كۇي دەسە كوكىرەگى كۇمبىرلەمەيتىن قازاق جوق. بۇگىنى مەن وتكەنى ساباقتاسا جادىندا جاڭعىراتىن بولمىسى بولەك قازاقتىڭ كۇي ونەرىنە دەگەن جاقىندىعى دا وزگەشە. جۋىردا ونەرسۇيەر قاۋىمدى ەلەڭ ەتكىزگەن اۋقىمدى ءىس-شارا ۇلتتىق كىتاپحانادا ءوتتى. حالىقتىق ءان مەن كۇيدەي رۋحاني مۇراسىن جيناقتاپ, عىلىمي اينالىمعا ەنگىزۋ جولىندا ەڭبەك ەتكەن كۇيشى بازارالى مۇپتەكەەۆتى ەسكە العان ونەرتانۋشىلار كۇي تاريحىن قوزعاپ, زاماناۋي فورماتپەن جارىققا شىققان «جەتىسۋدىڭ وڭتۇستىك-شىعىسىنداعى كۇيشىلىك ءداستۇر» مونوگرافياسى, «كۇي شاقىرتقى» جيناعى مەن CD كۇيتاباعىنىڭ تۇساۋكەسەرىن وتكىزدى. جيناقتاعى كۇيلەر قۇرمانعازى اتىنداعى قازاق ۇلتتىق كونسەرۆاتورياسىنىڭ فولكلورلىق عىلىمي-زەرتتەۋ زەرتحاناسى قورىنداعى بازارالى مۇپتەكەەۆتىڭ ورىنداۋىندا بەرىلگەن.
ۇلت مۇراتى جولىندا تەر توككەن اردا ازامات, كۇيشى, ەتنومۋزىكاتانۋشى, يۋنەسكو-نىڭ قازاقستان بويىنشا «ماتەريالدىق ەمەس مادەني مۇرانى قورعاۋ» كوميتەتىنىڭ مۇشەسى, ءداستۇرلى مۋزىكا حالىقارالىق كەڭەسىنىڭ مۇشەسى بازارالى مۇپتەكەەۆ جاسىنداي جارق ەتكەن جالىندى ءومىر جولىندا مول مۇرا قالدىرىپ كەتتى.
القالى جيىندى جۇرگىزگەن فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, ونەر زەرتتەۋشىسى ساعاتبەك مەدەۋبەك ۇلى اتاپ وتكەندەي, بازارالى ەسىمىن قالىڭ كوپشىلىككە تانىستىرىپ جاتۋدىڭ ءوزى ارتىق. ويتكەنى ونەرتانۋشىنىڭ ارتىندا قالعان مول مۇراسىن ناسيحاتتاپ, تۇگەندەپ جۇرگەن شاكىرتتەرى ءوسىپ كەلەدى.
ءار ەستەلىك ايتىلعان سايىن زالدى كۇيدىڭ كۇمبىرى بيلەپ, بازارالى رۋحىمەن تىلدەسكەندەي اسەردە بولعان قادىرلى قاۋىم كۇي ونەرىنىڭ شىراقشىسىنداي بولعان ونىڭ ءاربىر ىزدەنىسىن, ءىسى مەن ءسوزىن تەبىرەنە ەسكە الدى.
قاسيەتتى كۇي ونەرى جوقتاۋشىسىنىڭ شىعارماشىلىعى حاقىندا اقىن, دراماتۋرگ, مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى نۇرلان ورازالين وي تولعاپ, ء«ان مەن كۇي حالقىمىزدىڭ ءبىرى – جانى, ءبىرى جۇرەگى سەكىلدى. ءانسىز, كۇيسىز جەر باسىپ جۇرگەن ۇلتتىڭ ءومىرى ءارسىز, ءنارسىز بولار ەدى. بولاشاعى دا كۇماندى» دەگەن اسەرلى ەستەلىگىمەن باستادى. كۇيدى زەرتتەۋشىلىك اسىرەسە حح عاسىر زەرتتەۋشىلەرىنە سالماق بولىپ ءتۇستى. تاتتىمبەت, قۇرمانعازى, ءبىرجان, مۇحيت, اقان سەرىدەي حالىق كومپوزيتورلارىن قايتا جاڭعىرتقان احمەت جۇبانوۆ وسىناۋ ۇلى شىعارمالاردى بيىككە كوتەرسە, زەردەلەي قاراعاندا, داۋلەتكەرەيدىڭ كۇيلەرى تۇتاس ۇلتتى ساقتاۋدىڭ, ۇلىلىعىن دارىپتەۋدىڭ ۇلكەن مەكتەبى مەن ونەگەسىنە اينالدى. حح عاسىر سوڭىنا قاراي ءتىلىمىز شۇبارلانىپ, رۋحىمىز السىرەي باستاعان تۇستا ءان مەن كۇيدى زەرتتەگەن جاس تالانتتاردىڭ قاتارىندا بازارالىنىڭ داۋلەسكەرلىك كۇي شەبەرلىگى كوزگە تۇسە باستادى. ءوزىنىڭ ورىنداۋشىلىق, تانىم, زەرتتەۋشىلىك شەبەرلىگىمەن ەرەكشەلەندى. بەتەگەدەن بيىك, جۋساننان الاسا ءومىر كەشە ءجۇرىپ, ارتىندا باعا جەتپەس مۇرا قالدىردى. ونەرتانۋشى ساعاتبەك مەدەۋبەك ۇلى ەكەۋىنىڭ جەتىسۋدىڭ ءان-كۇيلەرىن تاباندارىنان توزىپ, ويى مەن قىرىن شارلاي, جۇرەكتەرىن تەبىرەنتە ءجۇرىپ جيناعان دۇنيەلەرىنىڭ ورنى بولەك. وسى ورايدا عاسىرلاردان بەرى حالىقپەن بىرگە جاساپ كەلە جاتقان ۇلى ونەردى ساقتاپ قالۋ ماقساتىندا جارىققا شىعارىپ, تاسپاعا ءتۇسىرىپ, كىتاپ ەتىپ شىعارۋعا اتسالىسقان جانعالي جۇزباەۆ, شاكەن ابدىقال, جاناربەك ءاشىمجان, باقىت جاعىپار ۇلى, ەربول ازانبەك, تاعى دا باسقا ونەرگە جاناشىر ازاماتتارعا قاراپ, ءسوزى مەن ءىسى جاراسقان ۇرپاقتىڭ ءوسىپ كەلە جاتقانى قۋانتادى.
قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى, كۇيشى جانعالي ءجۇزباي اتاپ وتكەندەي, قازاق رۋحانياتى مەن مادەنيەتى جولىندا تەر توككەن ونەرتانۋشى عالىم, شەرتپە كۇيدىڭ شەبەرى – بازارالى مۇپتەكەەۆ سانالى عۇمىرىن ۇلتتىق ونەردى تۇگەندەۋگە ارنادى. «بازارالى – جەتىسۋ كۇيلەرىن قايتا جاڭعىرتقان تۇڭعىش فولكلورتانۋشى. وسى تاقىرىپتا ديسسەرتاتسيا قورعاپ, حرەستوماتيالىق كۇي جيناقتارىن جازدى. جەتىسۋمەن قاتار ارقا, قاراتاۋ, التاي, ىلە, بايولكە ايماقتارىنىڭ كۇيشىلىك مۇراسىن جيناقتاپ, عىلىمي اينالىمعا ەنگىزدى. تابيعاتىنان دالا ءداستۇرىن ساقتاعان كۇي جىراۋى ەدى, دومبىراسىنىڭ قۇلاق كۇيىن باباسى قوجەكەنىڭ كەرتولعاۋ كۇيلەرىنەن باستاپ, ايگىلى سىبانقۇل, مەرگەنبايلاردىڭ مۇڭلى قوڭىرلارىنا جالعاستىرىپ تاراۋلاتا شەرتەتىن ەپيك دومبىراشى بولدى. بايجىگىت, تاتتىمبەت, توقا, سۇگىر, بەيسەنبى, ءاشىم, قايراقباي, ايكەن كۇيلەرىن دە اسا سەرگەك سەزىممەن شەرتىپ راديونىڭ التىن قورىنا جازىپ قالدىردى. دينا مەن ابىكەننىڭ سۋ ءتيىپ ب ۇلىنگەن تاسپالارىن رەستاۆراتسيالادى, حالقىمەن قايتا تابىستىردى. جارقىن شاكارىممەن بىرگە ماسكەۋدىڭ دىبىس جازۋ ارحيۆىنەن اكادەميك احمەت جۇبانوۆ شەرتكەن كونە كۇيلەردىڭ كوشىرمەسىن ەلگە اكەلدى. قازاق ۇلتتىق ونەر ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ قابىرعاسىنان فولكلورلىق زەرتحانا اشىپ, دومبىرا كۇيلەرىنىڭ «ادامزات يگىلىگىندەگى ماتەريالدىق ەمەس مادەني مۇرالارى» قاتارىندا يۋنەسكو تىزىمىنە ەنۋىنە تىكەلەي جەتەكشىلىك ەتتى», – دەپ اتاپ ءوتتى ءوز ەستەلىگىندە ج.ءجۇزباي.
بازارالى ەكى جاسىنان باستاپ, اتاسىنىڭ الدىندا وتىرىپ, تەك دومبىرانىڭ ۇنىمەن عانا ۇيىقتاپ, بەسىگى كۇيمەن تەربەلگەن بالا. كىشكەنتاي تالانتتىڭ تالابىن ەرتە باستان بايقاعان اتا-اجەسى اۋىلداعى توي-تومالاقتان قالدىرمايتىن. ناعاشىسى قوجەكە نازار ۇلىنىڭ مۇڭدى دا رۋحتى كۇيلەرىن, ونەرلى جاندار كوپ شوعىرلانعان الماتى وبلىسى شەلەك اۋدانىنا قاراستى سوگەتى اۋىلىنىڭ ومارحان كەرىمقۇلوۆ, ورازاقىن مولداباي ۇلى سەكىلدى كوپتەگەن ونەرپازدارىن قۇلاعىنا قۇيىپ ءوستى. ەتنوگراف-جۋرناليست باعدات مۇپتەكەقىزى بالا بازارالىنىڭ ۇلكەن ونەرگە دەيىنگى ءومىر جولىنان سىر شەرتىپ, «ونەرگە جانىمەن بەرىلىپ, كۇي ونەرىنە ەرەكشە جاڭالىق الىپ كەلگەن بازارالى ارقانىڭ كۇيىنە نازار اۋداردى. جەتىسۋ كۇيلەرىنىڭ بار ەكەنىن دالەلدەدى. الداعى ۋاقىتتا بازارالىنى وسكەلەڭ ۇرپاق ەسىندە قالدىرۋ ءۇشىن جاس عالىمدارعا ارنالعان رەسپۋبليكالىق «مۇپتەكەەۆ وقۋلارى» ءداستۇرلى تۇردە ءوتىپ تۇرسا» دەگەن ويىمەن ءبولىستى. بۇل ونەرتانۋ سالاسىندا ىزدەنىسى مول جاستاردىڭ پىكىر الماساتىن, ءبىلىم كوكجيەگىن كەڭەيتەتىن ۇلكەن الاڭىنا اينالار ەدى. ەندى عانا بازارالى بۇلاعىنىڭ كوزى اشىلعاندا, مۇنداي يگى ءىس-شارالار جالعاسىن تاپسا, نۇر ۇستىنە نۇر.
«دومبىراشى بازارالى مۇپتەكەەۆتى مەن بىلگەندە ونەر مەن عىلىمنان باسقا الاڭى بولعان جوق. سانالى عۇمىرىن وسى جولعا ارنادى. ءدۇنياۋي نارسەلەردى مۇرات تۇتپادى. سۇراماساڭ ايتپايتىن, سىرى دا, شىنى دا وزىمەن بىرگە كەتتى. كوپ جىل قاتار جۇردىك قوي. مۇنىڭ جايىن سودان بىلەمىن», دەپ ەسكە الادى فولكلورتانۋشى بەرىك ءجۇسىپ. «كاسىبي مۋزىكالىق وقۋ ورنىنىڭ بوساعاسىن كورگەندەر داستۇرگە اسا ادالدىق تانىتا الماي قالادى عوي. ول كەرىسىنشە, كونە مۇرانى ءبىرىنشى ورىنعا قويىپ, سونىڭ ىزىنە ىندەتە ءتۇسۋدى باستى مۇرات ەتتى. ىزدەنىمپاز, ىجداعاتشىل قاسيەتىنىڭ ارقاسىندا فولكلورلىق ەكسپەديتسياعا ءجيى شىعىپ, ەل اراسىندا تارىداي شاشىلىپ جۇرگەن ءان, كۇي, ماقام ۇلگىلەرىن كوپ جينادى. دايىن ماتەريالدى قاۋزاي بەرەتىن كابينەتتىك عالىمنان باستى ەرەكشەلىگى – سول. ءتۇرلى مۇراعات قورىنداعى مۋزىكا مۇراسىن تسيفرلاندىرۋعا سىڭىرگەن ەڭبەگى ءوز الدىنا بولەك اڭگىمە. بۇل جولدان ەگىزدىڭ سىڭارىنداي بولىپ وتكەن سايان اقمولدا ەكەۋىنىڭ ەسىمىن قاتار اتاعان ءجون. بۇلاردىڭ ۇلتتىق مۇرانى سارالاۋعا كەلگەندە تانىم-تۇسىنىگى ەرەك. امەريكا, جاپونيا, رەسەيدەن كەلىپ شەبەرلىك سىنىپتارىن وتكىزگەن مامانداردىڭ ءدارىسىن تىڭداپ, ماشىق الىپ, قازاق ۇلتتىق كونسەرۆاتورياسى, ورتالىق مۇراعات, قازاق راديوسى قورىنداعى كول-كوسىر مۇرانى جۇيەلەدى. كەزىندە مادەنيەت مينيسترلىگىنىڭ اتاعىن اسپانداتىپ, بەدەل جيىپ بەرگەن مۋزىكالىق انتولوگيا اتاۋلىنىڭ بارلىق قارا جۇمىسىن وسىلار اتقاردى. ارينە, ازىرگە ونى باعالاپ جاتقان ەشكىم جوق», دەگەن قىنجىلىسىن ءبىلدىردى ب.ءجۇسىپ.
«بازارالىنىڭ دومبىراشىلىق ونەرى ءوز الدىنا. بولاشاقتا ونىڭ ورىنداۋىندا تاسپالانعان شەرتپە كۇيلەردىڭ ناقتى سانىن شىعارۋ كەرەك. ازىرگە جارىق كورگەنى 25 شىعارما. ول ءوزى زەرتتەۋ نىساناسى ەتكەن جەتىسۋ ايماعىنا قاتىستى ءبىراز كۇيدى جاتقا ءبىلدى. جەتىسۋ كۇيلەرىن قايتا جاڭعىرتۋشى مامان بازارالى مۇپتەكەەۆ كەمەل عالىم رەتىندە قالىپتاسىپ ۇلگەرگەن جوق. بىراق كوپ جايتقا ءىزاشار بولا ءبىلدى. ازىن-اۋلاق ەڭبەگىن سارالاي وتىرىپ, ونىڭ الەۋەتى الدەقايدا مول بولعانىن كورەمىز. ەڭ الدىمەن بەلگىلى فولكلورتانۋشى ساعاتبەك مەدەۋبەك ۇلىمەن بىرىگىپ, 1998 جىلى شىعارعان «جەتىسۋدىڭ كۇيلەرى» مەن «جەتىسۋ اۋەندەرى» مۋزىكالىق-ەتنوگرافيالىق جيناقتاردى ىلتيپاتپەن تىلگە تيەك ەتۋ كەرەك. بۇلار ءبىر-ءبىرىن تاپقان, قوستاقىم ءجۇرىپ تالاي ءىستى تىندىرۋعا جارالعان جاندار بولاتىن. زەرتتەۋگە ءزارۋ كۇيدە كەلە جاتقان جەتىسۋ مۇراسى شەشۋشى كەزەڭدە تۇرعاندا بازارالىداي «شارۋاتورىدان» ايىرىلىپ قالۋى – ونەرتانۋ عىلىمى ءۇشىن وكىنىشتى جايت. امال قانشا, ەندى ونىڭ ءىزىن تاپ وزىندەي ەتىپ بىرەۋدىڭ باسا الاتىنىنا كۇمان كوپ. عىلىمعا قوسقان قوماقتى جاڭالىعى دەپ «جەتىسۋدىڭ وڭتۇستىك-شىعىسىنداعى كۇيشىلىك ءداستۇر» مونوگرافياسىن ايتۋعا بولادى. مۇنداعى زەرتتەۋ نىسانى ەتىپ قولدانعان جۇيەلەۋ ءادىسى ەرەكشە دەن قويدىرادى. جالقىدان جالپىعا قاراي ءجۇرۋ ءتاسىلى ارقىلى ول بولاشاق زەرتتەۋلەرگە باعىت-باعدار سىلتەدى. ءسويتىپ, ءبىر ايماقتى وڭتۇستىك-شىعىس, وڭتۇستىك-باتىس, سولتۇستىك-شىعىس دەپ ۇشكە بولە قاراستىرىپ, جۇيەلى ءھام دۇرىس ساراپتاۋعا جول اشتى. ايماقتىق ايىرماشىلىقتى كورسەتىپ, ونەردىڭ ىلكى تەگىندەگى رۋلىق ەرەكشەلىكتى ءسوز ەتپەي تۇرىپ, ۇلتتىق سيپات جايىن قوزعاۋ – اسا ءبىر جەمىستى جول ەمەس. كەڭەس وداعى تۇسىندا يدەولوگياعا ىڭعايلانعان عىلىم مۇنىڭ جايىن ايتقىزبادى. زەرتتەۋلەرىمدە وسى ماسەلەنى ەشكىمنىڭ كوڭىلىنە قاراماستان ايتىپ كەلە جاتقان مامان رەتىندە مەن ەتنومۋزىكاتانۋشى بازارالى مۇپتەكەەۆتىڭ اتالمىش جىكتەمەسى ءوزىن-ءوزى اقتاپ شىعاتىن اقيقي جول ەكەنىن سەنىممەن ايتا الامىن. وسىنداي مۇمكىندىك يەسىنىڭ, ۇلتقا بەرگەنىنەن بەرەرى كوپ ماماننىڭ عازيز عۇمىرىنىڭ كەلتە بولعانى وكىنىشتى, ارينە», دەپ اياقتادى ءسوزىن ب.ءجۇسىپ.
ءسوز سوڭى: ۇلتتىق ونەرگە بەرگەنىنەن بەرەرى كوپ بازارالى مۇپتەكەەۆتىڭ ساناۋلى عۇمىرىنداعى يگى ىسىنە جۇرەكتەن شىققان جىلى سوزدەر ارنالدى. كوزى تىرىسىندە ورىنداعان كۇيلەرى شەرتىلدى. ءوزى الىستاپ كەتكەنمەن, رۋحى حالقىنىڭ جادىندا ساقتالاتىن زەردەلى زەرتتەۋشى, داۋلەسكەر كۇيشىنىڭ ميراس مۇراسىن ەسكە العاندا, شىعارمالارىنىڭ شىراقشىسىنداي بولىپ جۇرگەن عالىم, ۇستاز ساعاتبەك مەدەۋبەك ۇلىنىڭ مىنا ولەڭ جولدارى ەرىكسىز ەسكە ورالادى:
اتىڭنان اينالايىن بازارالى,
ۇلتىڭنىڭ ۇلى رۋحى مازالادى.
شىڭىنان ءتاڭىرتاۋدىڭ تاۋىپ العان,
كۇيىڭە ەلتىگەن جوق قازاق ءالى.
اتىڭنان اينالايىن بازارالى,
التى الاش اجالىڭدى ازالادى
تۇركىنىڭ تامىرىنا قان جۇگىرتكەن
كۇيىڭدى تانىعان جوق قازاق ءالى...
الماتى