ەل وسكەن قىزىلسۋ – شار اراسىندا,كىم ايتار تاپشى ەكەن دەپ سۋعا, ءسىرا.ەگىنى شالقىپ وسەر, ءشوبى شالعىن,تابيعات ەلگە بەرگەن باعى ەرەكشە.
قالبا تاۋىنىڭ شىعىس ورەبيىكتەرى – سىنتاس, بالاجال, تولاعاي, بايبۋرا, داۋباي قويناۋىنداعى مىڭداعان باستاۋ, بۇلاق, وزەنشەلەردەن قۇرالىپ, كەڭتارلاۋ (نيكولاەۆكا) ەلدى مەكەنىنەن وتكەن سوڭ ءبىر بىلەۋ بولىپ اعىپ, شار وزەنى اتالىپ, ەرتىسكە قوسىلىپ, سولتۇستىك مۇزدى مۇحيتقا قۇيىپ كەلگەلى قانشاما عاسىر, قانشاما ۇرپاق وزەن جاعالاپ وزەگى تالماي ءومىر وتكىزدى. جەر ءبىزدىڭ ەڭ سۇيىكتى انامىز, كيەلى تىرشىلىكتىڭ دە اناسى بولسا, ونىڭ ءون بويىنا ءنار بەرەتىن قان تامىرى سۋ ەكەنى ايان. بۇگىندە سۋعا دەگەن سۇرانىس, سۋ توڭىرەگىندەگى داۋ, تالاس-تارتىستىڭ اۋىل-اۋىل, ءتىپتى, مەملەكەتتەر اراسىندا ۋشىعىپ وتىرعانى الاڭداتۋدا.
قازاق جەرىن ءوز وتارىنا ايلاندىرعان پاتشا وكىمەتى قازاق حالقىن وزەن بويىنان وتىز-قىرىق شاقىرىم سۋسىز دالاعا كوشىرىپ, وزەن بويىنا كەلىمسەكتەردى قونىستاندىردى. جارما اۋدانىنا قاراستى شار وزەنى بويىندا ماريانوۆكا (بىلقىلداق), نيكولاەۆكا (كەڭتارلاۋ), تەرەنتەۆكا (قاراتوبە), ۆازناسەنوۆكا, ترويتسك (ۇكىلى), تاۋبيىك (ۇزىنجال) اتتى ورىس پوسەلكەلەرى پايدا بولىپ, ەگىن ەگىپ, وزەننەن بالىق اۋلادى. رەسەي پاتشاسى XIX عاسىردىڭ وزىندە قارا توپىراقتى بۇل ولكەدەن قالاۋىنشا مول پايدا كورۋ ءۇشىن بۇگىنگە دەيىن ءىزى ساقتالعان «تسارسكي كانال» دەپ اتالىپ كەتكەن شاردان كانال قازدىرىپ, بۇرىنعى «راسسۆەت» كولحوزى اۋماعىمەن اراسان كولىنىڭ شىعىسىنان وتكىزىپ, اقدالا اتانعان جازىققا شار سۋىن پايدالانعان. تىڭ يگەرۋدى ۇران ەتىپ, قازاق دالاسىن مەيلىنشە جىرتىپ بۇلدىرگەن كەڭەستىك بيلىك, كپسس-ءتىڭ 24 سەزى 9-بەسجىلدىقتاعى جوسپارىنا سايكەس, سەمەي وبلىسى جارما اۋدانىندا ەگىن مەن شوپتەن مال ازىق مولشىلىعىن جاساۋ ءۇشىن شار سۋ قويماسىن سالۋدى باستادى. بۇل ءۇشىن تاۋ جىنىسىنىڭ مىقتى قاباتى «يسابەك» بەكەتى اتالعان قارمۇرىن جارتاستى بيىگى مەن قارسى بەتى كەسىكباي قىستاعىنا وتەتىن تاستى قىرات ورتاسىنداعى تار قىساڭنان اعىپ وتەتىن جەردەن شار وزەنىن بوگەدى. 80 ملن تەكشە مەتر سۋ ساقتايتىن جاساندى سۋ قورى ەل يگىلىگىنە اينالدى. بۇل جەردە تاۋ جىنىستارىنىڭ گەولوگيالىق مىقتىلىعى بارلانىپ, جەتە زەرتتەلدى. تاجىريبەلى قۇرىلىس ينجەنەرلەرى مەن قۇرىلىسشىلار اراسىندا ىلە وزەنىندە قاپشاعاي گەس-ءىن سالۋعا قاتىسقاندار بولدى. وزەن ارناسىن ورمان-توعايدان تازارتۋ, 58-دەن ارتىق ۇزاق جىل بولعان قابىرستانداردى بەتونداۋ مەن تاياۋ جىلداردا جەرلەنگەن زيراتتارداعى مۇردەلەردى كوشىرىپ جەرلەۋ, وزەن القابىنداعى ۇزىندىعى 10 شاقىرىمعا سوزىلعان گەس ەلەكتر جەلىسىن سىرتقا, ياعني ارنادان شىعارۋ جۇمىستارى ىستەلدى.
وزەن قيماسىنىڭ ۇزىندىعى 800 مەتردەن ارتىق, بيىكتىگى 51 مەتر بولىپ, پلاتينانىڭ سۋ اعار استىڭعى اۋزى تەرەڭنەن مىقتى ارماتۋرالارمەن بەتوندالىپ, توق كۇشىمەن جوعارى-تومەن كوتەرىلىپ, سۋ جىبەرىپ تۇرادى. كوكتەمدە سۋ دەڭگەيى كوتەرىلگەندە اعىپ شىعاتىن جارتاستى كانال ارناسى جاسالدى. قۇرىلىستى ساپالى جۇرگىزىپ, بولاشاقتا امان ساقتالۋى ءۇشىن, پلاتينا ۇستىندە كۇزەتشى ۇيىمەن 10 وتباسىلىق تۇرعىن ءۇي سالىندى. ءتورت جىلعا سوزىلعان قۇرىلىس ءۇشىن 50 ورىندىق اسحانا, جىلى ۆاگون ۇيلەر پايدالانىلدى, مونشا سالىندى. قۇرىلىستىڭ شىدامدىلىعى ءۇشىن جوعارى ساپالى تسەمەنت قوسپالارى جۇمسالدى. ءۇش بەتونداۋ تسەمەنت زاۋىتى جۇمىس ىستەپ, وزەن تاعانىنداعى جۇمىستار ءۇشىن ماشينا-تەحنيكا جولدارى سالىندى. قىستىڭ قاتالدىعىنا قاراماي جۇمىس توقتاۋسىز ءجۇردى. الىپ كراندار مەن قۋاتتى تەحنيكالار جۇمىس ىستەدى.
ءبىزدىڭ ورتابۇلاق ورتالاۋ مەكتەبىنىڭ وقۋشىلارى ءوز ولكەسىندەگى ءىرى قۇرىلىستى قىزىقتاپ كەزدەسۋلەر وتكىزىپ وتىردى.
15 ملن تەكشە مەتر جەر بەتوندالىپ, 3 ملن سوم جۇمسالدى. پلاتينانىڭ قاۋىپسىزدىگى مەن بەرىكتىگىنە كەپىلدىك بەرىلىپ, مەملەكەتتىك قۇرىلىس كوميسسياسى وتكىزىپ الىپ, سول كەزدەگى ەكى اۋدان – جارما مەن شاردىڭ يگىلىگى ءۇشىن پايدالانۋعا بەرىلدى. مول سۋلى سۋ قويماسى – شار قازاقستان كارتاسىنان ورىن الدى. كىشى تەڭىز پايدا بولدى. اققۋ, قاز قۇستار مەكەنىنە اينالدى. جاعاجاي قالىپتاسىپ, الماتى-شىعىس اۆتو جولى بويىندا ءدامحانالار جۇمىس ىستەپ, جولاۋشىلارعا تۋريستىك كوتەرىڭكى دەمالىس كوڭىل كۇي سىيلادى. شار سۋ قويماسىنان «سەميپالاتينسك ۆودوستروي» ترەسىنىڭ قۇرىلىسشىلارى «اقتوعان كانالىنىڭ 22 شاقىرىم ۇزىندىقتاعى بەتوندالعان اعىسى جىلدام 30 مىڭ گەكتاردان استام شابىندىق پەن ەگىستى سۋلاندىرىپ, ءونىم ءتۇسىمىن ەكى ەسە ارتتىرۋعا كومەكتەسىپ, ەڭبەك ۇجىمى 2 ملن 300 مىڭ سوم قارجىنى يگەرىپ, 9 مىڭ بلوكتى 12 مىڭ تەكشە مەتر بەتوندى كانال قابىرعاسى مەن تاعانىنا توسەدى.
مۇنىمەن قوسا شار سۋ قويماسىنىڭ مول سۋىنان ەكى اۋدان ەگىس-شابىندىق ءۇشىن, كولحوزدار مەن سوۆحوزدارعا №71 مەحانيكالاندىرعان جىلجىمالى كولوننانىڭ ۇجىمى كانال قۇرىلىسىنا قاتىسىپ, سەكۋندىنا كەدەرگىسىز 16 تەكشە مەتر سۋ بەرىپ, 14 مىڭ گەكتار سۋارمالى جەرگە ءنار بەردى جانە 11 مىڭ گەكتار جەردى كولدەتىپ سۋاردى. قۇرامىندا 18 ادامى بار بۇل №71 مەحانيكالاندىرىلعان جىلجىمالى كولوننا كوللەكتيۆى ەڭ قيىن ۋچاسكەدە 160-پيكەتتەن 171-ءشى پيكەت ارالىعىندا جۇمىس ىستەدى.
شار سۋ قويماسىنان اعىپ شىققان مول سۋ «ورىمباي» ەلدى مەكەنى تۇسىنداعى كانالدار ارقىلى ءبولىنىپ, ءبىرى بۇرىنعى راسسۆەت كولحوزىنىڭ ەگىس اۋماعى اقدالا مەن اۋدان ورتالىعى قالباتاۋ ماڭىنداعى سۋارمالى جەرلەردى قامتاماسىز ەتسە, ەندى ءبىرى بۇرلىاعاش ەلدى مەكەنىنىڭ قاسىنان سالىنعان اقتوعان كانالى دەپ اتالاتىن سۋ ارناسى مەن بۇرىنعى ليۋگوۆوي جانە شار سوۆحوزى جانە كوشەكتىڭ ءشوپ, ەگىن القابىنان مول ءونىم الۋعا كەپىلدىك بەرەتىن-ءدى.
ال قازىر اۋداننىڭ قۇنارلى ەگىن-كوكونىس شابىندىق القابى جەكەشەلەر مەن شارۋا قوجالىقتارىنىڭ قولىنا وتكەن. جەرمەن جۇمىس ىستەۋ بولماعاندىقتان, يگەرىلمەگەن جەر, پايدالانىلماعان سۋ ەڭىرەگەن جەتىمدەي مۇڭ شاعادى. پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ ماسەلە جەرگە يە بولۋدا ەمەس, ونى ۇقساتا, يگەرە بىلۋدە ەكەنىن اتاپ كورسەتتى. جەردى يگەرۋشىلەرگە بەرۋ كەرەك ەكەنىن, ونى كەشىكتىرۋگە بولمايتىنىن دا قاداپ ايتتى. جەر مەن سۋ – تىرشىلىكتىڭ اناسى, ەل بايلىعىنىڭ قاينارى. سۋ مەن جەرگە دەگەن سۇرانىس مەملەكەتتىڭ وزەكتى كۇن تارتىبىنە اينالىپ وتىرعاندا, بايعامدىق, كەرەناۋلىق جايباراقاتتىلىققا سالىنۋعا ورىن بولماس.
«شار سۋ قويماسى اپاتتى جاعدايدا», دەگەن جەلەۋمەن سۋ قويماسى اعىتىلىپ, جوندەۋ جۇمىسى سىلبىر قيمىلمەن, ۇزاققا – ءتورت جىلعا سوزىلدى. 80 ملن تەكشە مەتر كوگىلدىر ايدىن, كوپ جىلدان بەرى وسكەن بالىق, قۇس بازارى مەن حالىق دەمالاتىن كورىكتى جاعاجاي اسەم كورىنىسىنەن ايرىلدى. ءيا, ءالى دە سۋ قويماسى سۋعا تولار-اۋ, بىراق باردىڭ قادىرىن ءبىلىپ, سول سۋدى دايىن ارىق, كانالدار ارقىلى ەگىسكە پايدالانىپ, اۋدان حالقىنىڭ كوكونىسكە دەگەن سۇرانىسى مەن ەگىن-ءشوپ مال ازىعىنا دەگەن يگىلىگىنە پايدالاناتىن مولشىلىق كۇندەر بولسا ەكەن دەيمىز. كەزىندە راسسۆەت ۇجىمشارىنىڭ توراعاسى ن.ن.گونچارەۆ سۋارمالى القاپقا كارتوپ, ءسابىز سياقتى كوكونىس ءوسىرىپ, اۋدان حالقى مەن سەمەي قالاسىنىڭ مەكتەپ-ينتەرناتىن, اسكەري بولىمدەردى جىل بويى قامتاماسىز ەتىپ كەلگەنىن جۇرت بىلەدى. وتكەننىڭ جاقسى ىستەرى جالعاسىن تاپسا, حالىقتىڭ ازىق-ت ۇلىككە دەگەن مۇقتاجدىعى شەشىلىپ, بازار نارقى ارزان بولماق. ماسەلە جەرگە يەلىك ەتۋدە ەمەس, ونى ەل يگىلىگىنە پايدالانىپ, ءونىم الا بىلۋدە ىسكەرلىك پەن ۇيىمداستىرۋشىلىققا تىرەلىپ وتىر. ەلىمىزدىڭ كوپ جەرى تازا اۋىز سۋ, ەگىن مەن مالعا زار بولىپ, اپاتقا كەز بولىپ وتىرعاندا, باردىڭ قادىرىن باعالاپ, ەل يگىلىگى مەن داۋلەتى ءۇشىن پايدالانۋ قاجەت-اق. مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ ءوزىنىڭ حالىققا جولداۋىندا الدا 80-نەن ارتىق سۋ قويماسىن سالۋ كەرەكتىگىن اتاپ ايتتى. ال دايىن سۋ قويماسىنىڭ حالىق يگىلىگىنە پايداعا اسپاي وتىرعانى جارمالىقتاردىڭ جانىن اۋىرتادى.
مۇحامەتقازى مۇحامەدي ۇلى,
قازاقستان جۋرناليستەر وداعىنىڭ مۇشەسى
سەمەي