بەسىنشى وزگەرىس بۇرىنعىدان وزگەرەك

– الەمدەگى ەكونوميكاسى وزىق مەملەكەتتەردىڭ ءبارى دەمو­كرا­تيالىق جولمەن وركەندەپ كە­لە­دى. ويتكەنى دەمو­كرا­تيا­لىق جۇيە­ ەكو­نو­ميكالىق بوس­تان­دىق­قا جول اشادى. ءبىز الەمدىك باسەكەگە قا­بىلەتتى بولۋ ءۇشىن دەمو­كرا­تيا­لىق جۇيەگە كوشۋىمىز كەرەك. ال­دا­عى كونستيتۋتسيالىق رەفورما مەملەكەتتىڭ بولاشاعىنا اسەر ەتەتىن اسا ماڭىزدى قادام دەپ ويلايمىن. بۇل تۇزەتۋلەر سايا­سي جۇيەنى قايتا قۇرۋ ءۇشىن كوپ­تەن كۇتكەن ناقتى قادامداردى قام­­تىپ, قوعامنىڭ مەملەكەتپەن ءوزارا ءىس-قيمىلى فورماتىن جاڭ­عىر­تۋعا جەتەلەيدى, – دەدى تولەۋبەك مۇقاشەۆ.

ارينە, جاھاندانۋ ءداۋىرىن بۇرىن­عىمەن سالىستىرۋعا بولمايدى. تەحنولوگيا دا, ادام ساناسى دا جاڭعىرىپ تا, وزگەرىپ تە جاتىر. مۇنداي جاڭعىرۋ مەن وزگەرىس تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ قوعام­دىق-ساياسي, الەۋمەتتىك-ەكونو­مي­كالىق وركەندەۋىنە قاجەت. وسىن­داي جاڭعىرۋعا ىقپال ەتە­تىن وزگەرىستەر تالقىلانعان وڭىر­ارالىق كوشپەلى وتىرىسقا اتى­راۋ, اقتوبە, باتىس قازاقستان جانە ماڭعىستاۋ وبلىستىق ءماس­لي­حات­تارىنىڭ حاتشىلارى, وبلىس­تىق ارداگەرلەر كەڭەسى مەن رەفەرەندۋمدى قوعامدىق قول­داۋ جونىندەگى وڭىرلىك شتاب توراعالارى قاتىستى. ماسەلەن, «ارداگەرلەر ۇيىمى» رەسپۋبليكالىق قوعامدىق بىرلەس­تىگىنىڭ توراعاسى باقتىقوجا ىز­مۇ­حام­بەتوۆ كونستيتۋتسياداعى وزگە­­رىس­كە قاتىستى ەكى ماسەلەنى ور­تا­عا سالدى.

– ءبىرىنشىسى – وزگەرىستىڭ ءمانى مەن ماڭىزى. ەكىنشىسى – وزگەرىستىڭ ەلدىڭ دامۋىنا تيگىزەر پايداسى. مىنە, وسى تۇرعىدان ايتقاندا, كونستيتۋتسيانىڭ باپتارىنا ەن­گىزىلەتىن وزگەرىستى قولداۋعا اب­دەن بولادى, – دەيدى ب.ىزمۇحامبەتوۆ.

رەفەرەندۋمدى قوعامدىق قولداۋ جونىندەگى اتىراۋ وڭىرلىك شتابىنىڭ جەتەكشىسى گۇلزادا شاكۋليكوۆانىڭ مالىمەتىنشە, 6 مامىردان بەرى ەڭبەك ۇجىم­دا­رىندا كونستيتۋتسيالىق رەفور­ما­لاردىڭ نەگىزگى ەرەجەلەرىن كەڭى­نەن تۇسىندىرۋگە بايلانىستى 182 ءىس-شارانى وتكىزۋ جوس­پار­لان­عان. وڭىرلىك شتاب مۇشە­لە­رى وسى كەزگە دەيىن 130 ءىس-شارانى وتكىزگەن.

– بۇگىنگى ءداۋىردىڭ تالابى كۇن سايىن وزگەرىپ جاتىر. بۇل وزگە­­رىستەن كەش قالماۋ قاجەت. وسى­­عان وراي مەملەكەتتىك باسقا­رۋ­دىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋعا با­عىت­تالعان كونستيتۋتسيالىق رە­فورما قوعام مۇددەسى ءۇشىن قول­عا الىنىپ وتىر. سوندىقتان رەفە­رەندۋمعا قاتىسۋ ءبىزدىڭ سانا­مىزدىڭ قانشالىقتى جاڭعىر­عانىن, بالالارىمىز بەن نەمە­رە­لەرىمىز ءومىر سۇرەتىن قوعامنىڭ دەموكراتيالىق مودەلىن ەنگىزۋ ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىك الۋعا قان­شا­لىقتى دايىن ەكەنىن كورسەتەدى. دەمەك, الدىمىزدا جاڭا جانە ادىلەتتى قازاقستان قۇرۋ جولىندا ازاماتتاردىڭ مۇددەسى مەن قۇقىعىن قورعاۋ, ساياسي جۇيەنى, اكىمشىلىك-اۋماقتىق قۇرى­لىم­دى وزگەرتۋ, جاڭا ەكونومي­كا­نى قالىپتاستىرۋ سەكىلدى بىر­قا­تار ماڭىزدى مىندەتتەر تۇر, – دەپ پىكىر ءبىلدىردى گۇلزادا شاكۋ­لي­كو­ۆا.

ونىڭ مالىمەتىنە سۇيەنسەك, وڭىرلىك شتاب قۇرامىندا 25 ادام بار. اسىرەسە, زيالى قاۋىم وكىل­دە­رى, ساياساتتانۋشىلار, ۇكى­مەتتىك ەمەس ۇيىم وكىل­دەرى, جۋر­ناليستەر مەن قوعام بەل­سەن­دىلەرى, بلوگەرلەر رەفە­رەن­دۋمنىڭ ماڭىزىن تۇسىندىرۋگە اتسالىسىپ كەلەدى.

– ءجۇسىپ بالاساعۇن بابامىز­دىڭ «ادامداردىڭ ارتىق­شىلىعى ونەرى, اقىلى, ءبىلىمى بولسا, ول – ادامنىڭ ءوز قاجەتتىلىكتەرى ءۇشىن تاپتىرمايتىن قاسيەت», دەگەنى بار. عۇلاما ويشىل ادامدى وسىناۋ اسىل قاسيەتتەردى بويىنا جي­ناق­تاۋعا شاقىرادى. مۇنداعى باستى ماقسات – ادامنىڭ ءوزىن ءوزى تاربيەلەۋى, ساياسي ساناسىن جاڭ­عىرتىپ, ساۋاتىن ارتتىرۋ. مەملەكەتتىڭ كەلەشەگى جار­قىن بولسىن دەسەك, اتا زاڭعا ەنگى­زى­لە­تىن وزگەرىستى قولداۋدا اۋىز­بىر­لىك تانىتاتىن ۋاقىت كەلدى, – تۇ­يىندەدى ويىن گۇلزادا شاكۋ­لي­كوۆا.

ال اتىراۋ وبلىستىق كاسىپ­و­داقت­ار بىرلەستىگى توراعا­سىنىڭ ورىنباسارى ەدىل ۇزاقبايدىڭ ايتۋىنشا, جۇمىسشىلاردىڭ قۇقىق­تارى مەن مۇددەسىن قورعايتىن ءىرى قو­عامدىق ۇيىم مەملەكەتتىك سايا­ساتتى قالىپتاستىرۋعا تىڭ سەر­پىن بەرەتىن وزگەرىستەردىڭ ىسكە اسۋىنا قولداۋ ءبىلدىرىپ وتىر. قازىر كاسىپوداقتار بىرلەستىگى 15 سالانى بىرىكتىرەدى. بىرلەستىك قۇرا­مىنا 80 مىڭعا جۋىق مۇشەسى بار 670 باستاۋىش كاسىپوداق ۇيى­مى ەنگەن.

– كاسىپوداق مۇشەلەرى پرە­زي­دەنت ۇسىنعان رەفورمالار ستراتەگيالىق ماڭىزعا يە ەكەنىن ءتۇسىنىپ وتىر. مۇنىڭ بىرنەشە سەبەبى بار. بىرىنشىدەن, رەفەرەندۋم – حالىق ءۇشىن ەل بولاشاعىن ايقىندايتىن بىرەگەي مۇمكىندىك. سەبەبى, وزگەرىستەردىڭ ءبارى «حا­لىق ۇنىنە قۇلاق اساتىن مەملەكەت» تۇجىرىمداماسىنان باس­تاۋ العانى, حالىقتىڭ تالاپ-تى­لەگىنەن تۋىنداعانى داۋسىز. دەمەك, ەل سەنىمىنە يە بولماي, جاڭا قازاقستاندى قۇرۋ مۇمكىن ەمەس. ەكىنشىدەن, ءبىز ادالدىق پەن ادىلەتتى بولۋ قاعيدالارىن قاتاڭ ۇستانۋىمىز كەرەك. بۇل – جاڭا قازاقستاندى قۇرۋدىڭ باستى ۇستانىمى, – دەيدى ەدىل ۇزاقباي.

ونىڭ ايتۋىنشا, كونس­تي­تۋ­تسيالىق رەفورما – قوعام­دى دەموكراتيالاندىرۋدىڭ شىنايى كورىنىسى. مۇنى ناقتى قادام دەۋ­گە بولادى. دەموكراتيالىق دا­مۋ­­عا قادام باسقان سوڭ ەڭبەك ادا­مىنىڭ لايىقتى ءومىر سۇرۋىنە كو­ڭىل اۋدارىلۋى كەرەك.

– كاسىپوداق ءۇشىن نەگىزگى قۇن­دىلىق – ەڭبەك ادامىنىڭ لايىقتى ءومىر ءسۇرۋى. سول سەبەپتەن, كاسىپوداقتار حالقىمىزدىڭ ءال-اۋقاتىن ارتتىرۋ ءۇشىن ەڭبەك­اقى تولەۋ جۇيەسىن, ەڭبەك جانە كاسىپوداق زاڭدىلىعىن جەتىل­دى­رۋ ارقىلى ەڭبەك ەتۋدىڭ لا­يىق­تى شارتتارىن, جۇمىس ورىندارىن ساقتاۋ, جاڭا ورىنداردى اشۋدى قامتاماسىز ەتۋ, ەڭبەك زاڭدىلىعىن ساقتاۋدا مەملە­كەتتىك جانە قوعامدىق باقى­لاۋدى كۇشەيتۋ تۋرالى ۇسى­نىس­تاردى ۇسىنعان بولاتىن. الداعى ۋاقىتتا قابىلداناتىن جاڭا الەۋمەتتىك كودەكستە وسىنداي ۇسىنىستارىمىز كورى­نىس تاباتىنىنا سەنىمدىمىز. كاسىپ­وداقتاردىڭ باستى ماقسا­تى – قوعامدا الەۋمەتتىك تۇراق­تى­لىق­تى ساقتاپ, جۇمىس بەرۋشىلەر مەن ەڭبەككەرلەر اراسىندا الەۋمەتتىك ديالوگ ورناتۋ. ءسويتىپ, ەڭبەك ادا­مىنىڭ لايىقتى ءومىر ءسۇرۋ ساپا­سىن جاقسارتۋ, – دەگەن ويىن ءبىلدىردى ەدىل ۇزاقباي.

وڭىرارالىق كوشپەلى وتىرىستا اقتوبە, باتىس قازاقستان وڭىرلىك, جىلىوي اۋداندىق شتا­بى­نىڭ جەتەكشىلەرى, ماڭعىستاۋ وبلىستىق, ماحامبەت اۋداندىق ءماسليحاتىنىڭ حاتشىلارى رەفە­رەن­دۋمعا ەنگىزىلەتىن وزگەرىس­تەر­دى تۇسىندىرۋگە بايلانىستى ءىس-شارالار تۋرالى حاباردار ەتتى.

اتىراۋ وبلىسى