بەرلينگە شابۋىل
...1945 جىلدىڭ 28 ءساۋىرى. ءتۇن. ءتۇن بولعاندا قانداي! ەڭسەنى قورعاسىنداي باسىپ, جۇرەكتى ەزگەن ەرەكشە سۇستى, قولتىعىنا قورقىنىش, ۇرەي تۇنعان, قۇيقاڭدى شىمىرلاتارلىقتاي اۋزىنان قان بۇرىككەن ءتۇن ەدى. مۇنداي تۇندەردىڭ تالايىن باستان وتكەرگەن سەيىتحان جەرتولە تۇبىندەگى ساكىدە از-كەم تىنىستاپ وتىرعان ەدى, وزىنەن-ءوزى مازاسى كەتىپ, جۇرەگى اتشا تۋلاي بەرگەن سوڭ ورنىنان تۇرىپ, بوي جازا ءجۇردى. ءوزى كومانديرلىك ەتەتىن 2-ءشى اتقىشتار روتاسىنىڭ جاۋىنگەرلەرى كەشكى ءساتتى ۇرىستان سوڭ ارقا-باستارى كەڭىگەندەي جايباراقات كۇي كەشىپ جاتىر. اركىم ارقالاي كوڭىل اۋلاۋدا. انە, بىرەۋى سىقسيما شامنىڭ جارىعىمەن قارىنداشىن ءالسىن-ءالى تىلىمەن جالاپ قويىپ, اسىعىس سۇيكەكتەتەدى. سارعايعان ءبىر جاپىراق قاعازداعى جازۋدى ەجىكتەپ وقىعان سولداتتىڭ كوزىنەن جاس پارلايدى. اناۋ بۇيرا شاش ەڭگەزەردەي جىگىت اگافونوۆ قوي. ءتوس قالتاسىنان كومسومول بيلەتىن الىپ, ىشىنەن ءبىر سۋرەتتى سۋىردى دا تەسىلە قارادى. جۇزىنە قان جۇگىرىپ, ەرىنى دىرىلدەدى. «ەح, ءبىزدىڭ جىگىتتەر, – دەپ كۇبىرلەدى سەيىتحان, – قانداي عاجاپ ەدىڭدەر. – كەرزى ەتىكتىڭ ۇلتاراقتايىن قالدىرىپ, مىنە, بەرلين تۇبىنە دە جەتتىڭدەر عوي! شىدايىق ەندى, جەڭىس توبەسى دە, انە كورىنىپ تۇرعان سەكىلدى».
ءيا, سەيىتحان وسى سوڭعى كۇندەرىن سارالاپ بايقاسا, تالاي الاپات شايقاستى باستان وتكەرىپتى. 230-شى اتقىشتار ديۆيزياسىنىڭ 990-شى اتقىشتار پولكى قاراماعىندا ودەر وزەنىنەن ءوتۋدىڭ توزاعىندا قالاي عانا شىداس بەرگەندەرىنە تاڭى بار. راس, بۇعان دەيىن دە كوپتەگەن قالالاردى جاۋدان ازات ەتۋگە قاتىستى. ومىراۋىنداعى «قىزىل جۇلدىز», ءى دارەجەلى وتان سوعىسى, «قىزىل تۋ» وردەندەرى قاندى جورىقتاردىڭ قايتالانباس ىزدەرىنەن قالعان وشپەس بەلگىلەر ىسپەتتى.
ودەردەن ءوتۋ – وت وتىنە كىرىپ, شالا جانىپ شىققانمەن پارا-پار بولدى. جەڭىلىستەن سوڭ جەڭىلىسكە ۇشىراپ, كوزدەرىنە قان ۇيالاعان نەمىستەر ءجانتاسىلىم كۇيدە-اق تەگەۋرىندى قارسىلىق كورسەتىپ باقتى. ودەردىڭ ارعى جاعاسىنا از قۇراممەن وتكەن ءبىزدىڭ جاۋىنگەرلەر جاڭبىرشا قۇيعان وقتان سەلدىرەپ قالدى دا, كەيىنگى توپقا ءجوندى قورعان بولا المادى. جاعدايدى كۇرت وزگەرتۋ قاجەت بولدى. ايتپەسە, قارسىلاستار كۇش الىپ كەتۋى دە عاجاپ ەمەس.
– كاپيتان تەمىرباەۆ, بارمىسىڭ؟ – باتالون كومانديرى مايور چەپۋريننىڭ داۋىسى ساڭق ەتە قالدى.
– نە بۇيىراسىز, جولداس مايور؟ – سەيىتحاننىڭ كوزى چەپۋريننىڭ جانارىنا تىكە قادالدى. وتكىر دە وجەت كوماندير بۇل جولى دا مىنا الاساپىران ساتكە مويىماي ەڭسەسىن تىك ۇستاپ, قىرانداي قومدانىپ تۇر ەدى, الدىنا تالاي سىننان مۇدىرمەي وتكەن كاپيتان تەمىرباەۆ جەتىپ كەلگەندە, ورەكپىگەن جۇرەگى ساباسىنا تۇسە قالدى دا:
– قارسىلاستاردى نىساناعا الا وتىرىپ, وزەننەن جەدەل ءوت تە, ودەردىڭ سول جاعالاۋىنان پلاندارمعا بەكىن! بۇيىرامىن! – دەدى.
– قۇپ بولادى, جولداس مايور!
مۇنداي كەسىمدى ءسوزدى چەپۋرين تەمىرباەۆ اۋزىنان تالاي ەسىتكەن. ونىڭ ايتقانى ءالى كۇنگە ەكى ەتىلگەن ەمەس. بەرىلگەن بۇيرىق سول كۇيىنشە ورىندالادى. ءبىر جولى اۋىر ۇرىستان كەيىنگى از تىنىس العان شاقتا چەپۋريننىڭ سەيىتحانمەن اشىلىپ, سىرلاسقانى بار. سوندا ءازىل-شىنى ارالاس: «سەندەر, قازاقتار, سوعىسا ءبىلۋدى قايدان ۇيرەندىڭدەر», – دەپ ونى باۋىرىنا قىسىپ, قارقىلداپ كۇلگەن. سەيىتحان دا قاراپ قالماي: «ە, ءبىزدىڭ قارا قىپشاق قوبىلاندى دەگەن جاۋكەشتى اتامىز بولعان, سودان ۇيرەنگەنبىز», – دەپ ءماز بولعان. چەپۋريننىڭ بۇل ءوزىمسىنىپ ايتقان ءازىلى عوي. ايتپەسە, جازۋشى ي.ەرەنبۋرگتىڭ «پراۆدادا» باسىلعان «قازاقتار» دەگەن شىعارماسىن سۇيسىنە وقىعان. كەرەمەت شىنشىلدىقپەن جازىلعان ماقالا. ونداعى ايتىلاتىن قاھارمان قازاقتاردىڭ قاي قاسيەتى دە سەيىتحان بويىنان تابىلادى. قايتا جازۋشى ەسكەرمەگەن كەيبىر وجەتتىك, ەرلىك, قايسارلىق بەلگىلەرى ءوزىنىڭ مىنا قازاعى – سەيىتحاننىڭ تۇيدەك, كەسەك كۇيىندە اڭعارىلىپ جاتاتىنىن دا بىلەدى. ەندى سول ەرجۇرەك كاپيتان تاعى ءبىر توزاق كوپىرىنە اياق سالماق...
جەرگە تابان تىرەپ شايقاسقان جۇماق سەكىلدى ەكەن, مىنا سۋداعى ايقاسپەن سالىستىرعاندا! بۇعان دەيىن دە دنەپر, ۆيسلا جانە باسقا كوپتەگەن وزەندەردەن ۇرىس سالا وتىرىپ وتكەن سەيىتحان روتاسى ودەرگە دە اتويلاپ قويدى دا كەتتى. توبىلدىڭ تولقىنىمەن تەربەتىلىپ وسكەن سەيىتحانعا سۋدىڭ قورقىنىشى شامالى. جۇزۋدەن استە مالتىققان ەمەس. كۇنى بۇرىن ازىرلەنگەن ءتۇرلى قوندىرعىلاردى وڭتايلى باعىتتاي وتىرىپ, ارعى جاعاعا اسىقتى. سوڭدارىنداعى ارتيللەريا مەن مينومەتتەن بوراعان وق بۇلارعا الىستان جول ارشىپ, كومەك كورسەتتى. مىنە, جاعالاۋعا تابان دا ءتيدى.
– ەندى جەر باۋىرلاي, قورعانا اتىس جۇرگىزىڭدەر! – دەپ بۇيىردى سەيىتحان. ماناعىداي ەمەس, جاۋ پۋلەمەتتەرىنىڭ ساقىلداعان ءۇنى بىرتىندەپ وشە باستاعان سەكىلدى. مۇنداي ۇرىمتال ءساتتى كۇتىپ, توسىننان لاپ قويعان وزگە باتالونداردىڭ جاۋىنگەرلەرى از شىعىنمەن ارعى بەتكە ءوتىپ تە ۇلگەردى.
بۇل 1945 جىلدىڭ 27 اقپانى ەدى... بۇل كۇن سەيىتحان تەمىرباەۆ ەرلىگىنىڭ جارقىن بەلەستەرىنىڭ ءبىرى رەتىندە تاريحقا ەندى.
مىنا مازاسىز تۇندە ۇيقىسىز, بايىز تاپپاي جۇرگەن سەيىتحاننىڭ ەسىنە وسى جىلدىڭ 16 ساۋىرىندە بولعان تاعى ءبىر قاندى قىرعىن ءتۇستى. پلاتسدارمدا بەرىك بەكىنىستە تۇرعان سەيىتحاننىڭ روتاسى كيۋسترين قالاسىنىڭ باتىس جاعالاۋىنا قاراي شابۋىلعا شىقتى. بۇل ءبىرىنشى بەلورۋس مايدانىنىڭ قۇرامىندا بولعان شەشۋشى ايقاس ەدى. ءۇش كۇنگە سوزىلعان اۋىر شايقاس ءساتتى اياقتالىپ, ءبىزدىڭ اسكەرلەر فاشيستەردىڭ ۇياسى – بەرليننىڭ ءدال تۇبىنە جەتتى.
بەرلين ماڭايىنداعى الت-لاندسبەرگ پەن كارلە-حورست ەلدى پۋنكتتەرى ءۇشىن بولعان ۇرىس سەيىتحان كومانديردى وزگەشە قىرىنان تانىتتى. روتا سۇيەم جەر ىلگەرىلەي وتىرىپ, ون ءبىر كۆارتالدى جاۋدان تازارتتى.
– جولداس كاپيتان, ءبىز قورشاۋدا قالدىق! – دەپ ايقاي سالدى ءبىر بۇيىردە, قۇلاعان ءۇيدىڭ تاساسىنان وق جاۋدىرىپ جاتقان كىشى سەرجانت كرىشتوپ.
سەيىتحان ەندى بايقادى, ءوز توبىنان ۇزاپ, ءبولىنىپ كەتكەن بۇلاردى جاۋ قىسپاققا الماق ەكەن. دەرەۋ بۇيرىق بەردى:
– ەندى العا جىلجىماي, قورعانىس جاساۋ كەرەك!
جاۋىنگەرلەر ورتاسى وپىرىلعان دۋالدى قالقان ەتىپ, اڭدىسىپ, اتىسا باستادى. گيتلەرشىلەر بولسا, ورشەلەنە وق اتىپ, جەتى رەت دۋالعا ءار تۇستان انتالاپ كەلىپ, قاتارى سيرەپ, كەيىن سەرپىلە بەردى. جاۋ كۇشىنىڭ السىرەگەنىن شامالاپ ۇلگەرگەن سەيىتحان ەندى باتىل شابۋىلعا شىعۋعا بۇيرىق بەردى... ءسويتىپ, تاعى ءبىر تەمىر قۇرساۋ قاقىراي سوگىلدى...
بەرليننىڭ قاق ورتاسىنداعى لاندۆەر كانالىنان ءوتۋدىڭ قيىندىعى قايتىپ ۇمىتىلار!..
...ءيا, بۇل 28 ءساۋىردىڭ ءتۇنى داۋىل الدىنداعى تىنىشتىقتى ەلەستەتكەندەي ەكەن. رەيحستاگتىڭ ءدال ىرگەسىندەگى مونەت سارايىنا شابۋىل توسىننان باستالدى. ونىڭ ەڭ العى شەبىندە سەيىتحاننىڭ روتاسى كەتىپ بارا جاتتى...
– ۋرا! وتان ءۇشىن, ستالين ءۇشىن! – سەيىتحاننىڭ كەرنەۋلى داۋىسى كۇللى بەرليندى قاقىراتىپ جىبەرگەندەي شىقتى. ونىڭ الەۋەتتى ايقايىن پۋلەمەت پەن اۆتومات زىركىلى ۇستەپ اكەتتى.
سارايدىڭ داربازاسى ماڭىنداعى كىرپىش ءۇيىندىسىن قالقالانىپ سەيىتحان مەن ءۇشىنشى ۆزۆودتىڭ كومانديرى بەكەن ابىشەۆ وق بوراتىپ جاتىر. بەكەن – سەمەي وبلىسىنىڭ قازاعى. بۇگىن تۇندە عانا ۇيىنە حات جازدى. حاتتى ءۇش بۇرىشتاپ بۇكتەپ جاتىپ, وزىنە كوز قيىعىن سالىپ تۇرعان سەيىتحانعا ك ۇلىمدەي قارادى دا: «... كۇتۋىڭە از-اق قالدى دەپ جاتىرمىن», – دەدى. سول بەكەن قالاي-قالاي اتىسادى. كوزدەگەنىن ءمۇلت جىبەرمەيدى. ءبىر ءسات سەيىتحان ونىڭ سول جاق قارىنا اۋىپ تۇسكەنىن بايقاپ قالدى دا, جەر باۋىرلاي جىلجىپ قاسىنا جەتتى.
– بەكەن, نە بولدى؟ ءسال شىداساڭشى, باۋىرىم!
بەكەننىڭ كەۋدە تۇسى قىزىل قانعا بويالىپ شىعا كەلدى.
– بەرىلدى عوي بەرلين يت! – دەدى سىبىرلاي.
ونىڭ ەڭ اقىرعى ءسوزى ەدى بۇل.
بەكەننىڭ ءسوزى شىندىققا شىقتى. 2 مامىردا ونىڭ قارۋلاس دوستارى بەرليندى قۇلاتتى. رەيحستاگ قابىرعاسىنا: «قازاق س.تەمىرباەۆ, قوستاناي – بەرلين» دەگەن تاڭبا دا ءتۇستى...
«ساعىنعاننان جازدىم حات...»
1975 جىلى «جازۋشى» باسپاسىنان مەنىڭ «سەيىتحان تەمىرباەۆ» دەپ اتالاتىن شاعىن وچەرك كىتاپشام جارىق كوردى. باتىرمەن مۇنىڭ الدىندا التى جىلداي بۇرىن تانىسقان ەدىم. كوڭىل جاقىندىعى بارا-بارا اعا-ءىنى اراسىندا عانا بولاتىن ەرەكشە شۋاقتى, ءىلتيپاتتى سەزىمگە سۋارىلعان سىيلاستىققا ۇلاسا تۇسكەن ءتاتتى كەزەڭدەر ەدى-اۋ, ول!
«قاناتسىز قۇس, ارمانسىز ادام بولمايدىنىڭ» كەبىمەن ەرتەڭنىڭ ءبىر كادەسىنە جاراپ قالار دەگەن ويمەن سەكەڭمەن كەزدەسكەن سايىن سىر سۋىرتپاقتاپ ءجۇردىم. سالەمىڭدى الىپ, وتكىر كوكشىل كوزىن قاداپ, «ال, نە ايتاسىڭ؟» دەگەندەي ءۇنسىز قالار ەدى. جايىمدى كوپ سۇرايدى دا, اڭگىمەنى وزىنە بۇرساڭ جالتارا ءتۇسىپ, جاقىنداتپاي قويادى. مەن قازاقتىڭ وسىناۋ ەرجۇرەك, ناعىز كوممۋنيست, ادال دا بايسالدى ازاماتىمەن بىرگە وتكەرگەن ساتتەرىمدى ەرەكشە قاستەرلەپ ەستە ۇستايمىن. ونىڭ وتباسى, تۋعان-تۋىستارىمەن دە بىرەگەي ارالاسىپ كەتۋىمە سول سەكەڭنىڭ ءوزى ۇيىتقى بولعان ەدى. دەمەك, ماعان سۇراپىل سوعىس وتىنەن ەلىنە امان ورالعان, حالقىنىڭ بوستاندىعى جولىنداعى شايقاستا بەس رەت جارالانىپ, ءتوس ەتى, سول قارى, بالتىرى بورشالانعان, سىنعان قوس قابىرعاسى كەمىس ءبىتىپ, قارا ەتكە جابىسقان وكپەسى ءومىرىنىڭ اقىرعى كۇنىنە دەيىن ازاپتى قۇرساۋعا العان جانكەشتى ادامنىڭ بۇكىل بولمىس-ءبىتىمى بىرسىدىرعى بەلگىلى بولاتىن.
ايتسە دە مەنى جۋرناليست رەتىندە ەلىكتىرە تۇسەتىن ءبىر تارتىلىس كۇشى بار-تىن. ول سەكەڭنىڭ دەربەس مۇراعاتىمەن جەتە تانىسا تۇسسەم دەگەن ىستىق اڭساردان تۋعان تالپىنىس دامەسى ەدى. ءوزىن دارىپتەۋدەن بويىن تىم اۋلاق ۇستايتىن سەكەڭ بىردە دۇنيە سالارىنان ون اي بۇرىن, دالىرەك ايتقاندا, 1982 جىلدىڭ 10 تامىزىندا قالىڭ پاپكەنى قولىما ۇستاتىپ جاتىپ: «وسىندا سەنىڭ قاجەتىڭە جارار ءبىراز دەرەك بار», – دەدى. ولاردىڭ ىشىندە مايدانداستارىنىڭ وزىنە بەيبىت ومىردە جازعان سالەم حاتتارى, قۇتتىقتاۋ اشىق حاتتارى بار ەدى.
سول باعا جەتكىزگىسىز مۇرالاردىڭ ءبىرنەشەۋىن وقىرماندارعا تانىستىرا كەتۋدى سەكەڭنىڭ وشپەس رۋحى الدىنداعى بورىشىمىز دەپ تۇسىندىك.
ولار ءار كەزەڭدە جازىلعان. ايتار ويلارى دا ءبىر ارناعا توعىسىپ جاتادى. تىلەكتەرىن ايتساڭىزشى: «ەندى سوعىس بۇلتى تونبەسىن, ادامزات بەيبىت ومىردە الاڭسىز بولسىن!» – دەپ كەلەدى.
مىنا حاتتى تسەلينوگراد وبلىسىنىڭ استراحان اۋدانىنداعى پەرۆوماي سەلوسىندا تۇراتىن قادان بەكەنوۆ جازىپتى (7.01.76 ج.). سەيىتحاننىڭ ءدال مەكەنجايىن بىلمەگەندىكتەن, حاتىن ول وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنە جىبەرىپتى. «س.تەمىرباەۆ مەنىڭ پولكتاسىم ەدى. بەرليندى بىرگە قۇلاتىسىپ ەدىك, توبىل اۋدانىندا (تاران اۋدانىن ايتىپ وتىر – ق.ءا.) تۇرعاندا حابارلاسقانبىز, كەيىن بايلانىستى ءۇزىپ الدىق. كورىسكىم كەلەدى قارۋلاسىممەن! سەميامىز ارالاسسا, قانداي عاجاپ بولار ەدى!..» – دەپ پولكتاسىن شارق ۇرىپ ىزدەستىرگەن قادان حاتى دوسىن تاپقان ەكەن. ونى قادان كونۆەرتىنىڭ سىرتىنا سەيىتحاننىڭ قولىمەن تۇسىرىلگەن «29.01.76 جىلى جاۋاپ جازىلدى» دەگەن بەلگىدەن اڭعارۋعا بولادى. باتىردىڭ جۇبايى بانۋ جۇماتقىزىنىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, ولار بۇدان كەيىن ءجيى حابارلاسىپ تۇرىپتى. بىراق كەزدەسۋدىڭ ءساتى تۇسپەگەن.
«سەيىتحان نۇرمۇحانبەك ۇلى, ساعان حات جولداپ وتىرعان ءوزىڭنىڭ باتالونداسىڭ, پۋلەمەت روتاسىنىڭ كومانديرى الەكساندر ياكوۆلەۆيچ يۆانوۆ, – دەپ باستالادى مىنا ءبىر حات. – قازىر ودەسسا قالاسىندا تۇرامىن. سەنىڭ ادرەسىڭدى 230-شى اتقىشتار ديۆيزياسىنىڭ ارداگەرلەرى كەڭەسىنەن الدىم. سەرگەي, جەڭىستىڭ 30 جىلدىعىن ءبىز ءبىر توپ قارۋلاستار 9 مايدا ءوزىمىز قورعانىستا تۇرعان بەندەرى قالاسىندا تويلادىق. ءبىزدىڭ پولكتان ءتورت ادام بولدى: مەنىڭ روتامنىڭ ستارشيناسى ف.ف.ماتەنكو جانە ي.ي.ۆچينا, ولار مولداۆيادا تۇرادى, تاماشا جىگىتتەر, سەن بىلۋگە ءتيىسسىڭ. بۇرىنعى قورعانىس شەبىن ارالاپ كوردىك, وكوپتارىمىز سول باياعى كۇيىندە ساقتالىپتى. ىشىنە ءتۇسىپ, مايدانداستاردى ەسكە الدىق. بۇل كەزدەسۋدى ۇيىمداستىرعان بەندەرى قالاسىنىڭ مەكتەپ وقۋشىلارى. ولارعا مىڭ دا ءبىر راحمەت. سەرگەي, سەن نەگە كەلمەدىڭ بۇل كەزدەسۋگە!..
سەيىتحان بۇل كەزدەسۋگە دەنساۋلىعىنىڭ ناشارلاپ كەتۋىنە بايلانىستى بارا الماپ ەدى.
وسى حات قوستاناي وبلىستىق تاريحي-ولكەتانۋ مۇراجايىنان الىنعان مىنا ءبىر دەرەككە جان ءبىتىرىپ وتىر. ول جوعارعى باس قولباسشىنىڭ 1944 جىلدىڭ تامىزىندا بەندەرىدا توپتاسقان جاۋ شەبىن تالقانداۋعا قاتىسقان 57-ءشى ارميا جاۋىنگەرلەرىنىڭ قاتارىندا اعا لەيتەنانت س.تەمىرباەۆقا جاريالانعان العىستىڭ كوشىرمەسى ەدى...
ودەردەن ءوتۋ تۇسىندا دا س.تەمىرباەۆتىڭ روتاسى اسقان جانقيارلىقپەن ەرلىك كورسەتكەنى بەلگىلى. «ءسىزدىڭ روتاڭىزدىڭ بۇرىنعى پۋلەمەتشىسىمىن, – دەپ جازادى (2.12.77 ج.) جيتومير قالاسىنان ك.ب.وسادچۋك. – ودەردەن سوندا قالاي وتكەنبىز؟ وتان ءۇشىن قولدان كەلمەستى ىستەۋگە بولادى ەكەن-اۋ. سول ۇرىس ءساتى ەسىمە ءتۇسىپ, ءوزىڭدى, باتىل كومانديرىمدى ساعىنعاننان حات جازىپ وتىرمىن... سۋدا دا جەردەگىدەي سەزىنىپ, ءبىزدى ارعى بەتكە باتىل باستاپ الىپ شىعىپ ەدىڭىز-اۋ!».
ودەر پلاتسدارمىندا بىرگە شايقاسقان 900-ءشى اتقىشتار پولكى ەكىنشى باتالونىنىڭ بۇرىنعى كومانديرى پاۆەل انتونوۆيچ نەسگەرەنكو (التاي ولكەسى, الەيسكي اۋدانى, بوروۆەكوە سەلوسى) دا ءوز حاتىندا (28.08.75 ج.) وتتى كۇندەردىڭ ۇمىتىلماس كورىنىستەرىن قايتا جاڭعىرتۋعا تىرىسىپتى.
باتالون بايلانىسىنىڭ بۇرىنعى باستىعى ۆالەري ۆالەنتينوۆيچ الەكسەەۆ ماسكەۋدە تۇرادى ەكەن. ول حاتىندا (4.11.75 ج.) بيىل ماسكەۋدە 230-شى اتقىشتار ديۆيزياسى ارداگەرلەرىنىڭ كەڭەسى قۇرىلعانىن, ونىڭ توراعاسى ديۆيزيانىڭ بۇرىنعى كومانديرى پولكوۆنيك د.ك.شيشكوۆ ەكەندىگىن حابارلاپتى. قازىر كەڭەس 990-شى اتقىشتار پولكىنىڭ جيىرمادان استام جاۋىنگەرلەرىنىڭ تۇراعىن انىقتاپتى «مىنە, سولاردىڭ بىرقاتارىن ساعان بەرەيىن: سولومون بوريسوۆيچ دىنكين ماسكەۋدە تۇرادى. ول ءبىرىنشى روتانىڭ كومانديرى بولعان, ءار كەزدەسكەن سايىن ءوزىڭدى ۇلكەن قۇرمەتپەن ەسكە الادى. سوسىن: ف.ف.چەدۋرين, پ.ا.نەستەرەنكو, ن.ۆ.كۋزمين, ا.يا. يۆانوۆ, گ.گ.يلياسوۆ, م.ت.زورينا, ف.ر.فەكلينا جانە باسقالار».
كەيىن وسى مايدانداستارىنىڭ بارىنە سەيىتحان ارنايى حات جازىپ, سۋرەتتەر الماسىپ, كەيبىرەۋلەرىمەن تەلەفون ارقىلى سويلەسىپ تۇرعانىن بانۋ جەڭگەي كوزىنىڭ جاسىن سىعىپ وتىرىپ ايتتى.
230-شى اتقىشتار ديۆيزياسىنىڭ جورىق جىلداعى ەرلىك شەرۋىن كىتابىنا ارقاۋ ەتۋدى كوزدەگەن پەتر گەورگيەۆيچ ەرەمەەۆ وسكەمەن قالاسىندا تۇرادى ەكەن. ول قازىر وزىندە پولكتىڭ كەڭەس وداعىنىڭ باتىرلارى د.ك.شيشكوۆ پەن ف.ۋ.گالكيننىڭ, ي.پ.گومانكوۆ پەن ا.م.وجوگيننىڭ ەستەلىكتەرى بارلىعىن ايتىپ, سەيىتحاننان سىندارلى دەرەكتەر كۇتەدى. ونىڭ بۇل ءوتىنىشىن باتىر كەشىكتىرمەي ورىنداعان.
حاتتار كوپ-اق. ولاردا كەلتىرىلگەن ءار فاميليا, ءار وقيعا جالىقپاي زەرتتەپ, ءالى دە بايىبىنا تەرەڭ بويلاي تۇسۋگە ەرىكسىز جەتەلەيتىندەي. ەندى مەن بانۋ جەڭگەيگە سەيىتحان ومىردەن كەتكەننەن سوڭ كەلگەن مايدانداستارىنىڭ حاتتارىمەن تانىسىپ وتىرمىن. سولاردىڭ ءبىرىن سەيىتحاننىڭ پولكتاسى اندرەي اندرەەۆيچ ۋگريۋموۆ (28.02.84 ج.) جازىپتى. كوڭىل ايتۋ حاتى ەكەن: «ءولىم قاتىگەز عوي... سەيىتحان نۇرماحانبەت ۇلىنىڭ ارامىزدان كەتكەنىنە سەنبەيمىن. ءيا, مايدانگەرلەر قاتارى وسىلايشا سيرەپ بارادى. قۇرمەتتى مايا سەيىتحانقىزى, ءسىزدىڭ اكەڭىز ءبىزدىڭ پولكتىڭ سۇيىسپەنشىلىگىنە بولەنگەن ادام ەدى. قاراپايىم, مادەنيەتتى, اسقان ەرجۇرەك كاپيتان س.ن.تەمىرباەۆ مولداۆيا ۇرىستارىندا-اق كوزگە تۇسكەن. ونىڭ اسكەري تالانتى, كورەگەندىگى, ەرلىگى بەرليندەگى «جاۋ ۇياسىن» تالقانداۋدا جان-جاقتى قىرىنان كورىنگەن ەدى. ءسىزدىڭ اكەڭىزدىڭ بەينەسى ونى بىلەتىندەردىڭ جانە بەيبىت ءومىر ۇرپاقتارىنىڭ جۇرەگىندە ماڭگى ساقتالادى! ونىڭ جوقتىعىنا سەنە المايمىن! 1945-ءتىڭ ءساۋىر-مامىر ايلارىندا بەرلين ءۇشىن بولعان شايقاس كۇندەرىندەگىدەي سەيىتحان ءالى ماعان ۋىزداي جاپ-جاس, سۇلۋ, سالماقتى كۇيىندە ەلەستەيدى دە تۇرادى!..».
سەيىتحاننىڭ سوڭعى كۇنى
1983 جىلعى ماۋسىمنىڭ ون ءتورتى. تاڭ اتپاي جەل قۇتىرىنىپ, وعان شاقىرايا شىققان كۇننىڭ جالىن لەبى قوسىلعاندا, اپتاپتى اڭىزاق تىنىستى تارىلتىپ, اپشىنى قۋىرا تۇسكەن ەدى. ەرتەڭگىلىك ءشايىن ءىشىپ, ۇيدەن شىققان سەيىتحان ءوزىنىڭ كۇندە جۇمىسىنا باراتىن ۇيرەنشىكتى جولىمەن كالينين كوشەسىن شىعىسقا قاراي بويلاي, اياڭداپ كەلەدى. جۇرەگى «اقىرىن, ابايلا» دەگەندەي ءالسىن-ءالى جاۋىرىن تۇسىن بىزشە پىسكىلەپ وتەدى. «بۇل جۇرەك جارىقتىق تا ابدەن السىرەدى-اۋ! – دەپ ويلادى سەيىتحان. – قانشاما ينفاركتىنى باستان وتكەردى...». وسى كەزەكتى ەڭبەك دەمالىسىندا كۇش جيناپ, تىڭايىپ قالارمىن دەپ دامەلەنگەن ەدى, ەندى ءبىر اپتادان سوڭ ول دا بىتپەك. ازىرگە دەنساۋلىعىندا ىلگەرىلەۋشىلىك بايقالمايدى, ءباز-باياعى باسىڭقى, قالجىراڭقى كۇيى. سوندا دا الەمتاپىرىق بولعان ىشكى الەمىنەن سىرت كوزگە سىر الدىرماي, ۇنجىرعاسىن تۇسىرمەي, قاشانعى سابىرلىعىمەن كوڭىلدى, سالماقتى ءجۇرۋگە ەرىك-جىگەرىن كۇشپەن كوندىرگەن جايى بار...
ەمحانادا بۇگىندىككە ەكىنشى رەت ورالىپ كەلە جاتىر. ءبىرىنشى بارعاندا الدەقالاي سەبەپتەرمەن شارۋاسىن تىندىرا المادى. ەندى كوڭىلى سەرگەك. قالتاسىندا ارناۋلى كوميسسيانىڭ «سوسنوۆىي بور» ساناتوريىنە بارىپ ەمدەلۋگە بولادى دەگەن كۋرورت-جولداماسى جاتىر. بۇرىن «جۇرەگىڭ كوتەرمەيدىمەن» سىرت تۇگىلى, تاياق تاستام جەردەگى دەمالىس ورىندارىنا جىبەرمەيتىن دارىگەرلەر بۇل جولى كەرەمەت ءبىر راقىم ەتىپتى. «دەمەك, جۇرەك جاقسى بولعانى عوي, – دەپ سەيىتحان بويىن مەڭدەگەن كۇدىكتى ىدىراتىپ, قۋناڭداپ شىعا كەلدى. ونىڭ ۇستىنە جۋىردا عانا 22 ماۋسىمنان زەينەتكە شىعۋعا ارىز تاستاپ كەتكەن. شۇكىر, بىلتىر الپىسقا تولدى, ودان بەرى دە ءبىر جىل ءوتتى. «زەينەتكە شىق, – دەپ تىقاقتاپ جاتقان ەشكىم جوق, بىراق الاڭسىز دەم العىسى كەلەدى. مىنا قۇبىلمالى جۇرەككە ايرىقشا كۇتىم كەرەك.
سول كوتەرىڭكى اسەرمەن ءوزى كادرلار جونىندەگى ينسپەكتور بولىپ جۇمىس ىستەيتىن «ەنەرگوسبىت» كاسىپورنىنا بۇرىلا كەتتى. پارتۆزنوسقا وتكەندە ءبىر جارىم سوم جەتپەي قالىپ ەدى, سونى تولەدى. الداعى سەنبىدە «سوسنوۆىي بورعا» جەتكىزىپ سالاتىن ماشينامەن دە كەلىسىپ قويدى. كەتەرىندە كوللەكتيۆ مۇشەلەرى قورشاپ الدى:
– سەيىتحان نۇرمۇحانبەت ۇلى, ەرتەڭ تۋعان كۇنىڭىزبەن قۇتتىقتاۋعا بارامىز!
– كۇتەمىن, ارينە, كەلىڭىزدەر! – دەدى سەيىتحان بايسالدى تۇردە.
كۇن تۇسكە سالىم تىپتەن قايناپ كەتتى.
– ون رەت توقتاپ ارەڭ جەتتىم-اۋ, بانۋ! – دەدى سەيىتحان ءوزىن ەسىكتەن كۇتىپ العان جۇبايىنا شارشاڭقى كەيىپپەن.
– مىنا كۇننىڭ مازاسىزدىعى شىعار, جاتىپ دەمال, – دەپ بانۋ ەكىنشى سمەناداعى جۇمىسىنا جينالا باستادى. كۇيەۋىنىڭ كۋرورت جولداماسىن العانىنا بالاشا ءماز بولىپ قۋاندى. – سەبى تيەر, بارىپ قايت.
– بانۋ, مەن سەنى تۇنەمەلىك كۇتىپ الارمىن, – دەدى سەيىتحان ديۆانعا قيسايا بەرىپ.
– جۇرەگىڭ اۋىرماسا كۇتەرسىڭ, ال شارشاساڭ اۋرە بولما, – دەپ بانۋ سىرتقا شىعىپ كەتتى.
بانۋ ساعات ءۇش جارىمدا باستالاتىن جۇمىسىنا اسىعىپ كەلەدى. قاشاننان قيمىلى جەڭىل, قاڭباقتاي ءۇيىرىلىپ جۇرەتىن, قاعىلەز, اقجارقىن جاننىڭ ادامگەرشىلىگى مەن ەڭبەكسۇيگىشتىگى اركىمدى دە ءتانتى ەتەرلىكتەي ەدى. «يندپوشيۆ» فابريكاسىندا ۇزبەستەن جيىرما ەكى جىل تەر توگىپ كەلەدى ەكەن. بار قيىندىقتىڭ باسىندا جۇرەدى. ونىڭ كەپىلدىك بەرۋىمەن ونشاقتى تىگىنشى پارتيا قاتارىنا ءوتىپتى. قانشاما جاستاردى تاربيەلەپ شىعاردى دەسەڭىزشى.
...سەيىتحان بانۋ كەتكەن سوڭ ديۆانعا ۇزاق جاتا المادى. ورنىنان تۇردى دا جۇرەك ءدارىسىن ءىشىپ, شاعىن بولمەدە جاي باسىپ ءجۇردى. بالكون ەسىگى ايقارا اشىق تۇر. ىشكە سوققان ىستىق لەبى جۇرەگىنە جايسىز تيەتىندەي. بۇل بولمە سەيىتحاننىڭ جۇمىس, دەم الاتىن كابينەتى ىسپەتتى. ءبىر جاق قابىرعادا ديۆان, ونىڭ سوڭىن الا كىتاپ تولى بيىك جاشىك تۇر. قارسى قابىرعادا جازۋ ۇستەلى قويىلعان, ونىڭ ەكى جاقتاۋىنا جۇمساق كرەسلو جايعاستىرىلعان. ۇستەل ۇستىندەگى شىنى استىندا باتىردىڭ مايدان تۇسىندا قارۋلاستارىمەن تۇسكەن سۋرەتتەرى جاتىر. بالالارىنىڭ, نەمەرەلەرى مەن جيەندەرىنىڭ سۋرەتتەرى دە تالعامپازدىقپەن قويىلعان. وسى ومىرىندە ءوز كىندىگىنەن ءتورت بالا تاراپتى. ۇلكەنى ابرەك قازىر «كۋستانايترانساگەنتستۆودا» ينجەنەر, ءۇيلى-باراندى. قويۋ شاشىن ماڭدايىنا قاق جارا توگىلتىپ بوس تاستاعان, توستاعان كوزدى سۆەتاسىنىڭ سۋرەتىن قولىمەن جايلاپ سيپاپ قويدى. «ومىردەن قىرشىن كەتكەن بوتاشىم», – دەپ ءسال كەمسەڭدەگەن كۇيى نازارىن ءوزى الدىنا الىپ تۇسكەن سۆەتانىڭ بالالارىنا اۋدارىپ جىبەردى. ەكى بالاسى قالدى ارتىندا. مارات ءۇشىنشى سىنىپتا وقيدى. دينارا بالاباقشادا ءجۇر. ال, مىنا ءۇشىنشىسى – ايدا جيەنى – قىزى مايانىڭ تۇڭعىشى. مايا قالاداعى №1 ەمحانادا ۋچاسكە دارىگەرى, كۇيەۋ بالاسى ءابىل نەيروحيرۋرگ, اليكتىڭ سۋرەتى جوق ەكەن مۇندا. ول بالاسى الماتىدا قىزمەت ىستەيدى. ناعيما كەلىنى, مۇحتار نەمەرەسى – ءبارى كەلىپ-كەتىپ جۇرەدى. «وسى ۇرپاقتارىم, وسىلار سياقتى جەر شارىنىڭ بارشا ادامزاتى الاڭسىز ءومىر سۇرسە ەكەن» – دەپ ىشتەي تەبىرەنگەن سەيىتحان ۇستەل ۇستىندەگى قوراپشادان ءدارى الىپ, تالماپ جىبەردى...
...ساعات تۇنگى وننىڭ شاماسىندا جۇمىستان شىققان بانۋ فابريكا الدىنداعى شوق اعاش ىشىنەن سەيىتحاندى كورە المادى دا, جۇگىرە باسىپ جونەلدى. «جۇرەگى قىسىلماسا نەتتى!». جازدىڭ جالپاعىندا ساعات ون دەگەنىڭ اشىق-جارىقتىڭ كەزى ەمەس پە؟ دەدەكتەپ كەلە جاتىپ, بۇرىلىستان ءۇي جاعىنا كوز سالدى. جاسىل كويلەك كيگەن سەيىتحان بالكوندا وتىر ەكەن. «ۋھ!», دەپ, دەمىن ءبىر الدى دا بانۋ.
– سەنى قارسىلاي المادىم, بانۋ!
– وقاسى جوق, اۋىرماساڭ بولدى, ايتەۋىر. قالقيىپ قاسىمدا جۇرە بەرشى!..
– ءبىر قوراپ ءدارىنى تاۋىسقانسىڭ با؟ – بوس قوراپتى كورگەن بانۋدىڭ كوزى اتىزداي بولىپ كەتتى. – ءتۇرىڭ ءورت سوندىرگەندەي, سەن شارشاپ وتىرسىڭ وسى, «سكورىي» شاقىرايىق.
– قايتەسىڭ اۋرە بولىپ, ىستىق ءشاي بەرشى.
بانۋ اكەلگەن شىنىاياق ءشايدى سەيىتحان ىشە المادى. جۇرەگى قولقاسىنا تىعىلىپ, كوزىنىڭ نۇرى تايىپ, ماڭدايىنان بۇرشاق-بۇرشاق تەر تامشىلادى...
تۇنگى ساعات ءبىر شاماسىندا «جەدەل جاردەم» ماشيناسى باتىردى ءوز ءۇيىنىڭ ءتورى مەن توسەگىنەن امالسىز ايىرىپ, اۋرۋحاناعا بەبەۋلەتىپ زىمىرادى... 15 ماۋسىمنىڭ 1 ساعات 50 مينوتىندە, ءدال تۋعان كۇنىندە باتىر سەيىتحان ماڭگىلىككە كوز جۇمدى...
...باتىردىڭ مۇراجايى ىسپەتتەس بولمەدە بانۋ جەڭگەيمەن اڭگىمەلەسىپ وتىرمىن.
– مۇنداعى بارلىق زات سەيىتحاننىڭ ءوز قولىمەن قويىپ كەتكەن كۇيىندە تۇر. اناۋ ىستىعىن ولشەگەن تەرمومەترى... تەك توسىننان قوسىلعان انا ءبىر سۋرەت قوي! – دەپ كەمسەڭدەدى جاسقا تۇنشىققان بانۋ.
مەنىڭ كوزىم ۇستەلگە سۇيەي كويىلعان سەيىتحان اعانىڭ جيەگى قارا لەنتامەن كومكەرىلگەن قارالى سۋرەتىنە ءتۇستى. ومىراۋى وردەن, مەدالدان كورىنبەيدى. كەشەگى قايران سەكەڭ! ون توعىز جاسىندا وتان ءۇشىن وتقا ءتۇسىپ, جيىرما ۇشىندە كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتانعان, ومىردەن ادام دەگەن ارداقتى اتتى كىرشىكسىز, ءمولدىر كۇيىندە الىپ وتكەن ناعىز باتىر سەكەڭ سول سالماقتى, سابىرلى ءجۇزىن ساعان تىكە قادايدى.
...مەن قايتاردا س.تەمىرباەۆ اتىنداعى كوشەمەن جاياۋ قايتتىم. بۇرىستاۋ كوشە ەدى, ادەيى سولاي ىستەدىم, كوڭىلىم سونى قالادى دا تۇردى. ەسىمە بانۋ جەڭگەيدىڭ قوشتاساردا ايتقان: «گوريسپولكوم شەشىمىمەن جەڭىستىڭ 40 جىلدىعىنا وراي سەيىتحان ءۇيىنىڭ قابىرعاسىنا ەسكەرتكىش تاقتا ورناتىلعالى جاتىر», – دەگەن ءسوزى تۇسكەندە, بويىمدى شاتتىق كەرنەپ جۇرە بەردى.
ەر ءبىر رەت ولەدى, بىراق ءىسى ماڭگى جاسايدى...
قايسار ءالىم,
«ەگەمەن قازاقستان».
قوستاناي.