ونوماستيكالىق اتاۋلار قايتا جاڭعىرادى

جولداۋدان تۇيەر تۇيىن­دەرىمىز دە, تۇيسىنەتىنىمىز دە از ەمەس. ءبارىن ايتپاي-اق ءبىرىن ايتساق, جولداۋ جاڭا قازاقستاننىڭ بۇگىننەن باستالاتىن بولاشاعىن جان-جاقتى ايقىندادى. جاڭعىرۋدىڭ باسى سۋپەرپرەزيدەنتتىكتەن ارىلۋدان باستالاتىنىن نەگىزدەپ بەردى. بۇگىن بولماسا ەرتەڭ, بىرتە-بىرتە جاقسارار دەگەن ۇمىتپەن جايباراقات جۇرگەنىمىز دە راس. وسىنداي كەزەڭدە قوعامدى نەدەن ارىلتامىز, نەدەن تازارتامىز, نەمەن جەتىلدىرەمىز دەگەن وي­كەش­ت­ى پايىمداۋدىڭ ناقتى ساياسي مو­دەلى مەن جولدارىن اي­قىن­داپ بەرۋى ەشكىمدى بەيجاي قال­­دىر­ماي­تىنى انىق. ويت­كەنى ءبارى­مىز دە – ساياسي ورتانىڭ سۋبەك­تىسى­مىز. زاڭ بارىمىزگە دە ورتاق.

پرەزيدەنتتىك بيلىكتىڭ وكى­لەتتىلىگى, پارلامەنتتىڭ ءرولى, قۇ­قىقتىق ينستيتۋتتاردىڭ ورنى, مەديا قۇرالدارىنداعى باسە­­كەلەستىك, ۇلتتىق قۇرىل­تايدى قۇرۋ – وسىنىڭ بارلىعى ساياسي جاڭ­عىرۋدىڭ اقيقات ومىرگە ساي دا­يەك­تەلگەن مودەلى دەپ ۇعىن­دىق. مەم­لەكەت باسشىسىنىڭ حا­لىق­تىڭ ۇنىنە قۇلاق اسايىق دەپ اۋەل­دەن ايتىپ جۇرگەن ءسوزى دايەك­تەلىپ, اقيقاتقا اينالىپ جاتسا, ەل سەنىمىنىڭ ارتا تۇسەرى دە ءسوزسىز.

ەلىمىزدە ءۇش بىردەي وبلىس­تىڭ شاڭىراق كوتەرەتىنى جۇرت­شىلىقتىڭ دىتتەگەن كوڭىلى­نەن شىعىپ وتىر. اكىمشىلىك اي­ماقتاردى قايتا قۇرۋدىڭ ساياسي-ەكونوميكالىق تۇرعىدا تيىمدىلىگى ءوز الدىنا, مۇنداي رەفورمانىڭ ۇلتتىڭ رۋحاني مۇددەسىمەن ۇيلەسىم تابۋىن ءارى قۇپتارلىق, ءارى قۋانتارلىق شەشىم ەكەنىن قاتارداعى جاي ازامات رەتىندە دە, رەسپۋبليكالىق ونوماستيكا كوميسسياسىنىڭ مۇشەسى رەتىندە دە ايتا كەتكەن ءجون. رەتى كەلىپ جاتسا, قاسيەتتى تور­عاي ءوڭىرىن دە ءوز الدىنا وبلىس ەتىپ قۇرۋ ماسە­لەسى ەل كوكە­يىندە جۇرگەنى دە بىزگە ءمالىم.

سەمەي بۇرىننان دا وبلىس بولعان, ال وعان اباي ەسىمىن بەرۋ كوكەيىمىزگە قونىمدى ۇسىنىس بولدى. «سەميپالاتينسك» اتا­ۋىن حالىق ءوزى ءتىلىنىڭ دىبىس­تىق جۇيەسىنە بەيىمدەپ سەمەي دەپ اتاعانى بارشامىزعا ءمالىم. بۇل تۇپتەپ كەلگەندە, قازاقتىڭ جەتىشاتىر دەگەن ەسكىلىكتى قونىس-قورعان اتاۋىنىڭ قونىس­تانۋشىلاردىڭ كالكا جولىمەن ورىسشالاعان ءسوزى بولۋى ىقتيمال. ويتكەنى ءيسى تۇركى­لىك مادەني داستۇردە جەر-سۋ اتاۋ­لارىنىڭ تاق سانمەن اتالۋى – حالىقتىق ونوماستيكادا ور­نىققان جۇيە. قاپشاعاي شات­قا­لىنان ءجۇز شاقىرىمداي جەر­دەگى شىعىسىندا ارحەولوگتەر زەرت­تەگەن بەسشاتىر دەپ اتالاتىن ەڭ ەجەلگى قونىس-قورعان بار. بالكىم, سەمەي جەرىندە دە جەتىشاتىر دەگەن مادەني-تاريحي ءمانى بار قونىس-قورعان سياقتى ەسكىلىكتى وشاقتار بولۋى, ونى حالىقتىڭ جەتىشاتىر دەپ اتاۋى ىقتيمال. بىزدىكى تەك ويتۇرتكى عانا, ال ونىڭ انىق-قانىعىن ارحەولوگ عالىمدارىمىز بەن ولكەتانۋشىلار تەكسەرە جاتار.

جەر-سۋ اتاۋلارىن, ءبىر وكى­نىش­تىسى, تەك قانا «ادرەستىك قىزمەتتەگى» سوزدەر دەپ جاداعاي تۇسىنەتىندەر دە ارامىزدا از ەمەس.

جولداۋدى وقي وتىرىپ, تاعى ءبىر ايتپاعىمىز ۇلىتاۋمەن بايلانىستى. ۇلىتاۋ ورونيم (تاۋ اتاۋى) عانا ەمەس, ونىڭ مازمۇن مەجەسىندە ۇلى دالانىڭ «كىندىگى» دەگەن حالىقتىق گەوگرافياعا ءتان تانىم سيم­ۆولدىق ماعىناعا اي­نالعان. سونى­مەن بىرگە ۇلى­تاۋ تۇركى-تۇران تاريحىندا الاتىن وزىندىك ورنى دا بار. اق وردا­نىڭ حانى توقتامىسقا قارسى جورىعىندا ۇلكەن دايىندىق جاساپ, ەكى سان (ەكى ءجۇز مىڭ) قولمەن قاڭتار ايىندا تاشكەننەن اتتانعان ءامىر تەمىر ساۋران, ياسىدان ءوتىپ, بەتپاققا كەلگەندە ازىقتارى تاۋسىلىپ, اتتارى بول­دىرىپ, ءبىر ۋىس ۇندى ءبىر توس­­تاعان سۋعا سالىپ, اشتىققا ۇشى­راي باستاعان كەزدە, كوكەك ايىن­دا, ۇلىتاۋعا تايانىپ, اڭ-قۇس­تى ازىق ەتىپ ەستەرىن ازەر جي­ناي­دى. تەڭىزدەي شالقىپ جات­قان ۇشى-قيىرى جوق دالاعا تاڭىر­قاي قاراپ, ءامىر تەمىر سا­رىسۋ­دىڭ سول جاق جاعالاۋىندا قارساق­پاي جەرىندە ەڭسەلى ناسات تاس (گرانيت) ورناتقىزىپ, جازۋ قالدىرادى. جازۋدا تۇران سۇل­تانى 793-ءتىڭ (قازىرگىشە 1391 ج.) قوي جىلى ەكى ءجۇز مىڭ قول­مەن بۇلعار (التىنوردا) حانى توق­تامىسقا قارسى جورىقتا وسى جەرگە كەلگەنىن جازدىرادى. تا­ريح­شىلار ايتقان بۇل دە­رەك­تەر « ۇلىتاۋعا شىق­تىڭ با, ۇلار ەتىن جەدىڭ بە؟!» دەي­تىن حالىقتىڭ شەجىرە ءسوزىن ەسكە تۇسىرەدى. ارينە, الاتاۋ­داعى­داي, التايداعىداي قارلى بيىك­تە جۇرەتىن ۇلاردىڭ ۇلىتاۋ­دا بولعان-بولماعانى بىزگە بەيمالىم.

دەگەنمەن قىرعاۋىل تۇقىم­داسىنا جاتاتىن ۇلاردىڭ شا­عىن تۇرلەرى, كەكىلىك سياقتى قانات­تىلاردىڭ بولعانىن جوق­قا شىعارۋعا بولا قويماس. حا­لىق تىلىندە نەبىر تاريحي ۋاقي­عا­لارمەن بايلانىستى قازاق قايىڭ ساۋعاندا, قىرعىز عيسسار اۋعان­دا; اقتابان شۇبىرىندى, ال­قا­كول سۇلاما; التى الاشتىڭ اعاسىمىز, قازاقبايدىڭ بالاسىمىز دەيتىن شەجىرە سوزدەر از ەمەس. وسىلار سياقتى « ۇلىتاۋعا شىقتىڭ با, ۇلار ەتىن جەدىڭ بە؟!» دەگەن فرازانى تاريحي شەجىرە سوزدەردىڭ قاتارىندا قاراۋدىڭ جاڭساقتىعى جوق سياقتى.

ۇلار – حالىقتىڭ ورنيتولو­گيالىق تانىمىندا  ەرەكشە قۇس. اڭشىلاردىڭ ايتۋىنشا, ۇلارداي شۋلادى دەيتىن ءسوز ۇلاردىڭ قورازى قاۋىپ تون­گەن­دە جۋساۋداعى بارشا ۇلار شۋ­لاعانداي دىبىس شىعارادى ەكەن. قىردىڭ قوڭىر اڭدارى­نىڭ ىشىندە ۇيىرىنە قاۋىپ تون­گەن­دە قاراۋىلدا تۇرعان قۇلان­نىڭ ايعىرى عانا اششى داۋىس شىعارىپ, قاق سۋىنا باس قويعان ءۇيىرىن سوڭىنان ەرتىپ اكەتەدى دەيدى. ماحامبەتتىڭ «قۇلانداي اششى داۋىستىم» دەيتىنى سودان.

قىر ادامدارىنىڭ مۇنداي تابيعات دۇنيەسىنەن تۇيگەن سيپاتى مەن سىنى ءتىلدىڭ لەكسيكا-فرازەولوگيالىق بىرلىكتەرىنىڭ تانىمدىق الەۋەتىن ءاردايىم كۇشەيتە ءتۇسىپ وتىرعان.

جەتىسۋ – حالىقتىڭ بايىر­عى گەوگرافيالىق, تاريحي-تا­نىمدىق قۇندىلىقتارىنىڭ تىلدىك ماتريتساسى بولىپ سانالاتىن ەرەكشە اتاۋ. بايىرعى دەيتىنىمىز جەر-سۋ اتاۋلارى, ەكىباستۇزدى ەسەپتەمەگەندە, تەك تاق ساندارمەن اتالۋى ەجەل­گى ەزوتەريالىق تانىم-سەنىم­دەر­مەن بايلانىستى دەۋگە بولادى.

جەتىسۋ – حالىقتىڭ گەوگرا­­فيا­لىق كوورديناتىندا ىستىق­كول مەن بالقاشتىڭ ارالىعى. حالىقتىڭ مادەني-ەكونوميكا­لىق تىرشىلىگىندە ءتورت تاراپقا تارايتىن كەرۋەن جولدارىنىڭ ولكەسى رەتىندە جەتىسۋ جەرىنىڭ مادەنيەتارالىق قارىم-قاتى­ناستاعى ورنى ەرەكشە بولدى. وزدەرىن مادەنيەتتى ساناعان قوس وزەن (سىر مەن ءامۋداريا) ارا­لىعىنداعى ماۋەرەنناحرلار جەتىسۋدى جايلاعان كوشپەندى رۋ-تايپالاردى جاعىمسىز ەمو­تسيالىق فوندا جەتەلەر (دجەتەلەر, چەتەلەر) دەپ تە اتاعان. بۇلاي دەۋى «كوشپەندىلەر» مەن «وتىرىقشىلار» اراسىنداعى باسەكەنى بايقاتادى. ال جەتەلەر ولاردى سارتتار دەگەن.

قاپشاعاي قالاسىنا د.قوناەۆ­تىڭ ەسىمىن بەرۋ قى­رىق­تان اس­تام قالا سالدىرىپ, ەلى­مىزدەگى اي­ماقتاردى وركە­نيەت­تەندىرۋدىڭ نەگىزگى جولى ۋربانيزاتسيالاۋ ءۇردىسىن جولعا قويعان قايراتكەر تۇلعاعا ابدەن لايىق ەكەنى ءسوزسىز.

بۇل اتالعان جاڭا اتاۋلار ساياسي-اكىمشىلىك ورتالىق نەمەسە گەوگرافيالىق نىساندار عانا ەمەس, ەلىمىزدىڭ تاريحى, رۋحاني مادەنيەتى, تابيعي بايلىعىمەن, الەۋمەتتىك ەرەكشەلىگىمەن بايلانىستى بولىپ وتىر.

راس, بايىرعى داستۇردە جەر-سۋدىڭ, ونىڭ تاۋى مەن تاسى, قىرات-قىرقالارى, وزەن-سۋلارى كىسى ەسىمدەرىمەن اتالمايتىن. ال زاماننىڭ پاسسيونارلىق قوز­عاۋشى كۇشى ءداستۇرلى كونتەنت اياسىن كەڭەيتىپ تە, جاڭار­تىپ جاتاتىن كەزدەرىندە حالىق­تىڭ قادىرمەندى قايراتكەر تۇل­عا­لارىنىڭ ەسىمدەرىمەن دە ۇلىق­تالۋى ورىندى دەپ تانىلادى. پرە­زي­دەنتىمىزدىڭ بۇل جول­داۋىن­­دا وسى مادەني ءداستۇر نۇس­قالى ويمەن دايەكتەلە تۇسكەن.

وسى ورايدا تاعى ءبىر ايتارىمىز, سەمەي, جەزقازعان, قاپشاعاي اتاۋلارىن ءداستۇرلى ونوماس­تيكا جۇيەسىنەن «ىعىس­تىرۋ ەمەس پە؟» دەيتىن كۇدىكتىڭ كەيدە كومەيدە كولدەنەڭدەپ تۇراتىنى دا بولادى. بىراق ونداي كۇدىككە ورىن جوق. ويتكەنى ءوندىرىس ورىندارى اشىلىپ, مادەني وشاقتار كوبەيىپ جاتقان تۇستا حالىقتىق اتاۋلاردىڭ دا جاڭارىپ, قاپ­شاعاي سۋقويماسى سياقتى ءوز ورىن­دارىن تاباتىنىن ۇمىتپا­عانىمىز ابزال.

جەر-سۋ اتاۋلارى تاريحي, مادەني, راتسيونالدى تانىممەن بايلانىستى ۇلتجاندىلىق سەزىمدى وياتاتىن قۇندىلىقتار قاتارىنا جاتادى. ونداي قاسيەتكە يە ونوماستيكالىق اتاۋلار قوعامدىق سانادان استە تىسقارى قالماي, ورنىقتى ورىن الۋعا ءتيىس. جولداۋدىڭ دا بەرەر باعدارى وسىعان مەڭزەيدى. ۇلتجاندىلىق سەزىم بولماسا, مەنىڭ قازاقستانىم دەيتىن وسكەلەڭ ۇرپاق قايدان بولسىن. اتالعان جولداۋ قوعامدىق ساناعا قوزعاۋ سالىپ, جاڭعىرۋدىڭ, جاڭارۋدىڭ جولدارىن دايەكتەپ, ءجون سىلتەپ وتىر.

نۇرگەلدى ءۋالي,

فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور,

ۇكىمەت جانىنداعى رەسپۋبليكالىق ونوماستيكا كوميسسياسىنىڭ مۇشەسى