«ستاتيستيكالىق دەرەكتەرگە سايكەس, بۇگىندە قازاقستاندا بىلعارى كاسىپورىندارىنىڭ مالىمدەلگەن قۋاتتىلىعىنىڭ 90-95 پايىزىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن بىلعارى شيكىزاتى جەتكىلىكتى كولەمدە وندىرىلەدى ەكەن. ماسەلەن, رەسپۋبليكامىزدا 2013 جىلى ءىرى مالدىڭ تەرىسى – 2,5 ملن. دانا, ال ۇساق مالدىڭ تەرىسى 7,6 ملن. دانا كولەمىندە الىنعان.
بىراق, بۇعان قاراماستان, وتاندىق بىلعارى كاسىپورىندارى تەرى شيكىزاتىنىڭ تاپشىلىعىنان ازاپ شەگۋدە. بۇنىڭ باستى سەبەبى, ول ەلىمىزدەگى تەرى ونىمدەرىن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنان تىس جەرلەرگە, اسىرەسە, كوپ جاعدايدا قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىنا اكەتۋ بولىپ تابىلادى. ءبىرازى زاڭدى جولمەن ەكسپورتتالسا, باسىم بولىگى كولەڭكەلى جولدارمەن كەتەدى. وسىنىڭ سالدارىنان جاسىرىن كەتىپ جاتقان تەرىدەن مەملەكەتتىك بيۋدجەت قوماقتى قارجى جوعالتادى ەكەن.
شيكىزات اۋەلى قازاقستاننان قىرعىزستانعا اكەتىلىپ, ودان كەيىن قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىنا جىبەرىلەتىن كورىنەدى. ءوڭدەلمەگەن تەرىنى قازاقستاننان تىس جەرلەرگە اكەتۋ كولەمىن قىسقارتۋ ءۇشىن ۇكىمەت ەكونوميكالىق رەتتەۋشى رەتىندە شىعارىلاتىن تاۋاردىڭ تونناسىنا كەدەندىك باج سالىعىن 200-دەن 500 ەۋروعا دەيىن كوتەرگەن. الايدا, بۇل شارا كۇتىلگەن ناتيجە بەرگەن جوق, ويتكەنى, ول ەكىجاقتى قاتىناستارمەن بەكىتىلگەن تمد ەلدەرىنىڭ ەركىن ساۋدا ايماعى شەڭبەرىندە قالىپتاسقان ساۋدا قاتىناستارىنا قاتىستى بولمادى.
كەدەن وداعى كوميسسياسىنىڭ 27.01.2010 جىلعى №168 «بەلارۋس رەسپۋبليكاسى, قازاقستان رەسپۋبليكاسى جانە رەسەي فەدەراتسياسى كەدەن وداعىنىڭ تاريفتىك ەمەس رەتتەۋدىڭ ءبىرىڭعاي جۇيەسىنىڭ جۇمىس ىستەۋىن قامتاماسىز ەتۋ تۋرالى» شەشىمىنە سايكەس بىلعارى شيكىزاتى كەدەن وداعىنىڭ ىشكى نارىعى ءۇشىن ماڭىزدى بولىپ تابىلاتىن تاۋارلار ءتىزبەسىنە ەنگىزىلىپ, وعان ەرەكشە جاعدايلاردا ۋاقىتشا شەكتەۋ نەمەسە ەكسپورتقا تىيىم سالىنۋى مۇمكىن. كەدەن وداعى بويىنشا ءبىزدىڭ سەرىكتەسىمىز بەلارۋس, بىلعارى شيكىزاتىن اكەتۋگە دۇركىن-دۇركىن تىيىم سالۋدى ەنگىزىپ وتىر, مىسالى, سوڭعى ۋاقىتتا 6 ايعا دەيىنگى مەرزىمگە تىيىم سالۋ ەكى رەت ەنگىزىلدى. مۇنداي كەزەڭدىلىك وتاندىق بىلعارى شيكىزاتىن قايتا وڭدەۋشىلەردى قورعاۋعا باعىتتالعان شارانىڭ تيىمدىلىگىن كورسەتتى.
اعىمداعى جىلدىڭ اقپانىندا رەسەي ۇكىمەتى «بىلعارى اياق كيىم جانە سونىمەن بايلانىستى سالالاردىڭ ونەركاسىبىن دامىتۋعا باعىتتالعان ءىس-شارالار تۋرالى» قاۋلى قابىلدادى. مۇنداي ءىس-شارالاردىڭ ماقساتى بىلعارى ەكسپورتى كولەمىنىڭ ارتا تۇسۋىنە بايلانىستى تۋىنداعان ىشكى نارىقتاعى بىلعارى جارتىلاي فابريكاتىنىڭ جەتىسپەۋشىلىگىن جويۋ بولىپ تابىلادى. وسى ورايدا, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنان تىسقارى جەرلەرگە بىلعارى شيكىزاتىن شىعارۋعا مەرزىمدى تىيىم سالۋدى ەنگىزۋ قاجەت دەپ ەسەپتەيمىز.
وتاندىق بىلعارى كاسىپورىندارىنىڭ جانە ءبىر ماڭىزدى پروبلەماسى ولاردىڭ يمپورتقا تاۋەلدىلىگى بولىپ وتىر. بۇگىنگى تاڭدا, ولار نەگىزىنەن يتاليا, تۇركيا, قىتاي جانە باسقا دا ەلدەردە شىعارىلعان قۇرال-جابدىقتارمەن جۇمىس ىستەيدى. كەدەن وداعى اۋماعىندا وسى سالاعا كەرەكتى قۇرال-جابدىقتار شىعارىلمايدى. بىلعارى شيكىزاتىن قايتا وڭدەۋ كەزىندە پايدالانىلاتىن حيميالىق ونىمدەر دە ءدال وسى سەبەپتەرمەن شەتەلدەن يمپورتتالادى.
جەڭىل ونەركاسىپ ءۇشىن قۇرال-جابدىقتاردى, قوسالقى ءبولشەكتەردى جانە حيميكاتتاردى باج سالىعىنسىز اكەلۋ ماسەلەسى رەسپۋبليكامىزدا جەڭىل ونەركاسىپتى دامىتۋ جونىندەگى 2010-2014 جىلدارعا ارنالعان باعدارلاما بويىنشا ءىس-شارالار جوسپارىنا ەنگىزىلگەن. الايدا, اتالعان ەرەجەلەردى ىسكە اسىرۋ بەلگىسىز مەرزىمگە شەگەرىلىپ وتىر. سونىمەن بىرگە, جاقىنداعى باعامدىق تۇزەتۋدەن كەيىن ءدال وسى يمپورتقا تاۋەلدى كاسىپورىندار وتە قيىن جاعدايعا تاپ بولدى. ساتىپ الۋ باعاسى تەڭگەگە قايتا ەسەپتەگەندە 20-22 پايىزعا ارتتى, بۇل, ءوز كەزەگىندە, ءونىمنىڭ وزىندىك باعاسىنا اسەر ەتىپ, ونى سىرتقى نارىقتا باسەكەگە قابىلەتسىز ەتىپ وتىر, ال پاركتى جاڭارتۋ جانە ءوندىرىستى جاڭعىرتۋ كەيىنگە قالدىرىلدى. كەلەشەكتە بۇل ارتتا قالۋشىلىقتى جويۋ ايتارلىقتاي قيىنعا سوعادى دا, ەلىمىز تەك شيكىزاتتى جەتكىزۋشى رولىندە قالماق.
مۇنداي جاعدايدا كەدەندىك جەڭىلدىكتەردى ەنگىزۋ دۇرىس دەپ ويلايمىز. بۇل شارانى ەنگىزۋ بيۋدجەتتەن قوسىمشا شىعىندى تالاپ ەتپەيدى, سەبەبى, بيۋدجەتتى باسقا باپتار ارقىلى, ونىڭ ىشىندە شيكىزات ەكسپورتىنا كەدەندىك مولشەرلەمەنى ارتتىرۋ جانە باسقا دا تابيعي رەسۋرستار ەسەبىنەن قالپىنا كەلتىرۋگە بولادى.
تاعى دا ءبىر اتاپ وتەتىن ماسەلە, ول تەرى شيكىزاتىنىڭ ساتىپ الۋىن مەملەكەت تاراپىنان سۋبسيديالاۋ. قازىرگى كەزدە رەسپۋبليكامىزدا تەك ماقتا شيكىزاتىنىڭ ساتىپ الىنۋى قارجىلاندىرىلادى. ەلىمىزدىڭ جەڭىل ونەركاسىپتى دامىتۋ جونىندەگى 2010-2014 جىلدارعا ارنالعان باعدارلاماسىندا كوزدەلگەن تەرى شيكىزاتىن قارجىلاندىرۋ ماسەلەسى وسى كۇنگە دەيىن شەشىمىن تاپپاۋدا. ءبىزدىڭ ويىمىزشا, قازىردەن باستاپ تەرى ونەركاسىبىنە قاجەتتى سۋبسيديا كولەمىن انىقتاپ, قارجىلاندىرۋدىڭ سىزباسىن دايىنداپ, تالقىلاۋ كەرەك.
ساراپشىلاردىڭ ايتۋىنشا, سۋبسيديالاۋدى قايتا وڭدەۋ كاسىپورىندارى ارقىلى جۇزەگە اسىرۋ كەرەك. بۇل سىزبا, ياعني سحەما كاسىپورىندارعا شيكىزات نارىعىندا ءادىل باعانى ۇسىنۋعا مۇمكىنشىلىك بەرىپ, اتالعان سالادا پايدا تاۋىپ جۇرگەن دەلدالداردىڭ ءىسىن توقتاتادى. سونىمەن بىرگە, قارجىلاندىرۋ ماسەلەسى شەشىمىن تاپقان جاعدايدا, بىلعارى شيكىزاتىن قايتا وڭدەۋشىلەردى جەرگىلىكتى جەرلەردە تەرى-تەرسەك جيناۋ ىسىنە قوسۋ كەرەك, ويتكەنى, سۇرانىسى بولماعان مالدىڭ تەرىسىن شارۋالار قوقىس قويمالارىنا تاستاۋعا ءماجبۇر. وسىعان وراي, بۇل ءىستىڭ ۇيىمداستىرىلۋىن جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندارعا جۇكتەپ, ورىندالۋىن قامتاماسىز ەتۋ كەرەك.
بۇگىنگى تاڭدا الماتى, قورداي, ەكىباستۇز, رۋدنىي, سەمەي, تاراز بىلعارى زاۋىتتارى ءارتۇرلى سەبەپتەر بويىنشا توقتاپ تۇر. مىڭداعان ادام جۇمىسسىز قالدى. بىرقاتار زاۋىتتاردىڭ بيۋدجەتكە سالىق تولەۋ بويىنشا پروبلەمالارى بار, بۇل ولاردىڭ قارجىلىق جاعدايلارىن ودان ءارى قيىنداتا تۇسەتىنى انىق.
ءاليحان تويباەۆ,
ءماجىلىس دەپۋتاتى.