تاريحي تۇلعالاردى قورعايمىز با, الدە؟..

ولاي دەيتىنىمىز, ەكى مىڭ جىلدان استام تاريحى بار دەلىنەتىن كونە شاھار تاراز­دىڭ تورىندە تۇلعالاردى قور­عاۋدىڭ ورنىنا قورلاۋ سياق­تى دۇنيەلەر كوبەيىپ بارادى. تاراز قالاسى دەگەندە, كوپ­تىڭ ەسىنە اۋەلى قاراحان مەن ايشا ءبيبى ورالادى. عا­سىر­دان عاسىرعا جەتكەن اڭىز دا ءالى كۇنگە حالىق ساناسىن­دا ساقتاۋلى. ءتىپتى وسى وبلىس ورتالىعىنداعى قاراحان كەسەنەسى مەن جامبىل اۋدا­نى­نداعى ايشا ءبيبى كە­سە­نەسىنە ءتاۋ ەتىپ بارۋشىلار دا از ەمەس. دەسە دە, سۇلۋ­لىقتىڭ سيمۆولى بولعان ايشا ءبيبىنىڭ رۋحىنا لايىقتى قۇر­مەت كورسە­تىل­مەي كە­لەدى. وتكەن جىلى تا­راز قالاسىنداعى ايشا ءبي­بى كوشەسىنىڭ باسىنان ايشا ءبيبىنىڭ ەسكەرتكىشى سالىندى. بۇل وبلىس اكىمىنىڭ باستاماسىمەن قولعا الىن­عان «تارازعا تارتۋ» جوباسى اياسىندا بوي كوتەرگەن. ەسكەرتكىش تۇرعان جەر تاۋكە حان كوشەسىمەن قيى­لىساتىن تۇس, ياعني قالا­نىڭ نەگىزگى كوشەلەرىنىڭ ءبىرى. ال تاۋكە حان كوشەسى تاراز قالاسىنان شىمكەنت, تۇركىس­تان قالالارىنا شىعاتىن جول­عا جال­عايدى. ەندى شىم­كەنت جاقتان تارازعا قاراي كە­لە جاتقان ءاربىر جولاۋشى تەرىس قاراپ تۇرعان ايشا ءبيبى­نى كورەدى. بىراق ەسكەرتكىش ەمەس, قۋىرشاق قانا ىسپەتتى شالا دۇنيە كوپتىڭ سىنىنا دا ۇشىراعان بولاتىن. ءسانى دە, ساۋلەتى دە كەلىسپەگەن بۇل ەسكەرتكىش تاريحي تۇلعانى قور­عاپ ەمەس, قورلاپ تۇرعانداي اسەر بەرەدى. ساۋلەتتىك كەلبەتىن ايتپاعاندا, قىز بالاسى ەسكەرتكىشىنىڭ جولدىڭ بويىندا تۇرۋى ەرسى جاعداي. ەجەلدەن سۇلۋلىقتىڭ, ادەمى­لىكتىڭ, نازىكتىكتىڭ سيمۆولى بولعان ايشا ءبيبىنىڭ بۇل تۇرقى ءتىپتى كەلىسپەي قال­عان. كورگەن ادام كوزاقى بەرەر­لىكتەي ەمەس, ءسوز ەتىپ كەتەتىندەي جاعدايدا تۇر. ءبىر اتتەگەن-ايى, بۇل تاعى ۇلى جولدىڭ بويىندا ورنالاسقان. ايشا ءبيبىنىڭ رۋحى ماڭگى دامىلداعان جەر, اڭىز بەن اقيقات قاتار ورىلگەن ماڭگىلىك ماحاببات حيكاياسىنىڭ وتكەن مەكەنى دەپ الىپ-ۇشىپ تارازعا كەلگەن ادامنىڭ اپتىعى بىردەن باسىلاتىن كوڭىلسىز كورىنىس.

جالپى, تاريحي تاراز قالا­سىنىڭ تۋريستىك نىسان­دارعا كەندە ەمەس ەكەنى ءجيى ايتىلادى. بۇگىندە كونە شاھاردى تۋريستىك ورتالىققا اينالدىرۋ ماقساتىندا ءتۇرلى جۇ­مىس­تار دا اتقارىلۋدا. راس, ۇلتتىڭ ۇلى تاريحىنىڭ ءبىر بولشەگى وسى اۋليەاتا ايما­عىندا قالىپ­تاسقان. ۇلى تاري­حى­مىزدىڭ ۇلى شەجىرەسىنە تاراز ولكەسىنىڭ دە قوسقان ۇلە­سى كوپ. بىراق سول تاعى دا تاراز­دىڭ وزىندە, تاعى دا سول تاۋكە حان كوشەسىنىڭ ساڭىرىق باتىر كوشەسىمەن قيىلىساتىن تۇسىندا ورنالاسقان اۆتوتۇراق نىسانىنداعى جاعداي دا ايتپاي كەتۋگە بولمايتىن جايدىڭ ءبىرى. اتالعان نىساننىڭ سىرت قابىرعاسىنا تولە, ايتەكە, قازىبەك سەكىلدى ۇلى بيلەردىڭ سۋرەتتەرى سالىنىپتى. بۇل سۋ­رەت­تەر تۋرا تاۋكە حان كوشە­سىنە قاراپ تۇر. مۇنىڭ نەگىزگى كوشەلەردىڭ ءبىرى ەكەنىن جاڭا ايتتىق, بۇل جەردەن كۇنىنە وتۋشىلەردىڭ قاراسى مىڭداپ سانالادى. سوندا ءارى-بەرى وتكەن جۇرت نە ويلايدى ەكەن دەگەن ويعا قالاسىڭ كەي­دە. اۆتوتۇراقتىڭ ارتقى قا­بىر­عاسى دا الاسا ەكەن. ءتىپتى قازىرگى جاعدايدا قازاق تاريحىندا مارتەبەلى ورىندارى بار ءبىرتۋار بيلەردىڭ سۋرەتتەرىنىڭ جاۋىن-شاشىنىڭ سالدارىنان بوياۋى اعىپ, وڭىپ, ايانىش­تى جاعدايعا جەتكەن. كورەر كوزگە قوراش مۇنداي نارسە­لەردى مۇنداي جەرگە سالۋ كىمگە نە ءۇشىن كەرەك بولدى ەكەن دەپ تە ويلايمىز. ەندى تۋرا سول قابىرعاعا ابىلاي حاننىڭ جانە بىرقاتار قازاق باتىرلارىنىڭ دا سۋرەتتەرى سالىنىپتى. بۇل دا جاي ان­شەيىن سالىنا سالعان نارسە ەكەنى كوزگە ۇرىپ تۇر. قازىر­گى ۋاقىتتا اۆتوتۇراق عيمارات­تا­رى­نىڭ توبەسىنەن سۋ اعىپ, الگى سۋرەتتەردىڭ سيقى ودان بەتەر قاشقان. زامانىندا ۇلت­تىڭ ۇلت, ەلدىڭ ەل بو­­­لۋى­­نا ول­شەۋ­سىز ۇلەس قوسقان تاريحي تۇلعالارعا دەگەن قۇر­مەتىمىز وسى بولسا, وندا وزگەگە وكپە ارتۋدىڭ قاجەتى جوق شىعار. كونە شاھاردان مۇنداي تۇلعالاردىڭ سۋرەتتەرى سالىناتىن كورنەكتى جەر تابىلماي قالعان با؟ اتالعان تاۋكە حان كوشەسىنىڭ ءدال ىرگەسىندە اۋە­جاي تۇر. كۇن سايىن قالىڭ ءنوپىر كولىك قالا مەن قالالاردىڭ اراسىن جالعاپ اعىلىپ جاتىر. وڭىرگە كۇن سايىن ەسەپسىز قوناق كەلىپ-كەتىپ ءجۇر. وسىنداي كوڭىلسىز كورىنىستەردەن سوڭ كوپشىلىكتىڭ تاراز تۋرالى ويى قانداي بولۋى مۇمكىن. ءتىپتى وبلىسقا جۇمىس ساپارىمەن كەلگەن مەملەكەت باسشىسى دا, وزگە لاۋازىمدى تۇلعالار دا قالا ىشىنە وسى تاۋكە حان كوشەسى ارقىلى كىرەدى. ال ءبىر كوشەدە ورىن الىپ تۇرعان ەكى بىردەي كوڭىلسىز كورىنىستىڭ جاع­دايى جەرگىلىكتى اتقامىنەرلەرگە سىن بولىپ تۇر.

قازىرگى كەزدە تاراز قالاسىن بارىنشا اباتتاندىرۋ, ونىڭ ساۋلەتتىك كەلبەتىن ارتتىرۋ سياقتى جۇمىستار جۇرگىزىلۋدە. تاريحي تۇلعالارعا قۇرمەت رەتىندە شاھار كوشەلەرىنە سۋرەتتەرى باسىلعان جانە قا­ناتتى سوزدەرى جازىلعان بىر­قاتار باننەر دە ءىلىندى. تۇر­عىن ۇيلەردىڭ قاسبەتتەرىنە ءابۋ ناسىر ءال-فارابي, اباي سياقتى ۇلى تۇلعالاردىڭ بەينەسى بار مۋرالدار دا سالىندى. ارينە, بۇگىنگى جاس ۇرپاق ءۇشىن قازاق تاريحىنداعى تۇعىرلى تۇلعالاردى دارىپتەۋ, ولاردىڭ ءومىر جولىن ناسيحاتتاۋ كەرەك دۇنيە. بىراق ول دا جونىمەن, جولىمەن بولسا دەيمىز. ماسەلەن, وسىدان ەكى-ءۇش جىل بۇرىن «تەكتۇرماس» كەشەنىندە سالىنعان اۋليە-اتا ەسكەرتكىشىنەن باسقا ءالى كۇنگە دەيىن تاراز قالاسىندا ەڭسەلى ەسكەرتكىش جوق. ايتپاق­شى, تولە بي داڭعىلىندا تۇرعان تولە ءبيدىڭ ەسكەرتكىشى بار. ال بۇرىنعى ورتالىق بازاردىڭ ماڭىنان الىنىپ, وبلىستىق اكىمدىكتىڭ الدىنا قويىلعان جامبىل جاباەۆ ەسكەرتكىشىنىڭ «جىرىن» بۇكىل جۇرتشىلىق جاقسى بىلەدى. بيىل كورنەكتى جازۋشى شەرحان مۇرتازانىڭ تۋعانىنا توقسان جىل. جاۋاپتى تۇلعالار وسى ماسەلەگە نازار اۋدارىپ, شەر-اعانىڭ قاسقايىپ تۇرعان ءبىر ەسكەرتكىشىن تۇرعىزۋعا ۇلەس قوسسا, وتە دۇرىس بولار ەدى. ءجوندى, ءجونسىز ءار جەرگە ءبىر ەسكەرتكىش ەمەس, قۋىرشاق سياقتى بىردەڭەنى ورناتىپ, تاعى ءبىر كورىنگەن جەرگە تۇعىرلى تۇلعالارىمىزدىڭ سۋرەتتەرىن سالا بەرسەك, ودان ۇتپايتىنىمىز انىق...

جامبىل وبلىسى