پاندەميا كەزىندە وبلىسارالىق, حالىقارالىق اۆتوبۋس قاتىناستارى توقتاتىلعانى ءمالىم. وكىنىشكە قاراي, بۇل جاعداي سالانى ۇلكەن شىعىنعا ۇشىراتتى. ماسەلەن, كوروناۆيرۋس يەكتەگەن ەكى جىل ىشىندە وبلىسارالىق, حالىقارالىق جولاۋشىلار تاسىمالىمەن اينالىساتىن 253 كاسىپورىن مەن 38 اۆتوۆوكزالدىڭ جۇمىسى شەكتەلگەن. ياعني 2 627 اۆتوبۋس تۇراقتا قاڭتارىلىپ تۇردى. قازىر ىندەتتىڭ بەتى قايتتى. ال اۆتوبۋس قاتىناسى تولىقتاي قالپىنا كەلدى مە؟ وسى سۇراققا جاۋاپ ىزدەپ كوردىك.
ءبىز كەلتىرگەن رەسمي دەرەكتى KAZLOGISTICS قازاقستان كولىك وداعى باس ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى قانات مۇقىشەۆ TransExpert.kz ۇلتتىق ساراپتاما پلاتفورماسىنىڭ الاڭىندا وتكەن جيىندا ايتتى. جولاۋشىلاردى اۆتوموبيل كولىگىمەن تاسىمالداۋ تاسىمالدىڭ كەڭ تارالعان ءتۇرى ەكەنىن ەسكەرسەك, پاندەميا بۇل سالانى اياعان جوق. ويتكەنى اۆتوكولىكپەن جولاۋشىلار تاسىمالداۋ قوزعالىسى ءبىرشاما ۋاقىتقا توقتاتىلدى.
وسىلايشا, بيزنەستىڭ بۇل ءتۇرى سانسىز شەكتەۋ مەن تىيىمنىڭ سالدارىنان كوپ زارداپ شەكتى. ول ازداي ىندەتكە بايلانىستى جۇمىس توقتاسا دا, جولاۋشىلاردى حالىقارالىق باعىتتا اۆتوبۋسپەن تاسىمالدايتىندار كولىك, م ۇلىك سالىعىن تولەدى. جىلۋ, ەلەكتر ەنەرگياسى ءۇشىن كوممۋنالدىق تولەمدەردى كەشىكتىرگەن جوق. كاسىپورىننىڭ ودان ارعى قىزمەتىن قالىپتى ۇستاپ تۇرۋ ءۇشىن قىزمەتكەرلەرگە ەڭبەكاقى تولەۋگە ءماجبۇر بولدى. البەتتە, بۇعان تاسىمالداۋشىلار كىنالى ەمەس. ەندەشە, ولاردىڭ وسى كەزەڭدەگى شىعىندارىن كىم وتەيدى؟ اتالعان ماسەلە ۇكىمەت دەڭگەيىندە كوتەرىلسە دە, ءالى كۇنگە اشىق كۇيىندە قالىپ وتىر.
– مەملەكەتتىك ورگاندار حالىقارالىق جولاۋشىلار تاسىمالىنا تىيىم سالعان سوڭ, زاڭ اياسىندا ادال جۇمىس ىستەپ جۇرگەن كاسىپكەرلەر تاسىمالداۋ نارىعىنان ادەيى شىعارىلدى. وسىعان ءماجبۇر ەتتى. بۇل ارالىقتا زاڭسىز تاسىمالداۋشىلاردىڭ داۋرەنى ءجۇردى. ولارعا قارسى قانداي دا ءبىر شەكتەۋ شارالارى قولدانىلعان جوق. سالدارىنان زاڭسىز تاسىمالداۋشىلاردىڭ قىزمەتى كەڭەيدى. بۇل ءوز كەزەگىندە قوزعالىس قاۋىپسىزدىگىنە نۇقسان كەلتىردى. سانيتارلىق نورمالار ساقتالماعاندىقتان, ىندەت كۇشەيدى. ەڭ وكىنىشتىسى, زاڭسىز تاسىمالداۋشىلار جاعدايدى ءتيىمدى پايدالانىپ, اۆتوبۋس قاتىناستارى نارىعىنان ويىپ تۇرىپ ورىن الدى. ءسويتىپ, نارىقتاعى كولەڭكەلى ەكونوميكانىڭ ۇلەسىن ارتتىردى. جولداعى ءولىم-ءجىتىمنىڭ كوبەيۋىنە جول اشقان دا وسىلار, – دەيدى ق.مۇقىشەۆ.
سوندىقتان قازاقستان كولىك وداعى ۇكىمەت حالىقارالىق, وبلىسارالىق جولاۋشىلار تاسىمالىمەن اينالىساتىن كاسىپكەرلەردىڭ, اۆتوۆوكزالدار مەن اۆتوستانسالاردىڭ شىعىندارىن وتەۋگە ءتيىس دەپ سانايدى. ياعني تاسىمالداۋشىلار مەن اۆتوۆوكزالداردىڭ شىعىنى سۋبسيديالانىپ, ساقتاندىرۋدى ۇزارتۋ, اۆتوبۋستارعا تەحنيكالىق باقىلاۋ جۇرگىزۋ, جەر جانە م ۇلىك سالىعىنان بوساتۋ سەكىلدى جەڭىلدىكتەر ۇسىنىلۋى كەرەك.
الايدا مەملەكەت تاريفتەردى ءوزى بەلگىلەگەن مارشرۋتتاردى عانا سۋبسيديالاي الادى. ال حالىقارالىق, وبلىسارالىق باعىتتا جولاۋشىلاردى تاسىمالدايتىندار ءتاريفتى وزدەرى بەكىتەدى. تيىسىنشە, شىعىندارىن دا وزدەرى وتەيدى. يندۋستريا جانە ينفراقۇرىلىمدىق دامۋ مينيسترلىگىنە قاراستى كولىك كوميتەتىنىڭ اۆتوموبيل كولىگى باسقارماسى باسشىسىنىڭ ورىنباسارى الماز ايسين وسىلاي دەدى.
– حالىقارالىق باعىتتا اۆتوبۋسپەن جولاۋشىلار تاسىمالداۋ قىزمەتىنىڭ توقتاتىلۋىنا قاتىستى ماسەلەلەر مينيسترلىك تاراپىنان ۇنەمى كوتەرىلدى. وسى ورايدا 2022 جىلدىڭ ناۋرىز ايىندا سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنە, ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگىنە, ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ شەكارا قىزمەتىنە حالىقارالىق جولاۋشىلار تاسىمالىن قالپىنا كەلتىرۋ ماسەلەسىن پىسىقتاۋ تاپسىرىلدى. ءدال وسىنداي ماقساتپەن رەسەيگە, وزبەكستانعا, قىرعىزستانعا جانە تاجىكستانعا ءتيىستى حاتتار جولداندى. سوڭعى ءۇش ەلدەن جولاۋشىلار قاتىناسىن قالپىنا كەلتىرۋگە دايىندىق تۋرالى جاۋاپ الدىق. حالىقارالىق باعىتتاردى جانداندىرۋ ءۇشىن رەسەي مەن موڭعوليادان ءتيىستى جاۋاپ حات كۇتىپ وتىرمىز, – دەدى ا.ايسين.
سونداي-اق كولىك كوميتەتىنىڭ وكىلى زاڭسىز تاسىمالداۋشىلاردىڭ نارىقتان ورىن الىپ, قىزمەت كورسەتۋىنە قاتىستى قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىمەن, مەملەكەتتىك كىرىستەر كوميتەتىنىڭ سالىق قىزمەتىمەن, «اتامەكەن» ۇلتتىق كاسىپكەرلەر پالاتاسىمەن, قازاقستان كولىك وداعىمەن بىرلەسىپ جۇمىس جۇرگىزىپ جاتقانىن جەتكىزدى. ايتۋىنشا, ارنايى ازىرلەنگەن جول كارتاسى اياسىندا رەيدتەر جۇرگىزىلىپ, كولىكتىك باقىلاۋ بەكەتتەرىندەگى جۇمىستار جالعاسۋدا.
– ءبىز باقىلاۋ جۇمىسىن اۆتوماتتاندىرۋدى پىسىقتاپ جاتىرمىز. وتكەن جىلى كولىك قۇجاتتارىن باسقارۋدىڭ بىرىڭعاي جۇيەسىن تاجىريبە ءۇشىن پايدالانۋعا ەنگىزدىك. بيىل ونى تولىقتاي ىسكە قوسۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز. وسىلايشا, جولاۋشىلاردى زاڭسىز تاسىمالداۋدى باقىلاپ قانا قويماي, اۆتوموبيل كولىگىندەگى جۇكتەردى دە نازاردا ۇستاماقپىز, – دەيدى كولىك كوميتەتىنىڭ وكىلى.
قازاقستان اۆتوكولىكشىلەر وداعىنىڭ باسشىسى ءسابيت امانباەۆتىڭ پىكىرىنە قاراعاندا, حالىقارالىق باعىتتا جولاۋشىلاردى اۆتوبۋسپەن تاسىمالداۋ سالاسىنداعى بارلىق ماسەلە جەكە مينيسترلىكتىڭ جوقتىعىنان ورىن الىپ وتىر.
– سالانىڭ مۇددەسىن كاسىبي تۇرعىدان ساۋاتتى ءارى ناقتى قورعاي الاتىن ۆەدومستۆو كەرەك. ءبىزدىڭ بۇگىنگى باس بۇرار ورتالىق مەملەكەتتىك ورگانىمىز – كولىك كوميتەتىنىڭ اۆتوموبيل كولىگى باسقارماسى. بۇل باسقارمادا بار-جوعى 7 ادام جۇمىس ىستەيدى. ونىڭ بىرەۋى عانا كاسىبي مامان دا, قالعانىنىڭ تاجىريبەسى از جانە سالانىڭ مۇددەسىن قورعاي الاتىنداي بىلىكتىلىككە يە ەمەس. وسىنىڭ سالدارىنان اۆتوپاركتەردىڭ توزۋى 84 پايىزعا جەتتى. جول بويىنداعى ءولىم-ءجىتىم دەڭگەيى جوعارى. شەتەلدىك زاڭسىز تاسىمالداۋشىلارعا قاتىستى ماسەلەنى رەتتەۋ كەرەك. ولار پاندەميا كەزىندە تاسىمالداۋ كولەمىن ۇلعايتىپ, نارىقتان زاڭ اياسىندا جۇمىس ىستەيتىن ادال ويىنشىلاردى ىعىستىرىپ شىعاردى. بۇعان مەملەكەتتىك ورگاندار تاراپىنان تىيىم سالىنۋى كەرەك, – دەيدى س.امانباەۆ.
قىسقاسى, نارىق ويىنشىلارى حالىقارالىق باعىتتاعى مارشرۋتتاردى اشۋ كەرەك دەپ سانايدى. الايدا ولاردى ىسكە قوسۋ ءۇشىن قوماقتى قاراجات كەرەك. ال جۇمىس توقتاعان ۋاقىتتا كاسىپورىندى ۇستاپ تۇرۋ ءۇشىن تاسىمالداۋشىلارعا اۋىر جۇكتەمە تۇسكەنىن ەسكەرسەك, بۇل ۇلكەن پروبلەماعا اينالماق.
– سوڭعى ەكى جىلدا اۆتوبۋستار توقتاپ تۇردى. جۇرگىزۋشىلەر قۇرامى سەتىنەدى. سالانى قولداۋ ءۇشىن شامامەن 3,6 ملرد تەڭگە قاجەت. بۇل قارجى ديزەل ساتىپ الۋعا, جۇرگىزۋشىلەردى جالداۋعا جانە باسقا دا شىعىندارعا جۇمسالادى. پاندەميا كەزىندە حالىقارالىق باعىتتا جولاۋشىلاردى اۆتوبۋسپەن تاسىمالداۋ قىزمەتىن توقتاتۋ ءبىزدىڭ ۇكىمەت تاراپىنان جىبەرىلگەن ۇلكەن قاتەلىك بولدى. سونىڭ زاردابىن قازىر تارتىپ وتىرمىز. ءبىر قىزىعى, ستاتيستيكالىق دەرەكتەردە كوروناۆيرۋستى اۆتوبۋس تاسىمالى كەزىندە جۇقتىرۋعا قاتىستى بىردە-ءبىر فاكتى جوق. مۇنداي جاعدايلار كوبىنەسە تەمىر جول مەن اۆياتسيا سالاسىندا انىقتالعان. ەندەشە, تىيىم سالۋدىڭ مۇلدە قاجەتى جوق ەدى عوي. وسى جاعىن ءالى كۇنگە تۇسىنبەي دالمىز, – دەيدى قوستاناي وبلىستىق اۆتوۆوكزالدار جانە جولاۋشىلاردى حالىقارالىق باعىتتا اۆتوبۋسپەن تاسىمالداۋشىلار قاۋىمداستىعىنىڭ توراعاسى لەونيد كۋشنەروۆ.
ABI Astana كومپانياسىنىڭ باسشىسى تەمىرحان كۇلحاننىڭ ايتۋىنشا, پاندەميا كەزىندە نارىق ويىنشىلارى ورتاق پروبلەمالارمەن بەتپە-بەت كەلدى. ولاردىڭ نەگىزگىسى – مەملەكەتتىك قولداۋدىڭ جوقتىعى جانە زاڭسىز تاسىمالداۋشىلار قىزمەتىنىڭ ءورىس الۋى.
– حالىقارالىق اۆتوبۋس قاتىناسى اشىلعان كۇندە ءبىز جولاۋشىلار اعىنىن قايتا قالىپتاستىرىپ, ۇلعايتۋىمىز كەرەك. مۇنىڭ ءبارى ايتۋعا عانا وڭاي. سوندىقتان مەملەكەت تاراپىنان قولداۋ بولسا دەيمىز. بۇل جايىندا ەل پرەزيدەنتى مەن ۇكىمەتكە, باسقا دا مەملەكەتتىك قۇزىرلى ورگاندارعا حات جولدادىق. ازىرشە بۇل ارەكەتىمىزدەن ناتيجە شىقپادى, – دەيدى ت.كۇلحان.
وكىنىشكە قاراي, پاندەميا كەزىندە اۆتوۆوكزالداردىڭ جۇمىسى دا پىشىراپ كەتتى. ولاردىڭ ءبىرشاماسى بىلىكتى قىزمەتكەرلەر شتاتىن, كورسەتىلەتىن قىزمەتتەر سانىن قىسقارتۋعا ءماجبۇر بولدى. ول ەندى بولەك اڭگىمە.