مەملەكەت باسشىسى – قارۋلى كۇشتەردىڭ جوعارعى باس قولباسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ بيىلعى قاڭتاردا قورعانىس مينيسترلىگىندە سويلەگەن سوزىندە گەوساياسي جاعدايدى جانە وڭىرلىك دەڭگەيدەگى قاۋىپ-قاتەرلەردى ەسكەرە وتىرىپ, قارۋلى كۇشتەردىڭ جاۋىنگەرلىك قابىلەتىن تۇبەگەيلى ارتتىرۋدى تالاپ ەتتى.
پرەزيدەنت اسكەري-كولىك اۆياتسيا پاركىن تولىقتىرۋ قاجەتتىگىن دە باسا ايتتى. 2022 جىلعا ارنالعان قارۋ-جاراق پەن اسكەري تەحنيكانى ساتىپ الۋ جوسپارىن قايتا قاراۋدى تاپسىردى. مەملەكەت باسشىسى مەجەلەپ بەرگەن بۇل تاپسىرمالار قانشالىقتى ورىندالىپ جاتىر؟
راس, عالامدىق قاۋىپسىزدىك پەن گەوساياسي احۋال كۇردەلەنە تۇسكەن سايىن قازاقستان ارمياسى دا جوعىن جوقتاپ, كەم-كەتىگىن تۇگەندەۋگە كىرىستى. اسىرەسە كورشى ەلدەر اراسىنداعى كۇن ساناپ كۇردەلەنە تۇسكەن شيەلەنىس اسكەر سالاسىنداعى رەفورمالاردى قايتا جاڭعىرتىپ, كەي ماسەلەلەردى مىقتاپ قولعا الۋ قاجەتتىگىن ۇقتىردى.
قوعامنىڭ قازاقستان ارمياسىنىڭ الەۋەتىنە دەگەن كوزقاراسى ارقيلى. كوڭىلدى كۇپتى ەتكەن سۇراقتار دا بار. سونىڭ ەڭ باستىسى – «ەل باسىنا كۇن تۋسا, اسكەرىمىز قازاقستاندى قانداي قارۋ-جاراقپەن قورعايدى؟ ەلىمىز قورعانىس قابىلەتىن نىعايتۋعا قانشالىقتى كوڭىل ءبولىپ وتىر؟ بىزدە قانداي قارۋ-جاراق بار؟ ارميامىز كەڭەستىڭ ەسكى-قۇسقىسىنان قۇتىلىپ, ۇزدىك تەحنولوگيا مەن تەحنيكاعا قول جەتكىزدى مە؟» دەگەن سۇراقتار. كوپتىڭ كوكەيىندە جۇرگەن وسى ماسەلەلەردى ەلىمىزدىڭ قورعانىس ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى, گەنەرال-لەيتەنانت رۋسلان شپەكباەۆ تاۋەلسىزدىكتىڭ تۇپقازىعى – مىقتى ارميا دەگەن ۇلتتىق مۇددە تۇرعىسىنان ايشىقتاپ بەردى.
قازاقستان قارۋلى كۇشتەرىن تەحنيكالىق جاراقتاندىرۋ – اسكەردىڭ جاۋىنگەرلىك ازىرلىگى مەن جاۋىنگەرلىك قابىلەتىن ارتتىرۋداعى اسا ماڭىزدى باسىمدىقتاردىڭ ءبىرى. تاۋەلسىزدىك العان جىلدارى ەلىمىزدىڭ الدىندا جاس مەملەكەتتىڭ ەگەمەندىگى مەن تۇتاستىعىن قامتاماسىز ەتە الاتىن ءتول قارۋلى كۇشتەرىن قۇرۋ مىندەتى تۇرعانى دا انىق. «سول كەزەڭدە قازاقستاندا كەڭەس ارمياسىنىڭ كوپتەگەن اسكەري بولىمدەرى مەن بازالارى, اسكەري-زەرتتەۋ نىساندارى مەن پوليگوندارى ورنالاسقان بولاتىن. سوندىقتان بىزدە مەملەكەتتىڭ اسكەري مەكەمەسىن قۇرۋعا قاجەتتى مۇمكىندىكتەر بولدى», دەيدى گەنەرال ر.شپەكباەۆ.
قازاقستان ارمياسىنىڭ تاريحىنا قىسقاشا توقتالىپ وتكەن ول: «40-شى دەربەس قىزىل تۋلى جالپىاسكەري ارمياسىنىڭ قۇرامالارى مەن بولىمدەرىنىڭ نەگىزىندە بىزگە قۇرلىق اسكەرلەرىن قۇرۋعا مۇمكىندىك تۋدى. اۋە ارمياسىنىڭ ارالاس اۆياتسيالىق كورپۋسىنىڭ نەگىزىندە اسكەري اۋە كۇشتەرى, اۋە شابۋىلىنا قارسى قورعانىس كورپۋسىنىڭ قۇرامالارى مەن بولىمدەرىنىڭ نەگىزىندە اۋە شابۋىلىنا قارسى قورعانىس اسكەرلەرى قۇرىلدى.
مەملەكەت باسشىلىعىنىڭ دەر كەزىندە قابىلداعان باتىل شەشىمدەرىنىڭ, سونداي-اق كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى, حالىق قاھارمانى, قازاقستاننىڭ تۇڭعىش قورعانىس ءمينيسترى, ارميا گەنەرالى ساعادات نۇرماعامبەتوۆتىڭ مول تاجىريبەسىنىڭ ارقاسىندا قارۋلى كۇشتەردى كەزەڭ-كەزەڭمەن رەفورمالاۋ جۇزەگە اسىرىلدى» دەپ تاۋەلسىزدىك العان تۇستاعى ەل اسكەرىنىڭ الدىندا تۇرعان باستى ماسەلەلەردى تىزبەلەپ ءوتتى.
ءبىزدىڭ «بۇگىندە اسكەرىمىز قالاي جاساقتالعان؟» دەگەن سۇراعىمىزعا قورعانىس ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى: «قازاقستاننىڭ قارۋلى كۇشتەرى 30 جىل ىشىندە 4 مىڭنان استام زاماناۋي قارۋ-جاراق پەن اسكەري تەحنيكا تۇرلەرىمەن قامتاماسىز ەتىلدى. قازىرگى ۋاقىتتا نەگىزگى كۇش-جىگەر اسكەرلەردىڭ ساپالىق پارامەترلەرىن ارتتىرۋعا, ولاردى قارۋ-جاراقتىڭ, اسكەري تەحنيكانىڭ جانە ارنايى قۇرالداردىڭ سوڭعى ۇلگىلەرىمەن كەزەڭ-كەزەڭمەن تەحنيكالىق تۇرعىدا قايتا جاراقتاندىرۋعا باسىمدىق بەرىلىپ وتىر», دەپ جاۋاپ قاتتى.
گەنەرالدىڭ ايتۋىنشا, قارۋ-جاراقتىڭ پەرسپەكتيۆالىق ۇلگىلەرىن ساتىپ الۋعا قاراماستان, قورعانىس مينيسترلىگى قولدانىستاعى تەحنيكانى جاڭعىرتۋدى دا جۇزەگە اسىرىپ كەلەدى. قورعانىس ۆەدومستۆوسىنىڭ تاپسىرىسى بويىنشا وتاندىق كاسىپورىنداردا بروندى تەحنيكانى (ت-72, بمپ-2 جانە بتر-80) جوندەۋ مەن جاڭعىرتۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلۋدە. سونىمەن بىرگە قارۋ-جاراق پەن اسكەري تەحنيكاعا تەحنيكالىق قىزمەت كورسەتۋ مەن جوندەۋ جۇمىستارى بەلارۋس, گەرمانيا, يسپانيا, پولشا, رەسەي, فرانتسيا جانە ت. ب. ەلدەردىڭ كاسىپورىندارىمەن دە وڭ جولعا قويىلعان. «وسى جەردە قارۋلى كۇشتەردىڭ جاۋىنگەرلىك قابىلەتىن ارتتىرۋ, اسكەري تەحنيكانى ۋاقتىلى جاڭعىرتۋ ماقساتىندا قازاقستان الەمنىڭ قىرىقتان استام ەلىمەن بەلسەندى ىنتىماقتاستىق جاسايتىنىن ايتا كەتكەن ارتىق بولماس. بۇل سالادا الەۋەتتى ارىپتەستەردىڭ ءتىزىمى ۇنەمى كەڭەيىپ وتىرادى», دەيدى ر.شپەكباەۆ.
گەنەرال-لەيتەنانت رۋسلان شپەكباەۆتىڭ مالىمدەۋىنشە, مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرمالارىن ورىنداۋ ماقساتىندا قازىرگى تاڭدا جۇك كوتەرىمدىلىگى 40 تونناعا دەيىن جەتەتىن ا-400م اۋىر اسكەري-كولىكتىك ۇشاقتارىن ساتىپ الۋ جوسپارلانعان. ول سونداي-اق ەلىمىزدىڭ اۋە قورعانىسى كۇشتەرى قازىرگى زامانعى 4++ بۋىنداعى سۋ-30سم جويعىشتارى, ءوز توبىندا ۇزدىك سانالاتىن س-295 اسكەري-كولىكتىك ۇشاقتارى, Zlin وقۋ-جاتتىعۋ ۇشاقتارى, ەس-145, مي-171ش تىكۇشاقتارى, مي-35م كولىكتىك-جاۋىنگەرلىك تىكۇشاقتارىمەن تولىقتىرىلعانىن دا جەتكىزدى. سونىمەن قاتار كەلەشەكتە سۋ-34 جويعىش-بومبالاۋشى, سۋ-39 شابۋىلداۋشى ۇشاقتارىن ساتىپ الۋ جوسپارلانىپ وتىر.
«اۋە شابۋىلىنا قارسى قورعانىس تەحنيكالارى پاركى دە جاڭارتىلۋدا. بۇگىندە س-300پس, س-200, س-125 زەنيتتىك-زىمىران كەشەندەرى, وتاندىق «نۇر» راديولوكاتسيالىق ستانسالارى جاۋىنگەرلىك كەزەكشىلىكتى لايىقتى اتقارىپ كەلەدى. اۋە شابۋىلىنا قارسى قورعانىس جۇيەسىنىڭ, ونىڭ ىشىندە دالدىگى جوعارى قارۋلاردىڭ مۇمكىندىگىن ارتتىرۋ ءۇشىن 2020 جىلى بۋك-م2ە زەنيتتىك-زىمىران كەشەنىنىڭ ديۆيزيونى جاۋىنگەرلىك قىزمەتكە كىرىستى.
بارلاۋ, ونىڭ ىشىندە راديولوكاتسيالىق بارلاۋ مىندەتتەرىن ورىنداۋ, كەدەرگىلەر كەلتىرۋ جانە تاۋلىكتىڭ كەز كەلگەن ۋاقىتىندا جەرۇستى نىسانالارىنا ءدال سوققى بەرۋ ءۇشىن Wing Long-1 ەكپىندى-بارلاۋ, «ورلان-10ە» بارلاۋ, Skylark – 1Lex تاكتيكالىق ۇشقىشسىز ۇشاتىن اپپاراتتارى ساتىپ الىندى. سونداي-اق تۇرىكتىڭ Anka تەكتەس دروندارىن ساتىپ الۋ ماسەلەسى دە قاراستىرىلۋدا. جالپى, اسكەرلەردى ۇشقىشسىز ۇشۋ اپپاراتتارىمەن جاراقتاندىرۋ قاجەتتىلىككە سايكەس جوسپارلى تۇردە جۇزەگە اسىرىلاتىن بولادى», دەيدى قارۋلى كۇشتەردەگى ۇزدىكتەرگە جەكە-جەكە توقتالعان گەنەرال.
ر.شپەكباەۆ اسكەري-تەڭىز كۇشتەرىن جاراقتاندىرۋدا سۇڭگۋىرلەر مەن ارنايى بولىمشەلەردى دايارلاۋ ءۇشىن قاجەتتى جابدىقتار مەن وق-دارىلەر ساتىپ الىنىپ جاتقانىن دا ايتتى. سونداي-اق كورابلدەر مەن كەمەلەرگە جوندەۋ جانە تەحنيكالىق قىزمەت كورسەتۋ جۇرگىزىلەدى. كوپبەيىندى كەمە قۇرىلىسى بويىنشا عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارى دا قولعا الىنعان. 2021-2023 جىلدارعا ارنالعان مەملەكەتتىك قورعانىس تاپسىرىسى شەڭبەرىندە «ورال «زەنيت» زاۋىتى» اكتسيونەرلىك قوعامىندا تاجىريبەلىك-كونسترۋكتورلىق جۇمىستار جۇرگىزىلۋدە.
بۇل جونىندە ول: «قارۋلى كۇشتەردىڭ قالىپتاسۋ كەزەڭىندە قۇرلىق اسكەرلەرى زاماناۋي بتر-80ا, بتر-82ا, «كوبرا», «ارلان» بروندى دوڭگەلەكتى ماشينالارىمەن, زىمىران-ارتيللەريالىق, اۋىر وت شاشقىش جۇيەلەرىمەن, سونداي-اق راديوەلەكتروندى بارلاۋ جانە كۇرەس كەشەندەرىمەن, رادياتسيالىق, حيميالىق جانە بيولوگيالىق قورعاۋ ماشينالارىمەن, ءموبيلدى بايلانىس كەشەندەرىمەن, جانار-جاعارماي جەتكىزۋ تەحنيكاسىمەن جابدىقتالدى.
قارۋلى كۇشتەردى بايلانىس قۇرالدارىمەن قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا قازاقستان مەن يزرايل بىرلەسىپ شىعاراتىن قازىرگى زامانعى «تاديران» راديوستانسالارىمەن جاراقتاندىرۋ جوسپارلى تۇردە جۇزەگە اسىرىلۋدا. وسى ماقساتقا بولىنگەن قاراجات ەسەبىنەن كوماندالىق-شتابتىق ماشينالار, سونداي-اق ت-72, بمپ, بتر, «كوبرا», «ارلان» جاۋىنگەرلىك ماشينالارى, ارنايى باسقارۋ جانە اپپاراتتىق بايلانىس ماشينالارى كەزەڭ-كەزەڭمەن جاڭعىرتىلۋدا», دەدى.
COVID-19 پاندەمياسى كەزىندە اسكەري-مەديتسينالىق بولىمشەلەردى جاراقتاندىرۋدى شۇعىل تۇردە وزگەرتۋگە تۋرا كەلدى. ماسەلەن, 2020 جىلى مەديتسينالىق بولىمشەلەردىڭ مۇمكىندىكتەرىن ارتتىرۋ ءۇشىن ءمودۋلدى دالالىق ينفەكتسيالىق گوسپيتال ساتىپ الىندى. 2020-2021 جىلدارى ەكى ءموبيلدى پتر-زەرتحانا جەتكىزىلدى. بۇل وسىنداي قىزمەتتەردى كورسەتۋدە دەنساۋلىق ساقتاۋ كۇشتەرى جەتپەيتىن شالعاي گارنيزونداردا اسكەري قىزمەتشىلەر مەن ولاردىڭ وتباسى مۇشەلەرىن دياگنوستيكادان وتكىزۋگە مول مۇمكىندىك بەردى.
قورعانىس مينيسترلىگى قارۋلى كۇشتەردىڭ مۇددەسى ءۇشىن بيۋدجەتتەن تىس بالامالى قارجىلاندىرۋ كوزدەرىن ىزدەستىرگەنىن دە ايتا كەتكەن ءجون. مىسالى, 2020 جىلى جەكە ينۆەستيتسيالاردى تارتۋ ارقىلى ەكى ستاتسيونارلىق پتر زەرتحاناسى ساتىپ الىندى.
«قورعانىس مينيسترلىگىنىڭ باستاماسىمەن مەملەكەت-جەكەمەنشىك ارىپتەستىگى سالاسىنداعى زاڭناماعا قاجەتتى وزگەرىستەر ەنگىزىلدى. بۇل بىزگە ەكى اسكەري قالاشىقتى, ەكى اسكەري اۋە ايلاعىن, گوسپيتالدىق-كلينيكالىق كەشەندى جانە باسقا دا وبەكتىلەردى سالۋ جوبالارى بويىنشا جۇمىستى باستاۋعا سەپتىگىن تيگىزدى. جاڭا تەتىكتەردى ەنگىزۋ بيۋدجەت قاراجاتىن ايتارلىقتاي ۇنەمدەيتىن بولادى.
زامان تالابى بەيبىت ۋاقىتتا جاقسى جابدىقتالعان, دامىعان قوس ماقساتتى كومپونەنتتەردىڭ بولۋ قاجەتتىگىن دە كورسەتىپ بەردى. مىسالى, اسكەري حيميكتەردىڭ قاتىسۋىمەن ازاماتتىق ينفراقۇرىلىمدى دەزينفەكتسيالاۋعا تەحنيكا, شاشىراتقىشتار جانە باسقا قۇرالدار اسكەرلەردى جاپپاي قىرىپ-جويۋ قارۋلارىنان قورعاۋ ءۇشىن تەك ۇرىس الاڭىندا جۇمىس ىستەۋگە بەيىمدەلگەنى بەلگىلى بولدى. قورعانىس مينيسترلىگى ونى قىسقا مەرزىمدە ازاماتتىق مىندەتتەردى ورىنداۋعا بەيىمدەۋ ءۇشىن ەداۋىر كۇش جۇمسادى», دەيدى ر.شپەكباەۆ.
تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارى قازاقستانعا 50-گە جۋىق قورعانىس ونەركاسىپ كەشەنى مۇراعا قالعان ەكەن. ولار – اسكەري-تەڭىز كۇشتەرىنە, تانكتەرگە, اتىس قارۋلارىنا, زىمىران جۇيەلەرىنە, اۋە شابۋىلىنا قارسى قورعانىس جۇيەلەرىنىڭ كومپونەنتتەرىنە, قارۋ-جاراق وندىرىسىنە ارنالعان كەشەندەر. وسىعان وراي ويىن بىلدىرگەن گەنەرال: «قورعانىس-ونەركاسىپ كەشەنىن دامىتۋدا شەتەلدەرمەن اسكەري-تەحنيكالىق ىنتىماقتاستىق سالاسىنداعى ساياساتتىڭ دا ماڭىزى زور. بۇگىندە قازاقستان اۋماعىندا «قازاقستان ينجينيرينگ» ۇك» اق-نىڭ الدىڭعى قاتارلى شەتەلدىك كومپانيالارمەن بىرلەسكەن كاسىپورىندارى جۇمىس ىستەيدى. ولاردىڭ قاتارىندا تۇرىكتىڭ «Aselsan» كومپانياسىمەن بىرلەسكەن ەلەكتروندى-وپتيكالىق قۇرىلعىلاردى شىعارۋ, «Eurocopter» فرانتسۋز-نەمىس كومپانياسىمەن بىرلەسكەن – ەس145 تىكۇشاقتارىن شىعارۋ جانە تەحنيكالىق قولداۋ كورسەتۋ وندىرىستەرى دە بار», دەدى.
تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىنگى جىلدارى وتاندىق قورعانىس ونەركاسىبى اسكەردە سۇرانىسقا يە ونىمدەردى وندىرۋدە ايتارلىقتاي جەتىستىكتەرگە جەتكەنىن اتاپ وتكەن گەنەرال: ء«بىرىنشى كەزەكتە پاترون شىعارۋ, كەمە جاساۋ, اۋە شابۋىلىنا قارسى قورعانىس قۇرالدارىن, وپتيكالىق-ەلەكتروندى قۇرىلعىلاردى, بروندى تانكتەردى شىعارۋ جانە جوندەۋ قىزمەتتەرى بار. بۇل باعىتتاعى جۇمىستار الداعى ۋاقىتتا دا جالعاسا بەرەدى», دەدى.
ونىڭ ايتۋىنشا, قازاقستاننىڭ قورعانىس-ونەركاسىپ كەشەنى وپتيكالىق-ەلەكتروندى بارلاۋ قۇرالدارىن, بروندالعان دوڭگەلەكتى ماشينالاردى جانە بروندى ترانسپورتەرلەردى, بايلانىس قۇرالدارى مەن اۆتوماتتاندىرىلعان باسقارۋ جۇيەلەرىن, ەس-145 تىكۇشاقتارى مەن 200 توننالىق اسكەري كورابلدەردى, ءىرى كاليبرلى پۋلەمەتتەر مەن اتىس قارۋى پاتروندارىن جانە اسكەري قىزمەتشىلەرگە ارنالعان جاراقتار مەن كيىم-كەشەك تۇرلەرىن شىعارادى.
ەل پرەزيدەنتى وتاندىق قورعانىس-ونەركاسىپ كەشەنىن دامىتۋعا, ەلىمىزدىڭ كاسىپورىندارىندا اسكەري تەحنيكانى جوندەۋگە جانە ولارعا قىزمەت كورسەتۋ قاجەتتىگىنە باسا نازار اۋداردى. كاسىپورىنداردا تەحنيكالىق قىزمەت كورسەتۋ جانە بروندى تانكتەر, اۆتوموبيل تەحنيكاسىن, سونداي-اق دۇركىندەتىپ وق اتاتىن رەاكتيۆتى جۇيەلەردى جاڭعىرتۋ جۇمىستارى ۇيىمداستىرىلعان.
«سوڭعى كەزدەگى سىن-تەگەۋرىندەر مەن قاۋىپ-قاتەرلەردى ەسكەرسەك, زامان تالابىنا ساي جانە الەمدىك ستاندارتتارعا سايكەس كەلەتىن, ەلدەگى اسكەري قاۋىپسىزدىككە كەپىلدىك بەرە الاتىن ارميانىڭ ساپالى جاڭا كەلبەتى قالىپتاسىپ كەلەدى. بۇگىندە قازاقستاننىڭ جوعارى كاسىبي, ۇتقىر قارۋلى كۇشتەرى جوعارعى باس قولباسشى قويعان تاپسىرمالاردى كەز كەلگەن جاعدايدا ورىنداۋعا قابىلەتتى» دەگەن ر.شپەكباەۆ ءسوزىن «قورعانىس مينيسترلىگى جاۋىنگەرلىك ازىرلىكتى ۇدايى ساقتاپ تۇرۋدى, حالىقارالىق قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋدى, ىشكى ساياسي تۇراقتىلىقتى ساقتاۋدى, ازاماتتاردىڭ مەملەكەتتى قورعاۋعا سانالى كوزقاراسىن قالىپتاستىرۋدى كوزدەيدى» دەپ تۇيىندەدى.
ءتۇيىن. اسكەري قارۋ-جاراق, سونىڭ ىشىندە شابۋىلداۋشى, بارلاۋشى جانە تاكتيكالىق درونداردى قوسا العاندا, ۇشقىشسىز ۇشۋ اپپاراتىن ءوندىرۋ بويىنشا تۇركيا ەلى قازىرگى تاڭدا الەمدىك كوشباسشىلاردىڭ ۇشتىگىنە ەنگەنىن ءدۇيىم جۇرت بىلەدى. تۇركى الەمىنىڭ بۇل سالادا ۇزدىك تەحنولوگياعا باسا كوڭىل ءبولۋى بەكەر ەمەس. اسكەر الەۋەتىن قاۋىپسىزدىك كەپىلى دەپ بىلەتىن قازاقستان دا وسى قاتاردان تابىلسا دەگەن نيەت بىزدىكى.