سەنات توراعاسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ جەتەكشىلىگىمەن وتكەن پالاتانىڭ كەشەگى جالپى وتىرىسىندا وزون قاباتىن بۇزاتىن زاتتار, قورعاس وزەنىندە «دوستىق» بىرلەسكەن سۋ تورابىن سالۋ جانە اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق تۋرالى كودەكسكە وزگەرىس ەنگىزۋ ماسەلەلەرىنە قاتىستى زاڭ جوبالارى قارالدى.
ءماجىلىس ماقۇلداعان «وزون قاباتىن بۇزاتىن زاتتار جونىندەگى مونرەال حاتتاماسىنا 1999 جىلعى 3 جەلتوقساندا بەيجىڭدە قابىلدانعان تۇزەتۋدى راتيفيكاتسيالاۋ تۋرالى» زاڭ جوباسى ءبىراۋىزدان قابىلداندى. قورشاعان ورتا جانە سۋ رەسۋرستارى ءمينيسترى نۇرلان قاپپاروۆ مونرەال حاتتاماسى 1987 جىلى قابىلدانىپ, وعان ءتورت تۇزەتۋ (لوندوندا, كوپەنگاگەندە, مونرەالدا جانە بەيجىڭدە) ەنگىزىلگەنىنەن حاباردار ەتە كەتتى. نەگىزىنەن ەلىمىز سونىڭ ۇشەۋىنە قوسىلىپتى. ال 1999 جىلى ەنگىزىلگەن بەيجىڭ تۇزەتۋىندە گيدروحلور, فتور جانە كومىرتەكتەر تۇتىنۋدى ازايتۋدىڭ مەرزىمدەرى قاراستىرىلعان. نەگىزىنەن بۇل زاتتار سۋىتۋ جانە توڭازىتۋ جۇيەسىندە جەكە نەمەسە كوممەرتسيالىق قۇرىلىمدار تاراپىنان ءجيى قولدانىلادى.
قازىرگى تاڭدا بەيجىڭ تۇزەتۋى 194 ەل تاراپىنان راتيفيكاتسيالانىپتى. ازىرگە قازاقستان, ليۆيا جانە ماۆريتانيا عانا زاڭدىق تۇرعىدان بەكىتە قويماعان. ال ساۋد ارابياسى جاقىندا عانا اتالعان تۇزەتۋدى راتيفيكاتسيادان وتكىزگەنى ءمالىم بولدى. ءمينيستردىڭ ايتۋىنشا, كەدەن وداعىنا كىرەتىن ەلدەر ىشىندە قازاقستان عانا بەيجىڭ تۇزەتۋىنە ەنبەگەندىكتەن, رەسەي مەن بەلارۋس ەلىمىزبەن وزوندى قۇرتاتىن زاتتارمەن ساۋدا جاساۋعا شەكتەۋ قويىپ وتىر.
كەلىسىمدى راتيفيكاتسيالاۋ وزىمىزدە وندىرىلمەيتىن گيدروحلور, فتور مەن كومىرتەكتەردى ەلىمىز اۋماعىنا زاڭدى تۇردە اكەلۋمەن بايلانىستى. قازاقستاندا كەڭىنەن قولدانىلاتىن زاتتار مىنالار – 22, 41, 142 فرەوندارى. كونديتسيونەر مەن توڭازىتقىشتاردىڭ باسىم بولىگى قىتايدان, ءۇندىستاننان, ءتۇركيادان, كورەيادان, ءباا, بەلورۋسسيا مەن رەسەيدەن جانە از بولسا دا ەۋروپا ەلدەرىنەن اكەلىنەدى. سوندىقتان وزوندى قۇرتاتىن زاتتاردىڭ ەكسپورتى مەن يمپورتىن رەتتەۋ ءۇشىن 2004 جىلدان باستاپ ەلىمىزدە رۇقسات بەرۋ قولعا الىنعان.
2007 جىلى ەكولوگيالىق كودەكسكە وزون قاباتىن قۇرتاتىن زاتتاردىڭ ەكسپورت-يمپورتىنا مونيتورينگ جۇرگىزۋ جانە ونداي زاتتاردى تۇتىنۋدىڭ ءليميتىن بەلگىلەۋ تۋرالى وزگەرىس ەنگىزىلگەنى بەلگىلى. بۇدان باسقا 2010 جىلى اتالعان كودەكستە وزون قاباتىن بۇزاتىن ونىمدەردى ماركيروۆكالاۋ, جيناپ ساقتاۋ جانە جويۋ نورمالارى كورىنىس تاپقان-دى. جانە دە 2002 جىلى قۇرال-جابدىقتاردى, تەحنيكا مەن تەحنولوگيالاردى جاڭارتۋ ماقساتىندا قورشاعان ورتا جانە سۋ رەسۋرستارى مينيسترلىگى بۇۇ-مەن بىرلەسە كونديتسيونەرلەر مەن توڭازىتقىشتار بيزنەسى سالاسىندا جۇمىس ىستەيتىن كومپانيالارمەن جانە جەكە كاسىپكەرلەرمەن جۇمىس جۇرگىزىلگەن. ەلىمىزدە قازىرگى تاڭدا وزون قاباتىن بۇزاتىن زاتتارمەن جۇمىس ىستەيتىن 200-گە تارتا كاسىپورىن بار.
بەيجىڭ تۇزەتۋى ەلىمىز تاراپىنان بەكىتىلگەننەن كەيىن قازاقستانعا جاھاندىق ەكولوگيالىق قور تاراپىنان 2015-2017 جىلدار ارالىعىندا تەحنيكالىق جانە قارجىلىق كومەك كورسەتىلەدى دەپ كۇتىلۋدە. بۇل ءوز كەزەگىندە گيدروحلور, فتور مەن كومىرتەكتەردى تۇتىنۋدى كەزەڭىمەن كەمىتۋدى جانە وزون قاباتىن بۇزاتىن زاتتاردىڭ يمپورتىن ازايتۋدى زاڭدىق نەگىزدە جۇزەگە اسىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. وعان 6 ميلليون اقش دوللارى كولەمىندە قارجى بولىنەتىن بولادى. مونرەال حاتتاماسىندا قاراستىرىلعان بارلىق تالاپتاردى ساقتاۋ ەلىمىزدىڭ «جاسىل ەكونوميكاعا» وتۋىنە جانە جاڭا تەحنولوگيالاردى تارتۋىنا وڭ ىقپال ەتۋى ءتيىس. سونىمەن قاتار, حالىقارالىق قاۋىمداستىق تاراپىنان «حاتتاما تالاپتارىن ساقتاماي وتىر» دەگەن ماسەلە الىنىپ تاستالادى. ولاي بولماعان جاعدايدا مونرەال حاتتاماسىن قاداعالاۋشى كوميتەت تاراپىنان ەكونوميكالىق سانكتسيالار جاريالانىپ, گيدروحلور, فتور جانە كومىرتەكتەردى قازاقستانعا ساتپاۋ تۋرالى شەشىم دە قابىلدانۋى جوققا شىعارىلماي وتىر. ونىڭ سالدارى سۋىتۋ جانە توڭازىتۋ سالاسىندا جۇمىس ىستەيتىن كاسىپورىندارعا سوققى بولىپ ءتيۋى دە عاجاپ ەمەس.
سونداي-اق, كۇن تارتىبىندە «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇكىمەتى مەن قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇكىمەتى اراسىنداعى قورعاس وزەنىندە «دوستىق» ءبىرلەسكەن ورتاق سۋ تورابىن سالۋداعى ىنتىماقتاستىق تۋرالى كەلىسىمدى راتيفيكاتسيالاۋ تۋرالى» زاڭ جوباسى دا قولداۋ تاپتى. قورعاس وزەنىنەن سۋ رەسۋرستارىن بىرلەسە پايدالانۋ قازاقستان مەن قىتاي اراسىنداعى 2002 جىلعى 28 اقپانداعى قورعاس وزەنىنىڭ سۋىن ءبولۋ جانە پايدالانۋ تۋرالى كەلىسىمنىڭ نەگىزىندە جاسالىپ وتىر. وسى كەلىسىمنىڭ نورمالارىنا سايكەس قورعاس وزەنىنىڭ سۋى 50-دە 50 پايىز دەڭگەيىندە پايدالانىلادى. مۇندا كۇردەلى گيدروتەحنيكالىق قۇرىلعى بولماعاندىقتان, ءار تاراپ سۋ الۋدى ءوز بەتىنشە مۇقتاجدىعىنا بايلانىستى الاتىن جانە سۋدىڭ ەسەبى بولعان جوق. وسىعان وراي ەكى ەلدىڭ بىرلەسكەن گيدروتەحنيكالىق قۇرىلعى سالۋ ماسەلەسى كوتەرىلگەن-ءدى. كەلىسسوزدەر 1992 جىلدان باستاپ ءجۇرگىزىلىپ, گيدروتەحنيكالىق قۇرىلىستى سالۋ تۋرالى ناقتى شەشىم 2008 جىلى قازاندا وتكەن ترانسشەكارالىق وزەندەردى پايدالانۋ جانە قورعاۋ جونىندەگى قازاقستان-قىتاي بىرلەسكەن كوميسسياسىنىڭ وتىرىسىندا قول جەتكىزىلگەن. جانە دە «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق تۋرالى كودەكسىنە وزگەرىس ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ جوباسى ەكىنشى وقىلىمدا قولداۋ تاۋىپ, قابىلداندى.
اسقار تۇراپباي ۇلى,
«ەگەمەن قازاقستان».