­تۆوارالىق كوميسسيا قۇرۋ قا­جەتتىگىن ايتتى. ايناش ەسالي, «ەگەمەن قازاقستان». الماتى.