«يمپەريا مەن بودان ەلدىڭ اراسى...»

قازىر بىرەۋلەر ولجاستى نەگە ورىسشا جازدى دەپ كىنالاپ جاتىر. ەگەر ول سول كەزدە قازاقشا جازعاندا جىلقىشىعا جىر, قويشىعا ءسوز بولىپ, پروۆينتسيالىق دەڭگەيدە قالىپ قويار ەدى! ونى كوشپەلىلەردىڭ ارۋاعى القاپ, ءتاڭىرى جەبەدى! ولجاستىڭ ورىسشا سويلەۋى سول كەزدە قازاقتىڭ كۇللى تورتكۇل دۇنيەگە ءتىل قاتۋى بولدى. ولجاس – اياق-قولى تۇسالىپ, التىن باسى بوداۋدا قالعان قازاقتىڭ يمپەريالىق كەۋدەمسوقتىققا قارسىلىلىعىنىڭ جويقىن ءبىر كورىنىسى بولدى. ونىڭ «يا يدۋ ك ۆام نا ۆسترەچۋ, سەرىە سۆولوچي!» دەگەنى سول قاندى بالاق يمپەرياعا قارسى ايتقان ءسوزى ەدى, قۇداي ساقتاپ, ساۋىسقاننان دا ساق كەڭەس تسەنزۋراسى ونى بايقاماي قالدى. گرافومان مەن ءدالدۇرىش قۇساپ قازاقشا سويلەگەنشە, ولجەكەڭدەر ورىسشا سويلەسىن, ويتكەنى ول ويسىراعان ويىڭنىڭ ورنىن تولتىرىپ, يت ءمىنىپ, يرەك قامشىلاعان ۇلتتىق رۋحىڭدى اسپانعا كوتەرەدى, ونىڭ ورىس تىلىندەگى ولەڭدەرىنىڭ توركىن جۇرتى شالكيىز بەن قازتۋعانداردىڭ جىراۋلىق پوەزياسىندا جاتقان-دى.

يمپەريانىڭ اقىنى مەن بودان ەلدىڭ اقىنىنىڭ اراسى – جەر مەن كوكتەي, قازاقتان ءسوز قالعان با: ء«بيدىڭ ايتقانىن قۇل دا ايتادى, بىراق اۋزىنىڭ دۋاسى جوق» دەيدى. وسى ءبىراۋىز ءسوز ەكى ەلدىڭ اقىندارىنىڭ بولمىس-ءبىتىمىن اينا-قاتەسىز ايشىقتاپ تۇر! الەكساندر بلوكتىڭ ايتقانىن («سكيفتەر») ماعجان دا ايتقان, ءتىپتى ودان دا اسىرىپ ايتتى, مۇقاعاليدىڭ پوەتيكالىق قۋاتى ەسەنيننەن ارتىق بولماسا, كەم بولعان جوق, بۇلاردىڭ جازىعى – بودان ەلدىڭ ءسوزىن سويلەپ, سونىڭ وتىمەن كىرىپ, ك ۇلىمەن شىققاندىعىندا عانا عوي؟

اعىلشىننىڭ اۋزىمەن قۇس تىستەگەن ادۋىندى اقىنى رەديارد كيپلينگكە قاراڭىز: «يمپەريا سترويلاس تريستا لەت ي رۋحنۋلا ۆ تريستا دنەي!», دەيدى ول كوز جاسى ومىراۋىن جۋىپ! جەر شارىنىڭ جارتىسىنا ءامىرىن جۇرگىزگەن داۋرەنىن قيماي, كوكىرەگى شەرگە تولىپ, كوڭىلى قۇلازىپ جىرلايدى ول... ءبىز, سورىمىزعا قاراي, كەڭەس وكىمەتىنىڭ كەزىندە ونداي اسقاق ءسوزدى ايتا الماي كەتتىك. بوداندىقتىڭ كەسىرى – بۇل. ايتپەسە, ءبىز دە قوردان تۋعان ەل ەمەس ەدىك قوي؟ ەل ەگەمەن بولعاندا جارتى دۇنيەنى جاتقىزىپ, تۇرعىزعان تۇراننان تۋعانىمىزدى ەندى ايتىپ جاتىرمىز, يران-عايىپتار سول زاماندا تۋعاندا ءيسى تۇرىك پوەزياسىنىڭ بۇگىنگى دەڭگەيى قانداي بيىكتە بولار ەدى, ونى ءبىر قۇداي بىلەدى:

مەن – ءتىرىمىن.

توقتاعان جوق جۇرەگىم –

قۇراق بولىپ كوگەرەمىن,

بۇلاق بولىپ كۇلەمىن.

مەن – ءتىرىمىن.

ءتىرىمىن – مەن.

ولگەم جوق.

ولەتىندەي ءومىر ءسۇرىپ كورگەم جوق!»

وتىز جىل بويى الاشتى اياق-قولىنان ۇستاپ, جەگى قۇرتتاي جەپ, جەڭ ۇشىنان جال­عاس­قان, مەملەكەتتىك دەڭگەيدەگى جەمقور­لىق­تى يران-عايىپتاي جىر تەزىنە العان اقىن­دار ساۋساقپەن سانارلىقتاي; ونىڭ كۇللى جىر­ىنىڭ التىن قازىعى – ەگەمەن ەلى! بىردە شال­قىپ, شاتتانىپ جىرلادى, بىردە كۇيىنىپ, كۇڭى­رەنىپ جىرلادى!

يران-عايىپتىڭ ىشىنە دەندەپ كىرگەنىم – بۇگىن, ءبىر جىل بولدى ما, بولمادى ما؟ اندا-ساندا باسپاسوزدەن كوزگە تۇسكەن دۇنيەلەرىن شولىپ, مىقتى اقىن ەكەنىن ىشتەي سەزىپ ءجۇرۋشى ەدىم, قولىمدا ءبىر كىتابى جوعىن ەستىپ, ءوزى جازعان ءتورت تومىنا قوسىپ, داريعا جەڭگەيدىڭ ەكى قارا تومىن قوسا پويىزدان جونەلتىپتى...

يران-عايىپتى 70-تەن اسقاندا وقىپ جاتىرمىن, وكىنىشتى... قالاي بايقاماي قالعام: شىنىندا دا ول ماسكەۋگە يرانبەك ورازباەۆ بولىپ بارىپ, بىزگە يران-عايىپ بولىپ قايتىپ كەلىپتى! «ولەڭ – اللانىڭ التىنمەن اپتالعان نۇرى» دەيدى ول. ال, ونىڭ كەيبىر قالامداسىنا سالساڭ, ء«شوپ تە ولەڭ, شوڭگە دە ولەڭ», ءۇش جولدىڭ ۇيقاسىن تاۋىپ, اشەكەيلى ادەمى ءسوز قوسسام ولەڭ بولادى دەپ ويلاپ ءجۇر؟ حالتۋرششيك پەن گرافوماندار وسىلاردان كۇشىكتەيدى...

ءبىز ءبىر-ءبىرىمىزدى وقىمايدى ەكەنبىز, وقىما­عان سوڭ ۇزەڭگىلەس كەلە جاتقان زامان­دا­سىمىزدىڭ نە جازىپ جاتقانىن بىلمەيمىز, ارينە. قىزىلوردانىڭ شولىندە, الپىس ەكى تامىرىندا ارعى عۇننىڭ قانى ويناپ تۋعان, بولمىس-ءبىتىمى مۇلدە بولەك اقىن ەكەن, ريزا بولدىم! مەملەكەتتىك سىيلىقتى جانىن جالداپ, ون جىل بوزداپ ءجۇرىپ, ازەر الدى... جاپوندار مۇنداي اقىنى بولسا الاقانعا سالىپ, نوبەلىن دە باياعىدا-اق الىپ بەرىپ جىبەرۋشى ەدى! ءبىز بولساق, ءالى ۇجىمداسىپ ۇلت بولا الماعان, باياعى بودان كەزىنە باعىپ, ءبىر-ءبىرىن اياقتان شالعان, التى باقان الاۋىز, جارقىراپ جاتقان جاقسىسىن كورە الماي جۇرگەن جۇرتپىز. قاشانعى ءوستىپ جۇرەمىز؟ مۇنى ءبىر بىلسە, ءبىر قۇداي عانا بىلەدى...

مۇنىڭ شىعارماشىلىعىنىڭ ءتۇبى – تۇڭعيىق. ونىڭ تەرەڭىندە اباي جاتىر, بەر جاعىنان قاسىم, مۇقاعالي, اسقار سۇلەيمەنوۆتەردىڭ سۇلباسى كولەڭدەيدى. ءىشى تولى سينتەز: ەپوستان – سىردىڭ سۇلەيلەرىنە دەيىن, اسان قايعىدان – اباي, مۇقاعاليعا, پۋشكيننەن – مەجيروۆ, دانتەگە دەيىن, كىم جوق دەيسىڭ مۇندا, ءبارى بار. پۋشكينگە ءتان ەپيكالىق كەڭ قۇلاشى مەن ماعجاندايىن تۇڭعيىق ليريكالىق تەرەڭدىگى ءتانتى ەتتى مەنى!

بۇل الەم ادەبيەتىنىڭ تۇنىعىندا بالىقتاي جۇزگەن شايىر: عافۋدىڭ ەسەنينىن, قادىردىڭ ەسەنينىن بىلەتىن قازاققا يران-عايىپتىڭ ەسەنينى مۇلدە توسىن ءھام قازاقشا, تابيعيلاۋ كورىنەدى:

«ەرتە وياتشى, جازا باسسام جار بولىپ,

و, اناشىم, ۋايىمىمدى جەپ بىتكەن:

تاس-قورعاننان – ايداۋ جولعا زار-قونىق,

قارسى الامىن قوناعىمدى كوپ كۇتكەن.

بۇگىن ءىزىن كوردىم الىپ-كۇيمەنىڭ,

جار-قۇشاعىن جايعان شاقتا

جارقىن-باق.

بۇلتتى قۋعان جەل بوياۋمەن كۇن-كەرىم,

دوڭگەلەگىن بارا جاتىر التىنداپ.

ول كەلەدى ەرتەڭ تاڭمەن بىرگە اتىپ,

اي-قالپاعىن اش-بۇتاعا ىلگىلەپ:

توق بايتالعا كۇرەڭ قۇيرىق بۇلعاتىپ,

كوز ءسۇزدىرىپ قىز-قىرقاعا گۇل-بىلەك.

...ەرتە وياتىپ –بەسىگىندە تەربەگەن,

تۇنگى تۇمان, سەيىلت كوڭىل الاڭى

بۇرىن-سوڭدى ەستىپ-ءبىلىپ-كورمەگەن,

مەن – ورىستىڭ ۇلى اقىنى بولامىن!

قوسام جىرعا قانداسىمنىڭ الەمىن,

قوناعىمدى, پەش, قورازدى پۇتىندەي...

تاسىپ مەنىڭ ءوزىڭ جايلى ولەڭىم,

توگىلەدى تارعىل سيىر سۇتىندەي...».

يران-عايىپ ولەڭگە ءومىرىن باقشىلاعان اقىن:

«ماڭگى – مازمۇن-مانىمەن, داق تۇسپەيدى التىنعا.

ءتانىم – قارتايعانىمەن, جانىم – جاسىل قالپىندا» دەيدى ول. اقىن – الەكساندر بلوكشا ايتقاندا, اشەيىن ولەڭ قۇراپ, ونى كاسىپكە اينالدىرعان قۋىسكەۋدە پەندە ەمەس, ادامزات تاريحىندا ەرەكشە ورىنى مەن ميسسياسى بار, اسقاق رۋحتىڭ يەسى بولۋى كەرەك.

جۇمىر باستى پەندەنىڭ 99 پايىزى اس ءۇي مەن اجەتحانانىڭ اراسىندا ءجۇرىپ قارتايادى ەكەن. پۋشكين مەن اباي, قاسىم, مۇقاعاليلار جەر-انادان اسپانعا كەتتى. ماڭگىلىككە! ءومىر مەن تىرشىلىكتىڭ ارا-جىگىن ايىرا الماي, وزەگى كەۋىپ, ولىمگە بولا تۋعان ءبىز سەكىلدى ۇساق-تۇيەك پەندەلەرگە ولارعا تاڭىرقاي قاراپ, تەرەڭىنە بويلاي الماي, تىزەسىندە قالۋ نەمەسە جۇرگەن-تۇرعان, سۇيگەن-كۇيگەن, سۇرىنگەن-ب ۇلىنگەنىن جىپكە تىزگەن انەكدوتتاردى تامسانا تىڭداۋ عانا بۇيىرعان شىعار. ءتاڭىرى ماڭدايعا نە جازسا سول بولادى. تۇقىم-تۇقيانىنان ەل-جۇرتتى ويلايتىن ەسى دۇرىس ءبىر كىسى شىقپاعان, حالقىنىڭ قولىنان كىسەن, اياعىنان شىنجىر تۇسكەندە سونىڭ قازىناسىن باس سالىپ, يەمدەنىپ العان بايشىكەش مىرزالارىم-اۋ, كوزدەرىڭدى اشىپ, كوكجيەككە ءبىر قاراساڭدارشى, سەنىڭ قولىڭداعى مىناۋ مىڭعىرعان مال, التىنمەن اپتالعان سارايلار, اۋزىنان اققان اق ماي, بۇگىنگى بۇكىل تىرشىلىك-قاراكەتىڭ ماعجاننىڭ: «ۇزىن ورال – كۇن مەن ءتۇن شەكاراسى, ءولىم-ءتۇن, ءومىر-گۇلدى كۇن دالاسى, ومىرمەنەن ءولىمنىڭ شەكاراسىن, ۇيىقتاپ وزباق ەجەلدەن جەر بالاسى. ەكى دۇنيە – كۇن مەن ءتۇن, ءومىر – ءولىم, ءبىرى – بەسىك, بىرەۋى – دايار كورىڭ. بالا بولىپ جاتا بەر بەسىگىڭدە, سارىارقانىڭ ەركەسى, قازاق ەلىم!» دەگەن ەكى شۋماق ولەڭىنە جەتپەيدى عوي! سانامىزعا ءتاڭىرىنىڭ ساۋلەسى تۇسپەي, بوستاندىق پەن بوداندىقتىڭ اراسىندا قاڭعىرىپ, قاشانعى جۇرە بەرەمىز وسى؟!

يران-عايىپتىڭ «مەن ىشپەگەن ۋ بار ما؟», «حايۋاندىق كومەدياسى», «ماحامبەت», «ەستايدىڭ قورلانى», «ماڭگىلىك ەلدىڭ التىن ادامى», «فاتيما» اتتى درامالىق پوەمالارى قازاق رۋحانياتىنداعى ايتۋلى قۇبىلىس بولدى دەسەك, ارتىق ايتقاندىق ەمەس. ول جىرعا سىيماعان تەلەگەي-تەڭىز وي-سەزىمىن شەكسپيرشە ساحناعا شىعارىپ, ىشتەگى شەمەنىنەن ابدەن ارىلعان اقىن بولدى. وسى سپەكتاكلدەردىڭ ءبارى دە قازاق جانە شەتەل ساحنالارىندا ەرەك­شە انونس­پەن ءجۇرىپ جاتىر. بۇگىندە ول شىعار­ماشىلىعى ابدەن تولىسقان كەمەل شاعىندا.

بۇگىنگى قازاق پوەزياسى ەكونوميكاسى قارىشتاپ دامىپ, ەكى كوزىمىزدى ءتورت قىلىپ, قاتارىنا جەتىپ جىعىلساق دەپ, كۇندە كوكسەپ وتىرعان وردالى وتىز ەلمەن تىزە قاعىسىپ تۇرعانىن ءىشىمىز سەزەدى. يران-عايىپ تا ەكى اياعى سالبىراپ كوكتەن تۇسە قالعان جوق, سوناۋ اتام زاماننان كەلە جاتقان قازاقتىڭ قارا ولەڭىنەن تۋدى. ورايى كەپ تۇرعاندا, «جەتى اتاسىن بىلمەگەن –– جەتەسىز» دەمەكشى, قازاقتىڭ قارا ولەڭىنىڭ دە جەتى اتاسىن تۇگەندەپ قويسا بولار ەدى: العاشقى اتامىز – ۇلتتىق ەپوس پەن قارا ولەڭ, ودان كەيىن جىراۋلار پوەزياسى, وسىلاردان – الەمدىك پوەزيامەن باسەكەگە ءتۇسىپ, اباي تۋادى. ابايدان – ماعجان, ءىلياس, قاسىم... قاسىمنان الپىسىنشى جىلداردىڭ اساۋ تولقىنى تۇمانباي مەن مۇقاعالي, وتەجان مەن جۇمەكەن, قادىر مەن ساعي. وسىلاردان قازىرگى زامانعى اقىندار تۋىپ جاتىر. سونىڭ بەل ورتاسىندا اق ماڭدايى جارقىراپ يران-عايىپ تا تۇر! ول بيىل جەتپىس بەسكە كەلدى. ەسەنين وتىزدان اسا الماي قالدى, قاسىم مەن مۇقاعالي قىرىق بەس-اق جىل جاسادى. يران-عايىپتىڭ ارمانى جوق, بودان جۇرتتا تۋسا دا, ارقاسىنا اتاسىنىڭ ارۋاعى قونىپ, ايتارىن ايتتى, ەلى – ەگەمەن, جۇرتى – تىنىش, اللا جازسا گەتەنىڭ جاسىنا ىلىگەيىن دەپ تۇر...

«يمپەريا مەن بودان ەلدىڭ اراسى...

ارتىمىزدا التايمەنەن قىرىم عاپ,

قايداعى ءبىر قۇل مەن قۇتان قىرىنا اپ;

ءبىز ءۇش ءجۇز جىل ازەر جۇردىك, قۇلاققا

اتيللانىڭ ارۋاعى سىبىرلاپ!..

اناۋ – ورىس, مىناۋ – قازاق,

قاراشى,

داناسى كوپ ەكەۋىنىڭ, داراسى.

ماعجان مەن ەسەنيندەي ەكەن عوي,

يمپەريا مەن بودان ەلدىڭ اراسى؟!.

شىراق ۇستاپ تۋعان ەلىن ىزدەگەن,

كورىنگەنگە بارىپ كوزىن سۇزبەگەن;

كورەسىنىن وسى جۇرتپەن ءبىر كورگەن,

ماعجاننىڭ ۇمبەتىمىز –

ءبىز دەگەن!

يمپەريا تالاق قىلىپ باسقانى,

اياعىنا تاستادى!

ءبىز تۇگىلى, ايعا ازۋىن بىلەگەن,

ولجاستى دا باۋىرىنا باسپادى؟!.

جۇلدە الماي-اق كىسى سالىپ, توپ قۇراپ,

سەرگەي دە ءوتتى ءوز ءزاۋزاتى سوققىلاپ.

ءسوزىن ونىڭ تورتكۇل دۇنيە ەستىدى,

قازاق ءبىزدى ءالى ەستىگەن جوق, بىراق؟

ءوزى دە – ۇلى, كىندىك كەسكەن ۇلتى – ۇلى,

ۇلىدا – رۋح بولادى, جوق – قۇلقىنى;

ەسىن جيناپ السىن... سونسوڭ, ءبىزدى دە,

ءبىزدىڭ ەل دە ەستيدى ءالى ءبىر كۇنى؟

قاراشى,

جازىلعان جوق ونىڭ ءالى جاراسى.

دۇنيەنىڭ قيامەتى ەكەن عوي,

بوستاندىق پەن بوداندىقتىڭ اراسى...».

 

سەرىك اقسۇڭقار ۇلى,

اباي اتىنداعى مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى